अध्याय 96: द्रोण के व्यूह के आगे जोड़ीवार युद्ध

राजन्सङ्ग्राममाश्चर्यं शृणु कीर्तयतो मम ।
कुरूणां पाण्डवानां च यथा युद्धमवर्तत

rājansaṅgrāmamāścaryaṃ śṛṇu kīrtayato mama |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā yuddhamavartata

भारद्वाजं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् ।
अयोधयन्रणे पार्था द्रोणानीकं बिभित्सवः

bhāradvājaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam |
ayodhayanraṇe pārthā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ

रक्षमाणः स्वथं व्यूहं द्रोणोऽपि सह सैनिकैः ।
अयोधयद्रणे पार्थान्प्रार्थयानो महद्यशः

rakṣamāṇaḥ svathaṃ vyūhaṃ droṇo'pi saha sainikaiḥ |
ayodhayadraṇe pārthānprārthayāno mahadyaśaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं दशभिः शरैः ।
अयोधयद्रणे पार्थान्प्रार्थयानो महद्यशः

vindānuvindāvāvantyau virāṭaṃ daśabhiḥ śaraiḥ |
ayodhayadraṇe pārthānprārthayāno mahadyaśaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं दशभिः शरैः ।
पराक्रान्तौ पराक्रम्य योधयामास सानुगौ

vindānuvindāvāvantyau virāṭaṃ daśabhiḥ śaraiḥ |
parākrāntau parākramya yodhayāmāsa sānugau

तेषां युद्धं समभवद्दारुणं शोणितोदकम् ।
सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने

teṣāṃ yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ śoṇitodakam |
siṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane

बाह्लीकं रभसं युद्धे याज्ञसेनिर्महाबलः ।
आजघ्ने विशिखैस्तीक्ष्णैर्घोरैर्मर्मास्थिभेदिभिः

bāhlīkaṃ rabhasaṃ yuddhe yājñasenirmahābalaḥ |
ājaghne viśikhaistīkṣṇairghorairmarmāsthibhedibhiḥ

बाह्लीको याज्ञसेनिं तु हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ।
आजघान भृशं क्रुद्धो नवभिर्नतपर्वभिः

bāhlīko yājñaseniṃ tu hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
ājaghāna bhṛśaṃ kruddho navabhirnataparvabhiḥ

तद्युद्धमभवद्धोरं शरशक्तिसमाकुलम् ।
भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्

tadyuddhamabhavaddhoraṃ śaraśaktisamākulam |
bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam

ताभ्यां तत्र शरैर्मुक्तैरन्तरिक्षं दिशस्तथा ।
अभवत्संवृतं सर्वं न प्राज्ञायत किञ्चन

tābhyāṃ tatra śarairmuktairantarikṣaṃ diśastathā |
abhavatsaṃvṛtaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiñcana

शैब्यो गोवासनो युद्धे काश्यपुत्रं महारथम् ।
ससैन्यो योधयामास गजः प्रतिगजं यथा

śaibyo govāsano yuddhe kāśyaputraṃ mahāratham |
sasainyo yodhayāmāsa gajaḥ pratigajaṃ yathā

बाह्लीकराजः सङ्क्रुद्धो द्रौपदेयान्महारथान् ।
मनः पञ्चेन्द्रियाणीव शुशुभे योधयन्रणे

bāhlīkarājaḥ saṅkruddho draupadeyānmahārathān |
manaḥ pañcendriyāṇīva śuśubhe yodhayanraṇe

अयोधयंस्ते सुभृशं तं शरौघैः समन्ततः ।
इन्द्रियाणि यथा देहं शश्वद्देहवतां वर

ayodhayaṃste subhṛśaṃ taṃ śaraughaiḥ samantataḥ |
indriyāṇi yathā dehaṃ śaśvaddehavatāṃ vara

वार्ष्णेयं सात्यकिं युद्धे पुत्रो दुःशासनस्तव ।
आजघ्ने सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः

vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ yuddhe putro duḥśāsanastava |
ājaghne sāyakaistīkṣṇairnavabhirnataparvabhiḥ

सोऽतिविद्धो बलवता महेष्वासेन धन्विना ।
ईषन्मूर्च्छां जगामाशु सात्यकिः सत्यविक्रमः

so'tividdho balavatā maheṣvāsena dhanvinā |
īṣanmūrcchāṃ jagāmāśu sātyakiḥ satyavikramaḥ

समाश्वस्तस्तु वार्ष्णेयस्तव पुत्रं महारथम् ।
विव्याध दशभिस्तूर्णं सायकैः कङ्कपत्रिभिः

samāśvastastu vārṣṇeyastava putraṃ mahāratham |
vivyādha daśabhistūrṇaṃ sāyakaiḥ kaṅkapatribhiḥ

तावन्योन्यं दृढं विद्धावन्योन्यशरपीडितौ ।
रजेतुः समरे राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ

tāvanyonyaṃ dṛḍhaṃ viddhāvanyonyaśarapīḍitau |
rajetuḥ samare rājanpuṣpitāviva kiṃśukau

अलम्बुसस्तु सङ्क्रुद्धः कृन्तिभोजशरार्दितः ।
अशोभत भृशं लक्ष्म्या पुष्पाढ्य इव किंशुकः

alambusastu saṅkruddhaḥ kṛntibhojaśarārditaḥ |
aśobhata bhṛśaṃ lakṣmyā puṣpāḍhya iva kiṃśukaḥ

कुन्तिभोजं ततो रक्षो विद्ध्वा बहुभिरायसैः ।
अनदद्भैरवं नादं वाहिन्याः प्रमुखे तव

kuntibhojaṃ tato rakṣo viddhvā bahubhirāyasaiḥ |
anadadbhairavaṃ nādaṃ vāhinyāḥ pramukhe tava

ततस्तौ समरे शूरौ योधयन्तौ परस्परम् ।
ददृशुः सर्वसैन्यानि शक्रजम्भौ यथा पुरा

tatastau samare śūrau yodhayantau parasparam |
dadṛśuḥ sarvasainyāni śakrajambhau yathā purā

शकुनिं रभसं युद्धे कृतवैरं च भारत ।
माद्रीपुत्रौ च संरब्धौ शरैश्चार्दयतां भृशम्

śakuniṃ rabhasaṃ yuddhe kṛtavairaṃ ca bhārata |
mādrīputrau ca saṃrabdhau śaraiścārdayatāṃ bhṛśam

तुमुलः स महान्राजन्प्रावर्तत जनक्षयः ।
त्वया सञ्जनितोऽत्यर्थं कर्णेन च विवर्धितः

tumulaḥ sa mahānrājanprāvartata janakṣayaḥ |
tvayā sañjanito'tyarthaṃ karṇena ca vivardhitaḥ

रक्षितस्तव पुत्रैश्च क्रोधमूलो हुताशनः ।
य इमां पृथिवीं राजन्दग्धुं सर्वां समुद्यतः

rakṣitastava putraiśca krodhamūlo hutāśanaḥ |
ya imāṃ pṛthivīṃ rājandagdhuṃ sarvāṃ samudyataḥ

शकुनिः पाण्डुपुत्राभ्यां कृतः स विमुखः शरैः ।
न स्म जानाति कर्तव्यं युद्धे किञ्चित्पराक्रमम्

śakuniḥ pāṇḍuputrābhyāṃ kṛtaḥ sa vimukhaḥ śaraiḥ |
na sma jānāti kartavyaṃ yuddhe kiñcitparākramam

विमुखं चैनमालोक्य माद्रीपुत्रौ महारथौ ।
ववर्षतुः पुनर्बाणैर्यथा मेघौ महागिरिम्

vimukhaṃ cainamālokya mādrīputrau mahārathau |
vavarṣatuḥ punarbāṇairyathā meghau mahāgirim

स वध्यमानो बहुभिः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
सम्प्रायाज्जवनैरश्वैर्द्रोणानीकाय सौबलः

sa vadhyamāno bahubhiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
samprāyājjavanairaśvairdroṇānīkāya saubalaḥ

घटोत्कचस्तथा शूरं राक्षसं तमलामुधम् ।
अभ्ययाद्रभसं युद्धे वेगमास्थाय मध्यमम्

ghaṭotkacastathā śūraṃ rākṣasaṃ tamalāmudham |
abhyayādrabhasaṃ yuddhe vegamāsthāya madhyamam

तयोर्युद्धं महाराज चित्ररूपमिवाभवत् ।
यादृशं हि पुरावृत्तं रामरावणयोर्मृधे

tayoryuddhaṃ mahārāja citrarūpamivābhavat |
yādṛśaṃ hi purāvṛttaṃ rāmarāvaṇayormṛdhe

ततो युधिष्ठिरो राजा मद्रराजानमाहवे ।
विद्ध्वा पञ्चाशता बाणैः पुनर्विव्याध सप्तभिः

tato yudhiṣṭhiro rājā madrarājānamāhave |
viddhvā pañcāśatā bāṇaiḥ punarvivyādha saptabhiḥ

ततः प्रववृते युद्धं तयोरत्यद्भुतं नृप ।
यथा पूर्वं महद्युद्धं शम्बरामरराजयोः

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayoratyadbhutaṃ nṛpa |
yathā pūrvaṃ mahadyuddhaṃ śambarāmararājayoḥ

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च तवात्मजः ।
अयोधयन्भीमसेनं महत्या सेनया वृताः

viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca tavātmajaḥ |
ayodhayanbhīmasenaṃ mahatyā senayā vṛtāḥ