अध्याय 99: विन्द-अनुविन्द वध और बाणों से सरोवर

वर्तमाने तदा युद्धे द्रोणस्य सह पाण्डुभिः ।
परिवर्तमान आदित्ये तत्र सूर्ये च रश्मिभिः ।
रजसा कीर्यमाणाश्च मन्दीभूताश्च कौरवाः

vartamāne tadā yuddhe droṇasya saha pāṇḍubhiḥ |
parivartamāna āditye tatra sūrye ca raśmibhiḥ |
rajasā kīryamāṇāśca mandībhūtāśca kauravāḥ

तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्ततामपि ।
भज्यतां जयतां चैव जगाम तदहः शनैः

tiṣṭhatāṃ yudhyamānānāṃ punarāvartatāmapi |
bhajyatāṃ jayatāṃ caiva jagāma tadahaḥ śanaiḥ

तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषु ।
अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतुः

tathā teṣu viṣakteṣu sainyeṣu jayagṛddhiṣu |
arjuno vāsudevaśca saindhavāyaiva jagmatuḥ

रथमार्गप्रमाणं तु कौन्तेयो निशितैः शरैः ।
चकार यं च पन्थानं ययौ तेन जनार्दनः

rathamārgapramāṇaṃ tu kaunteyo niśitaiḥ śaraiḥ |
cakāra yaṃ ca panthānaṃ yayau tena janārdanaḥ

यत्रयत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मनः ।
तत्रतत्रैव दीर्यन्ते सेनास्तव विशाम्पते

yatrayatra ratho yāti pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
tatratatraiva dīryante senāstava viśāmpate

रथशिक्षां तु दाशार्हो दर्शयामास वीर्यवान् ।
उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन्

rathaśikṣāṃ tu dāśārho darśayāmāsa vīryavān |
uttamādhamamadhyāni maṇḍalāni vidarśayan

ते तु नामाङ्किता बाणाः कालज्वलनसन्निभाः ।
स्नायुनद्धाः सुपर्वाणः पृथवो दीर्घगामिनः

te tu nāmāṅkitā bāṇāḥ kālajvalanasannibhāḥ |
snāyunaddhāḥ suparvāṇaḥ pṛthavo dīrghagāminaḥ

वैणवाश्चायसाश्चोग्रा ग्रसन्तो विविधानरीन् ।
रुधिरं पतगैः सार्धं प्राणिनां पपुराहवे

vaiṇavāścāyasāścogrā grasanto vividhānarīn |
rudhiraṃ patagaiḥ sārdhaṃ prāṇināṃ papurāhave

रथस्थितोऽग्रतः क्रोशं यानस्यत्यर्जुनः शरान् ।
रथे क्रोशमतिक्रान्ते तस्य ते घ्नन्ति शात्रवान्

rathasthito'grataḥ krośaṃ yānasyatyarjunaḥ śarān |
rathe krośamatikrānte tasya te ghnanti śātravān

तार्क्ष्यमारुतरंहोभिर्वाजिभिः साधुवाहिभिः ।
यथाऽगच्छद्धृषीकेशः कृत्स्नं विस्मापयञ्जगत्

tārkṣyamārutaraṃhobhirvājibhiḥ sādhuvāhibhiḥ |
yathā'gacchaddhṛṣīkeśaḥ kṛtsnaṃ vismāpayañjagat

न तथा गच्छति रथस्तपनस्य विशाम्पते ।
नेन्द्रस्य न तु रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च

na tathā gacchati rathastapanasya viśāmpate |
nendrasya na tu rudrasya nāpi vaiśravaṇasya ca

नान्यस्य समरे राजन्गतपूर्वस्तथा रथः ।
यथा ययावर्जुनस्य मनोभिप्रायशीघ्रगः

nānyasya samare rājangatapūrvastathā rathaḥ |
yathā yayāvarjunasya manobhiprāyaśīghragaḥ

प्रविश्य तु रणे राजन्केशवः परवीरहा ।
सेनामध्ये हयांस्तूर्णं चोदयामास भारत

praviśya tu raṇe rājankeśavaḥ paravīrahā |
senāmadhye hayāṃstūrṇaṃ codayāmāsa bhārata

ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्य हयोत्तमाः ।
कृच्छ्रेणरथमूहुस्तं क्षुत्पिपासासमन्विताः

tatastasya rathaughasya madhyaṃ prāpya hayottamāḥ |
kṛcchreṇarathamūhustaṃ kṣutpipāsāsamanvitāḥ

क्षताश्च बहुभिः शस्त्रैर्युद्धशौण्डैरनेकशः ।
मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर्मुहुः

kṣatāśca bahubhiḥ śastrairyuddhaśauṇḍairanekaśaḥ |
maṇḍalāni vicitrāṇi viceruste muhurmuhuḥ

हतानां वाजिनागानां रथानां च नरैः सह ।
उपरिष्टादतिक्रान्ताः शैलाभानां सहस्रशः

hatānāṃ vājināgānāṃ rathānāṃ ca naraiḥ saha |
upariṣṭādatikrāntāḥ śailābhānāṃ sahasraśaḥ

श्रमेण महता युक्तास्ते हया वातरंहसः ।
मन्दवेगगता राजन्संवृत्तास्तत्र संयुगे

śrameṇa mahatā yuktāste hayā vātaraṃhasaḥ |
mandavegagatā rājansaṃvṛttāstatra saṃyuge

एतस्मिन्नन्तरे वीरावावन्त्यौ भ्रातरौ नृप ।
सहसेनौ समार्च्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम्

etasminnantare vīrāvāvantyau bhrātarau nṛpa |
sahasenau samārcchetāṃ pāṇḍavaṃ klāntavāhanam

तावर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम् ।
शराणां च शतैरश्वानविध्येतां मुदान्वितौ

tāvarjunaṃ catuḥṣaṣṭyā saptatyā ca janārdanam |
śarāṇāṃ ca śatairaśvānavidhyetāṃ mudānvitau

तावर्जुनो महाराज नवभिर्नतपर्वभिः ।
आजघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः

tāvarjuno mahārāja navabhirnataparvabhiḥ |
ājaghāna raṇe kruddho marmajño marmabhedibhiḥ

ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम् ।
आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च चक्रतुः

tatastau tu śaraugheṇa bībhatsuṃ sahakeśavam |
ācchādayetāṃ saṃrabdhau siṃhanādaṃ ca cakratuḥ

तयोस्तु धनुषी मुष्टौ भल्लाभ्यां श्वेतवाहनः ।
चिच्छेद समरे तूर्णं भूय एव धनञ्जयः ।
अथान्यैर्विशिखैस्तूर्णं ध्वजौ च कनकोज्ज्वलौ

tayostu dhanuṣī muṣṭau bhallābhyāṃ śvetavāhanaḥ |
ciccheda samare tūrṇaṃ bhūya eva dhanañjayaḥ |
athānyairviśikhaistūrṇaṃ dhvajau ca kanakojjvalau

अथान्ये धनुषी राजन्प्रगृह्य समरे तदा ।
पाण्डवं भृशसङ्क्रुद्धावर्दयामासतुः शरैः

athānye dhanuṣī rājanpragṛhya samare tadā |
pāṇḍavaṃ bhṛśasaṅkruddhāvardayāmāsatuḥ śaraiḥ

तयोस्तु भृशसङ्क्रुद्धः शराभ्यां पाण्डुनन्दनः ।
धनुषी चिच्छिदे तूर्णं भूय एव धनञ्जयः

tayostu bhṛśasaṅkruddhaḥ śarābhyāṃ pāṇḍunandanaḥ |
dhanuṣī cicchide tūrṇaṃ bhūya eva dhanañjayaḥ

तथान्यैर्विशिखैस्तूर्णं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
जघानाश्वांस्तथा सूतौ पार्ष्णी च सपदानुगौ

tathānyairviśikhaistūrṇaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
jaghānāśvāṃstathā sūtau pārṣṇī ca sapadānugau

ज्येष्ठस्य च शिरः कायात्क्षुरप्रेण न्यकृन्तत ।
स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव द्रुमः

jyeṣṭhasya ca śiraḥ kāyātkṣurapreṇa nyakṛntata |
sa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vātarugṇa iva drumaḥ

विन्दं तु निहतं दृष्ट्वा ह्यनुविन्दः प्रतापवान् ।
हताश्वं रथमुत्सृज्य गदां गृह्य महाबलः

vindaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā hyanuvindaḥ pratāpavān |
hatāśvaṃ rathamutsṛjya gadāṃ gṛhya mahābalaḥ

अभ्यवर्तत सङ्ग्रामे भ्रातुर्वधमनुस्मरन् ।
गदया रथिनां श्रेष्ठो नृत्यन्निव महारथः

abhyavartata saṅgrāme bhrāturvadhamanusmaran |
gadayā rathināṃ śreṣṭho nṛtyanniva mahārathaḥ

अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम् ।
स्पष्ट्वा नाकम्पयत्क्रुद्धो मैनाकमिव पर्वतम्

anuvindastu gadayā lalāṭe madhusūdanam |
spaṣṭvā nākampayatkruddho mainākamiva parvatam

तस्यार्जुनः शरैः षड्भिर्ग्रीवां पादौ भुजौ शिरः ।
निचकर्त स सञ्छन्नः पपाताद्रिचयो यथा

tasyārjunaḥ śaraiḥ ṣaḍbhirgrīvāṃ pādau bhujau śiraḥ |
nicakarta sa sañchannaḥ papātādricayo yathā

ततस्तौ निहतौ दृष्ट्वा तयो राजन्पदानुगाः ।
अभ्यद्रुवन्त सङ्क्रुद्धाः किरन्तः शतशः शरान्

tatastau nihatau dṛṣṭvā tayo rājanpadānugāḥ |
abhyadruvanta saṅkruddhāḥ kirantaḥ śataśaḥ śarān

तानर्जुनः शरैस्तूर्णं निहत्य भरतर्षभ ।
व्यरोचत यथा वह्निर्दावं दग्ध्वा हिमात्यये

tānarjunaḥ śaraistūrṇaṃ nihatya bharatarṣabha |
vyarocata yathā vahnirdāvaṃ dagdhvā himātyaye

तयोः सेनामतिक्रम्य कृच्छ्रादिव धनञ्जयः ।
विबभौ जलदं हित्वा दिवाकर इवोदितः

tayoḥ senāmatikramya kṛcchrādiva dhanañjayaḥ |
vibabhau jaladaṃ hitvā divākara ivoditaḥ

तं दृष्ट्वा कुरवस्त्रस्ताः प्रहृष्टाश्चाभवन्पुनः ।
अभ्यवर्तन्त पार्थं च समन्ताद्भरतर्षभ

taṃ dṛṣṭvā kuravastrastāḥ prahṛṣṭāścābhavanpunaḥ |
abhyavartanta pārthaṃ ca samantādbharatarṣabha

श्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम् ।
सिंहनादेन महता सर्वतः पर्यवारयन्

śrāntaṃ cainaṃ samālakṣya jñātvā dūre ca saindhavam |
siṃhanādena mahatā sarvataḥ paryavārayan

तांस्तु दृष्ट्वा सुसंरब्धानुत्स्मयन्पुरुषर्भः ।
शनकैरिव दाशार्हमर्जुनो वाक्यमब्रवीत्

tāṃstu dṛṣṭvā susaṃrabdhānutsmayanpuruṣarbhaḥ |
śanakairiva dāśārhamarjuno vākyamabravīt

शरार्दिताश्च ग्लानाश्च हया दूरे च सैन्धवः ।
किमिहानन्तरं कार्यं साधिष्ठं तव रोचते

śarārditāśca glānāśca hayā dūre ca saindhavaḥ |
kimihānantaraṃ kāryaṃ sādhiṣṭhaṃ tava rocate

ब्रूहि कृष्ण यथातत्त्वं त्वं हि प्राज्ञतमः सदा ।
भवन्नेत्रा रणे शत्रून्विजेष्यन्तीह पाण्डवाः

brūhi kṛṣṇa yathātattvaṃ tvaṃ hi prājñatamaḥ sadā |
bhavannetrā raṇe śatrūnvijeṣyantīha pāṇḍavāḥ

मम त्वनन्तरं कृत्यं यद्वै तत्त्वं निबोध मे ।
हयान्विमुच्य हि सुखं विशल्यान्कुरु माधव

mama tvanantaraṃ kṛtyaṃ yadvai tattvaṃ nibodha me |
hayānvimucya hi sukhaṃ viśalyānkuru mādhava

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः प्रत्युवाच तम् ।
ममाप्येतन्मतं पार्थ यदितं ते प्रभाषितम्

evamuktastu pārthena keśavaḥ pratyuvāca tam |
mamāpyetanmataṃ pārtha yaditaṃ te prabhāṣitam

अहमावारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव ।
त्वमप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यमनन्तरम्

ahamāvārayiṣyāmi sarvasainyāni keśava |
tvamapyatra yathānyāyaṃ kuru kāryamanantaram

सोऽवतीर्य रथोपस्थादसम्भ्रान्तो धनञ्जयः ।
गाण्डीवं धनुरादाय तस्थौ गिरिविवाचलः)

so'vatīrya rathopasthādasambhrānto dhanañjayaḥ |
gāṇḍīvaṃ dhanurādāya tasthau girivivācalaḥ)

तमभ्यधावन्क्रोशन्तः क्षत्रिया जयकाङ्क्षिणः ।
इदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनञ्जयम्

tamabhyadhāvankrośantaḥ kṣatriyā jayakāṅkṣiṇaḥ |
idaṃ chidramiti jñātvā dharaṇīsthaṃ dhanañjayam

तमेकं रथवंशेन महता पर्यवारयन् ।
विकर्षन्तश्च चापानि विसृजन्तश्च सायकान्

tamekaṃ rathavaṃśena mahatā paryavārayan |
vikarṣantaśca cāpāni visṛjantaśca sāyakān

शस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तत्र व्यदर्शयन् ।
छादयन्तः शरैः पार्थं मेघा इव दिवाकरम्

śastrāṇi ca vicitrāṇi kruddhāstatra vyadarśayan |
chādayantaḥ śaraiḥ pārthaṃ meghā iva divākaram

अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ।
नरसिंहं रथोदाराः सिंहं मत्ता इव द्विपाः

abhyadravanta vegena kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham |
narasiṃhaṃ rathodārāḥ siṃhaṃ mattā iva dvipāḥ

तत्र पार्थस्य भुजयोर्महद्बलमदृश्यत ।
यत्क्रुद्धो बहुलाः सेनाः सर्वतः समवारयत्

tatra pārthasya bhujayormahadbalamadṛśyata |
yatkruddho bahulāḥ senāḥ sarvataḥ samavārayat

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो विभुः ।
इषुभिर्बुभिस्तूर्णं सर्वानेव समावृणोत्

astrairastrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato vibhuḥ |
iṣubhirbubhistūrṇaṃ sarvāneva samāvṛṇot

तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशाम्पते ।
सङ्घर्षेण महार्चिष्मान्पावकः समजायत

tatrāntarikṣe bāṇānāṃ pragāḍhānāṃ viśāmpate |
saṅgharṣeṇa mahārciṣmānpāvakaḥ samajāyata

तत्रतत्र महेष्वासैः श्वसद्भिः शोणितोक्षितैः ।
हयैर्नागैश्च सम्भिन्नैर्नदद्भिश्चारिकर्शन

tatratatra maheṣvāsaiḥ śvasadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
hayairnāgaiśca sambhinnairnadadbhiścārikarśana

संरब्धैश्चारिभिर्वीरैः प्रार्थयद्भिर्जयं मृधे ।
एकस्थैर्बहुभिः क्रुद्धैरूष्मेव समजायत

saṃrabdhaiścāribhirvīraiḥ prārthayadbhirjayaṃ mṛdhe |
ekasthairbahubhiḥ kruddhairūṣmeva samajāyata

शरोर्मिणं ध्वजावर्तं नागनक्रं दुरत्ययम् ।
पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनम्

śarormiṇaṃ dhvajāvartaṃ nāganakraṃ duratyayam |
padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhiniḥsvanam

असङ्ख्येयमपारं च रजो नीरमतीव च ।
उष्णीषकमठं छत्रपताकाफेनमालिनम्

asaṅkhyeyamapāraṃ ca rajo nīramatīva ca |
uṣṇīṣakamaṭhaṃ chatrapatākāphenamālinam

रथसागरमक्षोभ्यं मातङ्गाङ्गशिलाचितम् ।
वेलाभूतस्तदा पार्थः पत्रिभिः समवारयत्

rathasāgaramakṣobhyaṃ mātaṅgāṅgaśilācitam |
velābhūtastadā pārthaḥ patribhiḥ samavārayat

अर्जुने धरणीं प्राप्ते हयहस्ते च केशवे ।
एतदन्तरमासाद्य कथं पार्थो न घातितः

arjune dharaṇīṃ prāpte hayahaste ca keśave |
etadantaramāsādya kathaṃ pārtho na ghātitaḥ

सद्यः पार्थिव पार्थेन निरुद्धाः सर्वपार्थिवाः ।
रथस्था धरणीस्थेन वाक्यमच्छान्दसं यथा

sadyaḥ pārthiva pārthena niruddhāḥ sarvapārthivāḥ |
rathasthā dharaṇīsthena vākyamacchāndasaṃ yathā

स पार्थः पार्थिवान्सर्वान्भूमिस्थोपि रथस्थितान् ।
एको निवारयामास लोभः सर्वगुणानिव ॥]

sa pārthaḥ pārthivānsarvānbhūmisthopi rathasthitān |
eko nivārayāmāsa lobhaḥ sarvaguṇāniva ||]

ततो जनार्दनः सङ्ख्ये प्रियं पुरुषसत्तमम् ।
असम्भ्रान्तो महाबाहुरर्जुनं वाक्यमब्रवीत्

tato janārdanaḥ saṅkhye priyaṃ puruṣasattamam |
asambhrānto mahābāhurarjunaṃ vākyamabravīt

उदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणेऽर्जुन ।
परीप्सन्ते जलं चेमे पेयं न त्ववगाहनम्

udapānamihāśvānāṃ nālamasti raṇe'rjuna |
parīpsante jalaṃ ceme peyaṃ na tvavagāhanam

इदमस्तीत्यसम्भ्रान्तो ब्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम् ।
अभिहत्यार्जुनश्चक्रे वाजिपानं सरः शुभम्

idamastītyasambhrānto bruvannastreṇa medinīm |
abhihatyārjunaścakre vājipānaṃ saraḥ śubham

[हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ।
सुविस्तीर्णं प्रसन्नाम्भः प्रफुल्लवरपङ्कजम्

[haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam |
suvistīrṇaṃ prasannāmbhaḥ praphullavarapaṅkajam

कूर्ममत्स्यगणाकीर्णमगाधमृषिसेवितम् ।
आगच्छन्नारदमुनिर्दर्शनार्थं कृतं क्षणात् ॥]

kūrmamatsyagaṇākīrṇamagādhamṛṣisevitam |
āgacchannāradamunirdarśanārthaṃ kṛtaṃ kṣaṇāt ||]

शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम् ।
शरवेश्माकरोत्पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत्

śaravaṃśaṃ śarasthūṇaṃ śarācchādanamadbhutam |
śaraveśmākarotpārthastvaṣṭevādbhutakarmakṛt

ततः प्रहस्य गोविन्दः साधुसाध्वित्यथाब्रवीत् ।
शरवेश्मनि पार्थेन कृते तस्मिन्महात्मना

tataḥ prahasya govindaḥ sādhusādhvityathābravīt |
śaraveśmani pārthena kṛte tasminmahātmanā