अध्याय 98: द्रोण और सात्यकि का अद्भुत द्वन्द्व

बाणे तस्मिन्निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते ।
तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन सञ्जय

bāṇe tasminnikṛtte tu dhṛṣṭadyumne ca mokṣite |
tena vṛṣṇipravīreṇa yuyudhānena sañjaya

अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
नरव्याघ्रं शिनेः पौत्रं द्रोणः किमकरोद्युधि

amarṣito maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
naravyāghraṃ śineḥ pautraṃ droṇaḥ kimakarodyudhi

सम्प्रस्रुतक्रोधविषो व्यादितास्यशरासनः ।
तीक्ष्णधारेषुदशनः सितनाराचदंष्ट्रवान्

samprasrutakrodhaviṣo vyāditāsyaśarāsanaḥ |
tīkṣṇadhāreṣudaśanaḥ sitanārācadaṃṣṭravān

संरम्भामर्षताम्राक्षो महोरग इव श्वसन् ।
नरवीरः प्रमुदितः शोणैरश्वैर्महाजवैः

saṃrambhāmarṣatāmrākṣo mahoraga iva śvasan |
naravīraḥ pramuditaḥ śoṇairaśvairmahājavaiḥ

उत्पतद्भिरिवाकाशे क्रामद्भिरिव पर्वतम् ।
रुक्मपुङ्खाञ्शरानस्यन्युयुधानमुपाद्रवत्

utpatadbhirivākāśe krāmadbhiriva parvatam |
rukmapuṅkhāñśarānasyanyuyudhānamupādravat

शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम् ।
कार्मुकैरावृतं राजन्नाराचबहुविद्युतम्

śarapātamahāvarṣaṃ rathaghoṣabalāhakam |
kārmukairāvṛtaṃ rājannārācabahuvidyutam

शक्तिखङ्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम् ।
द्रोणमेघमनावार्यं हयमारुतचोदितम्

śaktikhaṅgāśanidharaṃ krodhavegasamutthitam |
droṇameghamanāvāryaṃ hayamārutacoditam

दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरञ्जयः ।
उवाच सूतं शैनेयः प्रहसन्युद्धदुर्मदः

dṛṣṭvaivābhipatantaṃ taṃ śūraḥ parapurañjayaḥ |
uvāca sūtaṃ śaineyaḥ prahasanyuddhadurmadaḥ

एनं वै ब्राह्मणं शूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम् ।
आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य धर्मराजभयावहम्

enaṃ vai brāhmaṇaṃ śūraṃ svakarmaṇyanavasthitam |
āśrayaṃ dhārtarāṣṭrasya dharmarājabhayāvaham

शीघ्रं प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत् ।
आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्

śīghraṃ prajavitairaśvaiḥ pratyudyāhi prahṛṣṭavat |
ācāryaṃ rājaputrāṇāṃ satataṃ śūramāninam

एवमुक्तस्ततः सूतः सात्यकस्यावहद्रथम् ।
ततो रजतसङ्काशा माधवस्य हयोत्तमाः ।
द्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रमगच्छन्वातरंहसः

evamuktastataḥ sūtaḥ sātyakasyāvahadratham |
tato rajatasaṅkāśā mādhavasya hayottamāḥ |
droṇasyābhimukhāḥ śīghramagacchanvātaraṃhasaḥ

ततस्तौ द्रोणशैनेयौ युयुधाते परन्तपौ ।
शरैरनेकसाहस्रैस्ताडयन्तौ परस्परम्

tatastau droṇaśaineyau yuyudhāte parantapau |
śarairanekasāhasraistāḍayantau parasparam

इषुजालावृतं व्योम चक्रतुः पुरुषर्षभौ ।
पूरयामासतुर्वीरावुभौ दश दिशः शरैः ।
मेघाविवातपापाये धाराभिरितरेतरम्

iṣujālāvṛtaṃ vyoma cakratuḥ puruṣarṣabhau |
pūrayāmāsaturvīrāvubhau daśa diśaḥ śaraiḥ |
meghāvivātapāpāye dhārābhiritaretaram

न स्म सूर्यस्तदा भाति न ववौ च समीरणः ।
हषुजालावृतं घोरमन्धकारं समन्ततः

na sma sūryastadā bhāti na vavau ca samīraṇaḥ |
haṣujālāvṛtaṃ ghoramandhakāraṃ samantataḥ

अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत्तदा ।
अन्धकारीकृते लोके द्रोणशैनेययोः शरैः

anādhṛṣyamivānyeṣāṃ śūrāṇāmabhavattadā |
andhakārīkṛte loke droṇaśaineyayoḥ śaraiḥ

तयोः शीघ्रास्त्रविदुषोर्द्रोणसात्वतयोस्तदा ।
नान्तरं शरवृष्टीनां ददृशे नरसिंहयोः

tayoḥ śīghrāstraviduṣordroṇasātvatayostadā |
nāntaraṃ śaravṛṣṭīnāṃ dadṛśe narasiṃhayoḥ

इषूणां सन्निपातेन शब्दो धाराभिघातजः ।
शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वनः

iṣūṇāṃ sannipātena śabdo dhārābhighātajaḥ |
śuśruve śakramuktānāmaśanīnāmiva svanaḥ

नाराचैर्व्यतिविद्धानां शराणां रूपमाबभौ ।
आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत

nārācairvyatividdhānāṃ śarāṇāṃ rūpamābabhau |
āśīviṣavidaṣṭānāṃ sarpāṇāmiva bhārata

तयोर्ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे युद्धशौण्डयोः ।
अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यतामिव

tayorjyātalanirghoṣaḥ śuśruve yuddhaśauṇḍayoḥ |
ajasraṃ śailaśṛṅgāṇāṃ vajreṇāhanyatāmiva

उभयोस्तौ रथौ राजंस्ते चाश्वास्तौ च सारथी ।
रुक्मपुङ्खैः शरैछन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा

ubhayostau rathau rājaṃste cāśvāstau ca sārathī |
rukmapuṅkhaiḥ śaraichannāścitrarūpā babhustadā

निर्मलानामजिह्मानां नाराचानां विशाम्पते ।
निर्मुक्ताशीविपाभानां सम्पातोऽभूत्सुदारुणः

nirmalānāmajihmānāṃ nārācānāṃ viśāmpate |
nirmuktāśīvipābhānāṃ sampāto'bhūtsudāruṇaḥ

उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजौ ।
निकृन्ततोः शरैस्तीक्ष्णैर्द्रोणसात्यकयो रणे

ubhayoḥ patite chatre tathaiva patitau dhvajau |
nikṛntatoḥ śaraistīkṣṇairdroṇasātyakayo raṇe

उभौ रुधिरसिक्ताङ्गावुभौ च विजयैषिणौ ।
स्रवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रस्रुताविव वारणौ ।
अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः

ubhau rudhirasiktāṅgāvubhau ca vijayaiṣiṇau |
sravadbhiḥ śoṇitaṃ gātraiḥ prasrutāviva vāraṇau |
anyonyamabhyavidhyetāṃ jīvitāntakaraiḥ śaraiḥ

गर्जितोत्कृष्टसन्नादाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः ।
उपारमन्महाराज व्याजहार न कश्चन

garjitotkṛṣṭasannādāḥ śaṅkhadundubhiniḥsvanāḥ |
upāramanmahārāja vyājahāra na kaścana

तुष्णींभूतान्यनौकानि योधा युद्धादुपारमन् ।
ददर्श द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जनः

tuṣṇīṃbhūtānyanaukāni yodhā yuddhādupāraman |
dadarśa dvairathaṃ tābhyāṃ jātakautūhalo janaḥ

रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहाः पदातयः ।
अवैक्षन्ताचलैर्नेत्रैः परिवार्य नरर्षभौ

rathino hastiyantāro hayārohāḥ padātayaḥ |
avaikṣantācalairnetraiḥ parivārya nararṣabhau

हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम् ।
तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः

hastyanīkānyatiṣṭhanta tathānīkāni vājinām |
tathaiva rathavāhinyaḥ prativyūhya vyavasthitāḥ

मुक्ताविद्रुमचित्रैश्च मणिकाञ्चनभूषितैः ।
ध्वजैराभरणैश्चित्रैः कवचैश्च हिरण्मयैः

muktāvidrumacitraiśca maṇikāñcanabhūṣitaiḥ |
dhvajairābharaṇaiścitraiḥ kavacaiśca hiraṇmayaiḥ

वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाङ्गकम्बलैः ।
विमलैर्निशितैः शस्त्रैर्हयानां च प्रकीर्णकैः

vaijayantīpatākābhiḥ paristomāṅgakambalaiḥ |
vimalairniśitaiḥ śastrairhayānāṃ ca prakīrṇakaiḥ

जातरूपमयीभिश्च राजतीभिश्च मूर्धसु ।
गजानां कुम्भमालाभिर्दन्तवेष्टैश्च भारत

jātarūpamayībhiśca rājatībhiśca mūrdhasu |
gajānāṃ kumbhamālābhirdantaveṣṭaiśca bhārata

सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतहदाः ।
अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः

sabalākāḥ sakhadyotāḥ sairāvataśatahadāḥ |
adṛśyantoṣṇaparyāye meghānāmiva vāgurāḥ

अपश्यन्नस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताः ।
तद्युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः

apaśyannasmadīyāśca te ca yaudhiṣṭhirāḥ sthitāḥ |
tadyuddhaṃ yuyudhānasya droṇasya ca mahātmanaḥ

विमानाग्रगता देवा ब्रह्मसोमपुरोगमाः ।
सिद्धचारणसङ्खाश्च विद्याधरमहोरगाः

vimānāgragatā devā brahmasomapurogamāḥ |
siddhacāraṇasaṅkhāśca vidyādharamahoragāḥ

गन्धर्वा दानवा यक्षा राक्षसाप्सरसः खगाः ।
गतप्रत्यागताक्षेपैश्चितैरस्त्रविघातिभिः ।
विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः

gandharvā dānavā yakṣā rākṣasāpsarasaḥ khagāḥ |
gatapratyāgatākṣepaiścitairastravighātibhiḥ |
vividhairvismayaṃ jagmustayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ ।
अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी

hastalāghavamastreṣu darśayantau mahābalau |
anyonyamabhividhyetāṃ śaraistau droṇasātyakī

ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश्चिच्छेद संयुगे ।
पत्रिभिः सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युतेः

tato droṇasya dāśārhaḥ śarāṃściccheda saṃyuge |
patribhiḥ sudṛḍhairāśu dhanuścaiva mahādyuteḥ

निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुः ।
सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य स सात्यकिः

nimeṣāntaramātreṇa bhāradvājo'paraṃ dhanuḥ |
sajyaṃ cakāra tadapi cicchedāsya sa sātyakiḥ

ततस्त्वरन्पुनर्द्रोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत ।
सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशिथैः शरैः

tatastvaranpunardroṇo dhanurhasto vyatiṣṭhata |
sajyaṃ sajyaṃ dhanuścāsya ciccheda niśithaiḥ śaraiḥ

एवमेकशतं छिन्नं धनुषां दृढधन्विना ।
न चान्तरं तयोर्दृष्टं सन्धाने च्छेदनेऽपि च

evamekaśataṃ chinnaṃ dhanuṣāṃ dṛḍhadhanvinā |
na cāntaraṃ tayordṛṣṭaṃ sandhāne cchedane'pi ca

ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम् ।
युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत्

tato'sya saṃyuge droṇo dṛṣṭvā karmātimānuṣam |
yuyudhānasya rājendra manasaitadacintayat

एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनञ्जये ।
भीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यदिदं सात्वतां वरे

etadastrabalaṃ rāme kārtavīrye dhanañjaye |
bhīṣme ca puruṣavyāghre yadidaṃ sātvatāṃ vare

तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयामास विक्रमम् ।
लाघवं वासवस्येव सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तमः

taṃ cāsya manasā droṇaḥ pūjayāmāsa vikramam |
lāghavaṃ vāsavasyeva samprekṣya dvijasattamaḥ

तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाः ।
न तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रचारिणः

tutoṣāstravidāṃ śreṣṭhastathā devāḥ savāsavāḥ |
na tāmālakṣayāmāsurlaghutāṃ śīghracāriṇaḥ

देवाश्च युयुधानस्य गन्धर्वाश्च विशाम्पते ।
सिद्धचारणसङ्घाश्च विदुर्द्रोणस्य कर्म तत्

devāśca yuyudhānasya gandharvāśca viśāmpate |
siddhacāraṇasaṅghāśca vidurdroṇasya karma tat

ततोऽन्यद्धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः ।
अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयामास भारत

tato'nyaddhanurādāya droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ |
astrairastravidāṃ śreṣṭho yodhayāmāsa bhārata

तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहत्य स सात्यकिः ।
जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत्

tasyāstrāṇyastramāyābhiḥ pratihatya sa sātyakiḥ |
jaghāna niśitairbāṇaistadadbhutamivābhavat

तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वाऽन्यैरसमं रणे ।
युक्तं योगेन योगज्ञास्तावकाः समपूजयन्

tasyātimānuṣaṃ karma dṛṣṭvā'nyairasamaṃ raṇe |
yuktaṃ yogena yogajñāstāvakāḥ samapūjayan

यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकिः ।
तमाचार्योऽथ सम्भ्रान्तोऽयोधयच्छत्रुतापनः

yadastramasyati droṇastadevāsyati sātyakiḥ |
tamācāryo'tha sambhrānto'yodhayacchatrutāpanaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः ।
वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत्

tataḥ kruddho mahārāja dhanurvedasya pāragaḥ |
vadhāya yuyudhānasya divyamastramudairayat

तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः ।
दिव्यमस्त्रं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत्

tadāgneyaṃ mahāghoraṃ ripughnamupalakṣya saḥ |
divyamastraṃ maheṣvāso vāruṇaṃ samudairayat

हाहाकारो महानासीद्दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ ।
न विचेरुस्तदाऽऽकाशे भूतान्याकाशगान्यपि

hāhākāro mahānāsīddṛṣṭvā divyāstradhāriṇau |
na vicerustadā''kāśe bhūtānyākāśagānyapi

अस्त्रे ते वारुणाग्नेये यदा बाणैः समाहिते ।
न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्करः

astre te vāruṇāgneye yadā bāṇaiḥ samāhite |
na yāvadabhyapadyetāṃ vyāvartadatha bhāskaraḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च पर्यरक्षन्त सात्यकिम्

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca paryarakṣanta sātyakim

धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटश्च सकेकयः ।
मत्स्याः साल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरञ्जसा

dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sārdhaṃ virāṭaśca sakekayaḥ |
matsyāḥ sālveyasenāśca droṇamājagmurañjasā

दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः ।
द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम्

duḥśāsanaṃ puraskṛtya rājaputrāḥ sahasraśaḥ |
droṇamabhyupapadyanta sapatnaiḥ parivāritam

रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते ॥
सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किञ्चन ।

rajasā saṃvṛte loke śarajālasamāvṛte ||
sarvamāvignamabhavanna prājñāyata kiñcana |

सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत ॥
तेनान्तरेण पार्थस्तु रणे जित्वा महारिपून् ।

sainyena rajasā dhvaste nirmaryādamavartata ||
tenāntareṇa pārthastu raṇe jitvā mahāripūn |

अतिक्रान्तस्तदा युद्धं कृत्वा पर्यवतस्थिवान्

atikrāntastadā yuddhaṃ kṛtvā paryavatasthivān