अध्याय 100: शत्रुओं के बीच श्रीकृष्ण घोड़ों की सेवा करते हैं

सलिले जनिते तस्मिन्कौन्तेयेन महात्मना ।
निस्तारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि

salile janite tasminkaunteyena mahātmanā |
nistārite dviṣatsainye kṛte ca śaraveśmani

वासुदेवो रथात्तूर्णमवतीर्य महाद्युतिः ।
मोचयामास तुरगान्विनुन्नान्कङ्कपत्रिभिः

vāsudevo rathāttūrṇamavatīrya mahādyutiḥ |
mocayāmāsa turagānvinunnānkaṅkapatribhiḥ

अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा साधुवादो महानभूत् ।
सिद्धचारणसङ्घानां सैनिकानां च सर्वशः

adṛṣṭapūrvaṃ taddṛṣṭvā sādhuvādo mahānabhūt |
siddhacāraṇasaṅghānāṃ sainikānāṃ ca sarvaśaḥ

पदातिनं तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथाः ।
नाशक्नुवन्वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्

padātinaṃ tu kaunteyaṃ yudhyamānaṃ mahārathāḥ |
nāśaknuvanvārayituṃ tadadbhutamivābhavat

आपतत्सु रथौघेषु प्रभूतगजवाजिषु ।
नासम्भ्रमत्तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति

āpatatsu rathaugheṣu prabhūtagajavājiṣu |
nāsambhramattadā pārthastadasya puruṣānati

व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवाः ।
न चाव्यथत धर्मात्मा वासविः परवीरहा

vyasṛjanta śaraughāṃste pāṇḍavaṃ prati pārthivāḥ |
na cāvyathata dharmātmā vāsaviḥ paravīrahā

शतानि शरजालानि गदाः प्रासांश्च वीर्यवान् ।
आगतानग्रसत्पार्थः सरितः सागरो यथा

śatāni śarajālāni gadāḥ prāsāṃśca vīryavān |
āgatānagrasatpārthaḥ saritaḥ sāgaro yathā

अस्त्रवेगेन महता पार्थो बाहुबलेन च ।
सर्वेषां पार्थिवेन्द्राणामग्रसत्ताञ्शरोत्तमान्

astravegena mahatā pārtho bāhubalena ca |
sarveṣāṃ pārthivendrāṇāmagrasattāñśarottamān

तत्तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्य चोभयोः ।
अपूजयन्महाराज कौरवा महदद्भुतम्

tattu pārthasya vikrāntaṃ vāsudevasya cobhayoḥ |
apūjayanmahārāja kauravā mahadadbhutam

किमद्भुततमं लोके भविताऽप्यथवा ह्यभूत् ।
यदश्वान्पार्थ गोविन्दौ पाययामासतू रणे

kimadbhutatamaṃ loke bhavitā'pyathavā hyabhūt |
yadaśvānpārtha govindau pāyayāmāsatū raṇe

भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ ।
तेजो विदधतुश्चोग्रं यत्सैन्यं तावकं विभो ।
दधारैको रणे पार्थो वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्

bhayaṃ vipulamasmāsu tāvadhattāṃ narottamau |
tejo vidadhatuścograṃ yatsainyaṃ tāvakaṃ vibho |
dadhāraiko raṇe pārtho velevodvṛttamarṇavam

पार्थस्य शरसञ्छन्ने तस्मिन्सद्मनि भारत ।
आकाशमिव सम्प्राप्य विचेरुस्तत्र पक्षिणः

pārthasya śarasañchanne tasminsadmani bhārata |
ākāśamiva samprāpya vicerustatra pakṣiṇaḥ

न चैनं युधि तिष्ठन्तं सैन्येषु तव मारिष ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्धः पुमान्कश्चित्तु तावकः

na cainaṃ yudhi tiṣṭhantaṃ sainyeṣu tava māriṣa |
abhyadravatsusaṅkruddhaḥ pumānkaścittu tāvakaḥ

सर्वे विमनसोऽभूवंस्तव योधा विशाम्पते ।
सम्प्रेक्ष्य तत्र गोविन्दं पाण्डवं च धनञ्जयम्

sarve vimanaso'bhūvaṃstava yodhā viśāmpate |
samprekṣya tatra govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam

अथ स्मयन्हृषीकेशः स्त्रीमध्य इव भारत ।
अर्जुनेन कृते सङ्ख्ये शरगर्भगृहे तदा

atha smayanhṛṣīkeśaḥ strīmadhya iva bhārata |
arjunena kṛte saṅkhye śaragarbhagṛhe tadā

उपावर्तयदव्यग्रस्तानश्वान्पुष्करेक्षणः ।
मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते

upāvartayadavyagrastānaśvānpuṣkarekṣaṇaḥ |
miṣatāṃ sarvasainyānāṃ tvadīyānāṃ viśāmpate

उपावृत्त्योत्थितानश्वान्पाणिभ्यां पुष्करेक्षणः ।
सम्मार्जयन्रणे राजन्पश्यतां सर्वयोधिनाम्

upāvṛttyotthitānaśvānpāṇibhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ |
sammārjayanraṇe rājanpaśyatāṃ sarvayodhinām

तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान् ।
सर्वं व्यपानुदत्कृष्णः कुशलो ह्यश्वकर्मणि

teṣāṃ śramaṃ ca glāniṃ ca vamathuṃ vepathuṃ vraṇān |
sarvaṃ vyapānudatkṛṣṇaḥ kuśalo hyaśvakarmaṇi

शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान्हयान् ।
उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि सः

śalyānuddhṛtya pāṇibhyāṃ parimṛjya ca tānhayān |
upāvartya yathānyāyaṃ pāyayāmāsa vāri saḥ

स ताँल्लब्धोदकान्स्नाताञ्जग्धान्नान्विगतक्लमान् ।
योजयामास संहृष्टः पुनरेव रथोत्तमे

sa tām̐llabdhodakānsnātāñjagdhānnānvigataklamān |
yojayāmāsa saṃhṛṣṭaḥ punareva rathottame

स तं रथवरं शौरिः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
समास्थाय महातेजाः सार्जुनः प्रययौ द्रुतम्

sa taṃ rathavaraṃ śauriḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
samāsthāya mahātejāḥ sārjunaḥ prayayau drutam

योजयित्वा हयांस्तस्य विधिदृष्टेन कर्मणा ।
रणे चचार गोविन्दस्तृणीकृत्य महारथान्

yojayitvā hayāṃstasya vidhidṛṣṭena karmaṇā |
raṇe cacāra govindastṛṇīkṛtya mahārathān

रथं रथवरस्याजौ युक्तं लब्धोदकैर्हयैः ।
दृष्ट्वा कुरुबलश्रेष्ठाः पुनर्विमनसोऽभवन्

rathaṃ rathavarasyājau yuktaṃ labdhodakairhayaiḥ |
dṛṣṭvā kurubalaśreṣṭhāḥ punarvimanaso'bhavan

विनिःस्वसन्तस्ते राजन्भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः ।
घिगहोऽतिगतः पार्थः कृष्णश्चेत्यब्रुवन्पृथक्

viniḥsvasantaste rājanbhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ |
ghigaho'tigataḥ pārthaḥ kṛṣṇaścetyabruvanpṛthak

तत्सैन्यं सर्वतो दृष्ट्वा रोमहर्षणमद्भुतम् ।
त्वरध्वमिति चाक्रन्दन्नैतदस्तीति चावुवन्

tatsainyaṃ sarvato dṛṣṭvā romaharṣaṇamadbhutam |
tvaradhvamiti cākrandannaitadastīti cāvuvan

सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ ।
बालः क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम्

sarvakṣatrasya miṣato rathenaikena daṃśitau |
bālaḥ krīḍanakeneva kadarthīkṛtya no balam

क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परन्तपौ ।
दर्शयित्वाऽत्मनो वीर्यं प्रयातौ सर्वराजसु

krośatāṃ yatamānānāmasaṃsaktau parantapau |
darśayitvā'tmano vīryaṃ prayātau sarvarājasu

यथा देवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान् ।
इन्द्राविष्णू पुरा राजञ्जम्भस्य वधकाङ्क्षिणौ

yathā devāsure yuddhe tṛṇīkṛtya ca dānavān |
indrāviṣṇū purā rājañjambhasya vadhakāṅkṣiṇau

तौ प्रयातौ पुनर्दृष्ट्वा तदाऽन्ये सैनिकाब्रुवन् ।
त्वरध्वं कुरवः सर्वे वधे कृष्णकिरीटिनोः

tau prayātau punardṛṣṭvā tadā'nye sainikābruvan |
tvaradhvaṃ kuravaḥ sarve vadhe kṛṣṇakirīṭinoḥ

रथं युङ्क्त्वा हि दाशार्हो मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे

rathaṃ yuṅktvā hi dāśārho miṣatāṃ sarvadhanvinām |
jayadrathāya yātyeṣa kadarthīkṛtya no raṇe

तत्र केचिन्मिथो राजन्समभाषन्त भूमिपाः ।
अदृष्टपूर्वं सङ्ग्रामे तदृष्ट्वा महदद्भुतम्

tatra kecinmitho rājansamabhāṣanta bhūmipāḥ |
adṛṣṭapūrvaṃ saṅgrāme tadṛṣṭvā mahadadbhutam

सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रोऽत्ययं गतः ।
दुर्योधनापराघेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी

sarvasainyāni rājā ca dhṛtarāṣṭro'tyayaṃ gataḥ |
duryodhanāparāghena kṣatraṃ kṛtsnā ca medinī

विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते ।
इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत

vilayaṃ samanuprāptā tacca rājā na budhyate |
ityevaṃ kṣatriyāstatra bruvantyanye ca bhārata

सिन्धुराजस्य यत्कृत्यं गतस्य यमसादनम् ।
तत्करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित्

sindhurājasya yatkṛtyaṃ gatasya yamasādanam |
tatkarotu vṛthādṛṣṭirdhārtarāṣṭro'nupāyavit

ततः शीघ्रतरं प्रायात्पाण्डवः सैन्धवं प्रति ।
विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टैः पीतोदकैर्हयैः

tataḥ śīghrataraṃ prāyātpāṇḍavaḥ saindhavaṃ prati |
vivartamāne tigmāṃśau hṛṣṭaiḥ pītodakairhayaiḥ

तं प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
नाशक्नुवन्वारयितुं योधाः क्रुद्धमिवान्तकम्

taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
nāśaknuvanvārayituṃ yodhāḥ kruddhamivāntakam

विद्राव्य तु ततः सैन्यं पाण्डवः शत्रुतापनः ।
यथा मृगगणान्सिंहः सैन्धवार्थे व्यलोडयत्

vidrāvya tu tataḥ sainyaṃ pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ |
yathā mṛgagaṇānsiṃhaḥ saindhavārthe vyaloḍayat

गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत् ।
बलाकाभं तु दाशार्हः पाञ्चजन्यं व्यनादयत्

gāhamānastvanīkāni tūrṇamaśvānacodayat |
balākābhaṃ tu dāśārhaḥ pāñcajanyaṃ vyanādayat

कौन्तेयेनाग्रतः सृष्टा न्यपतन्पृष्ठतः शराः ।
तूर्णात्तूर्णतरं ह्यश्वाः प्रावहन्वातरंहसः

kaunteyenāgrataḥ sṛṣṭā nyapatanpṛṣṭhataḥ śarāḥ |
tūrṇāttūrṇataraṃ hyaśvāḥ prāvahanvātaraṃhasaḥ

ततो नृपतयः क्रुद्धाः परिवव्रुर्धनञ्जयम् ।
क्षत्रिया बहवश्चान्ये जयद्रथवधैषिणम्

tato nṛpatayaḥ kruddhāḥ parivavrurdhanañjayam |
kṣatriyā bahavaścānye jayadrathavadhaiṣiṇam

सैन्येषु विप्रयातेषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम् ।
दुर्योधनोऽत्वयात्पार्थं त्वरमाणो महाहवे

sainyeṣu viprayāteṣu dhiṣṭhitaṃ puruṣarṣabham |
duryodhano'tvayātpārthaṃ tvaramāṇo mahāhave

वातोद्धूतपताकं तं रथं जलदनिःस्वनम् ।
घोरं कपिध्वजं दृष्ट्वा विषण्णा रथिनोऽभवन्

vātoddhūtapatākaṃ taṃ rathaṃ jaladaniḥsvanam |
ghoraṃ kapidhvajaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇā rathino'bhavan

दिवाकरेऽथ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् ।
शरार्ताश्चरणे योधाः शेकुः कृष्णौ न वीक्षितुम्

divākare'tha rajasā sarvataḥ saṃvṛte bhṛśam |
śarārtāścaraṇe yodhāḥ śekuḥ kṛṣṇau na vīkṣitum