अध्याय 97: धृष्टद्युम्न द्रोण के रथ पर कूदते हैं

तथा तस्मिन्प्रवृत्ते तु सङ्ग्रमे रोमहर्षणे ।
कौरवेयांस्त्रिधाभूतान्पाण्डवाः समुपाद्रवन्

tathā tasminpravṛtte tu saṅgrame romaharṣaṇe |
kauraveyāṃstridhābhūtānpāṇḍavāḥ samupādravan

जलसन्धं महाबाहुं भीमसेनोऽभ्यवर्तत ।
युधिष्ठिरः सहानीकः कृतवर्माणमाहवे

jalasandhaṃ mahābāhuṃ bhīmaseno'bhyavartata |
yudhiṣṭhiraḥ sahānīkaḥ kṛtavarmāṇamāhave

किरंस्तु शरवर्षाणि रोचमान इवांशुमान् ।
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमभ्यद्रवद्रणे

kiraṃstu śaravarṣāṇi rocamāna ivāṃśumān |
dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇamabhyadravadraṇe

ततः प्रववृते युद्धं त्वरतां सर्वधन्विनाम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च सङ्क्रुद्धानां परस्परम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tvaratāṃ sarvadhanvinām |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṅkruddhānāṃ parasparam

सङ्क्षये तु तथाभूते वर्तमाने महाभये ।
द्वन्दवीभूतेषु सैन्येषु युध्यमानेष्वभीतवत्

saṅkṣaye tu tathābhūte vartamāne mahābhaye |
dvandavībhūteṣu sainyeṣu yudhyamāneṣvabhītavat

द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण बली बलवता सह ।
यदक्षिपत्पृषत्कौघांस्तदद्भुतमिवाभवत्

droṇaḥ pāñcālaputreṇa balī balavatā saha |
yadakṣipatpṛṣatkaughāṃstadadbhutamivābhavat

पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः ।
चक्राते द्रोणपाञ्चाल्यौ नृणां शीर्षाण्यनेकशः

puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ |
cakrāte droṇapāñcālyau nṛṇāṃ śīrṣāṇyanekaśaḥ

विनिकीर्णानि वीराणामनीकेषु समन्ततः ।
वस्त्राभरणशस्त्राणि ध्वजवर्मायुधानि च

vinikīrṇāni vīrāṇāmanīkeṣu samantataḥ |
vastrābharaṇaśastrāṇi dhvajavarmāyudhāni ca

तपनीयतनुत्राणाः संसिक्ता रुधिरेण च ।
कोविदारा इवाभान्ति पुष्पितास्तत्र भारत ।
तावकाः समरे योधाः पाण्डवेयाश्च विक्षताः

tapanīyatanutrāṇāḥ saṃsiktā rudhireṇa ca |
kovidārā ivābhānti puṣpitāstatra bhārata |
tāvakāḥ samare yodhāḥ pāṇḍaveyāśca vikṣatāḥ

कुञ्जराश्वनरान्ये पातयन्ति स्म पत्रिभिः ।
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथाः

kuñjarāśvanarānye pātayanti sma patribhiḥ |
tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ

असिचर्माणि चापानि शिरांशि कवचानि च ।
विप्रकीर्यन्त शूराणां सम्प्रहारे महात्मनाम्

asicarmāṇi cāpāni śirāṃśi kavacāni ca |
viprakīryanta śūrāṇāṃ samprahāre mahātmanām

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ।
अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्परमसङ्कुले

utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ |
adṛśyanta mahārāja tasminparamasaṅkule

गृध्राः कङ्का बकाः श्येना वायसा जम्बुकास्तथा ।
बहुशः पिशिताशाश्च तत्रादृश्यन्त मारिष

gṛdhrāḥ kaṅkā bakāḥ śyenā vāyasā jambukāstathā |
bahuśaḥ piśitāśāśca tatrādṛśyanta māriṣa

भक्षयन्तश्च मांसानि पिबन्तश्चापि शोणितम् ।
विलुम्पमानाः केशांश्च मज्जाश्च बहुधा नृप

bhakṣayantaśca māṃsāni pibantaścāpi śoṇitam |
vilumpamānāḥ keśāṃśca majjāśca bahudhā nṛpa

आकर्षन्तः शरीराणि शरीरावयवांस्तथा ।
नराश्वगजसङ्घानां शिरांशि च ततस्ततः

ākarṣantaḥ śarīrāṇi śarīrāvayavāṃstathā |
narāśvagajasaṅghānāṃ śirāṃśi ca tatastataḥ

कृतास्त्रा रणशिक्षाभिर्दीक्षिता रणशालिनः ।
रणे जयं प्रार्थयाना भृशं युयुधिरे तदा

kṛtāstrā raṇaśikṣābhirdīkṣitā raṇaśālinaḥ |
raṇe jayaṃ prārthayānā bhṛśaṃ yuyudhire tadā

असिमार्गान्बहुविधान्विचेरुः सैनिका रणे ।
ऋष्टिभिः शक्तिभिः प्रासैः शूलतोमरपट्टसैः

asimārgānbahuvidhānviceruḥ sainikā raṇe |
ṛṣṭibhiḥ śaktibhiḥ prāsaiḥ śūlatomarapaṭṭasaiḥ

गदाभिः परिघैश्चान्यैरायुधैश्च भुजैरपि ।
अन्योन्यं जघ्निरे क्रुद्धा युद्धरङ्गता नराः

gadābhiḥ parighaiścānyairāyudhaiśca bhujairapi |
anyonyaṃ jaghnire kruddhā yuddharaṅgatā narāḥ

रथिनो रथिभिः सार्धमश्वारोहाश्च सादिभिः ।
मातङ्गा वरमातङ्गैः पदाताश्च पदातिभिः

rathino rathibhiḥ sārdhamaśvārohāśca sādibhiḥ |
mātaṅgā varamātaṅgaiḥ padātāśca padātibhiḥ

क्षीबा इवान्ये चोन्मत्ता रङ्गेष्विव च वारणाः ।
उच्चुक्रुशुरथान्योन्यं जघ्नुरन्योन्यमेव च

kṣībā ivānye conmattā raṅgeṣviva ca vāraṇāḥ |
uccukruśurathānyonyaṃ jaghnuranyonyameva ca

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशाम्पते ।
धृष्टद्युम्नो हयानश्चैर्द्रोणस्य व्यत्यमिश्रयत्

vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāmpate |
dhṛṣṭadyumno hayānaścairdroṇasya vyatyamiśrayat

ते हयाः साध्वशोभन्त मिश्रिता वातरंहसः ।
पारावतसवर्णाश्च रक्तशोणाश्च संयुगे

te hayāḥ sādhvaśobhanta miśritā vātaraṃhasaḥ |
pārāvatasavarṇāśca raktaśoṇāśca saṃyuge

पारावतसवर्णास्ते रक्तशोणविमिश्रिताः ।
हयाः शुशुभिरे राजन्मेघा इव सविद्युतः

pārāvatasavarṇāste raktaśoṇavimiśritāḥ |
hayāḥ śuśubhire rājanmeghā iva savidyutaḥ

धृष्टद्युम्नस्तु सम्प्रेक्ष्य द्रोणमभ्याशमागतम् ।
असिचर्माददे वीरो धनुरुत्सृज्य भारत

dhṛṣṭadyumnastu samprekṣya droṇamabhyāśamāgatam |
asicarmādade vīro dhanurutsṛjya bhārata

चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म पार्षतः परवीरहा ।
ईषायाः समतिक्रम्य द्रोणस्य रथमाविशत्

cikīrṣurduṣkaraṃ karma pārṣataḥ paravīrahā |
īṣāyāḥ samatikramya droṇasya rathamāviśat

अतिष्ठद्युगमध्ये स युगसन्नहनेषु च ।
जघनार्धेषु चाश्वानां तत्सैन्यान्यभ्यपूजयन्

atiṣṭhadyugamadhye sa yugasannahaneṣu ca |
jaghanārdheṣu cāśvānāṃ tatsainyānyabhyapūjayan

खङ्गेन चरतस्तस्य शोणाश्वानधितिष्ठतः ।
न ददार्शान्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्

khaṅgena caratastasya śoṇāśvānadhitiṣṭhataḥ |
na dadārśāntaraṃ droṇastadadbhutamivābhavat

यथा श्येनस्य पतनं वनेष्वामिषगृद्धिनः ।
तथैवासीदभीसारस्तस्य द्रोणं जिघांसतः

yathā śyenasya patanaṃ vaneṣvāmiṣagṛddhinaḥ |
tathaivāsīdabhīsārastasya droṇaṃ jighāṃsataḥ

ततः शरशतेनास्य शतचन्द्रं समाक्षिपत् ।
द्रोणो द्रुपद पुत्रस्य खङ्गं च दशभिः शरैः

tataḥ śaraśatenāsya śatacandraṃ samākṣipat |
droṇo drupada putrasya khaṅgaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ

हयांश्चैव चतुःषष्ट्या शराणां जघ्निवान्बली ।
ध्वजं छत्रं च भल्लाभ्यां तथा तौ पार्ष्णिसारथी

hayāṃścaiva catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṃ jaghnivānbalī |
dhvajaṃ chatraṃ ca bhallābhyāṃ tathā tau pārṣṇisārathī

अथास्मै त्वरितो बाणमपरं जीवितान्तकम् ।
धृष्टद्युम्नाय चिक्षेप वज्रं वज्रधरो यथा

athāsmai tvarito bāṇamaparaṃ jīvitāntakam |
dhṛṣṭadyumnāya cikṣepa vajraṃ vajradharo yathā

तं चतुर्दशभिस्तीक्ष्णैर्बाणैश्चिच्छेद सात्यकिः ।
ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नं व्यमोचयत्

taṃ caturdaśabhistīkṣṇairbāṇaiściccheda sātyakiḥ |
grastamācāryamukhyena dhṛṣṭadyumnaṃ vyamocayat

सिंहेनेव मृगं ग्रस्तं नरसिंहेन मारिष ।
द्रोणाद्वै मोचयामास पाञ्चाल्यं शिनिपुङ्गवः

siṃheneva mṛgaṃ grastaṃ narasiṃhena māriṣa |
droṇādvai mocayāmāsa pāñcālyaṃ śinipuṅgavaḥ

सात्यकिं प्रेक्ष्य गोप्तारं पाञ्चाल्यं च महाहवे ।
शराणां त्वरितो द्रोणः षड्विंशत्या समार्पयत्

sātyakiṃ prekṣya goptāraṃ pāñcālyaṃ ca mahāhave |
śarāṇāṃ tvarito droṇaḥ ṣaḍviṃśatyā samārpayat

ततो द्रोणं शिनेः पौत्रो ग्रसन्तमपि सृञ्जयान् ।
प्रत्यविध्यच्छितैर्बाणैः षड्विंशत्या स्तनान्तरे

tato droṇaṃ śineḥ pautro grasantamapi sṛñjayān |
pratyavidhyacchitairbāṇaiḥ ṣaḍviṃśatyā stanāntare

ततः सर्वे रथास्तूर्णं पाञ्चाल्या जयगृद्धिनः ।
सात्वताभिसृते द्रोणे धृष्टद्युम्नमवाक्षिपन्

tataḥ sarve rathāstūrṇaṃ pāñcālyā jayagṛddhinaḥ |
sātvatābhisṛte droṇe dhṛṣṭadyumnamavākṣipan