अध्याय 95: व्यूह के मुख पर द्वन्द्व युद्ध

प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवार्ष्णेययो रणे ।
दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे

praviṣṭayormahārāja pārthavārṣṇeyayo raṇe |
duryodhane prayāte ca pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabhe

जवेनाभ्यद्रवन्द्रोणं महता निःस्वनेन च ।
पाण्डवाः सोमकैः सार्धं ततो युद्धमवर्तत

javenābhyadravandroṇaṃ mahatā niḥsvanena ca |
pāṇḍavāḥ somakaiḥ sārdhaṃ tato yuddhamavartata

तद्युद्धमभवत्तीव्रं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च व्यूहस्य पुरतोऽद्भुतम्

tadyuddhamabhavattīvraṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca vyūhasya purato'dbhutam

राजन्कदाचिन्नास्माभिर्दृष्टं तादृङ्क च श्रुतम् ।
यादृङ्मध्यगते सूर्ये युद्धमासीद्विशाम्पते

rājankadācinnāsmābhirdṛṣṭaṃ tādṛṅka ca śrutam |
yādṛṅmadhyagate sūrye yuddhamāsīdviśāmpate

धृष्टद्युम्नमुखाः पार्था व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन्

dhṛṣṭadyumnamukhāḥ pārthā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
droṇasya sainyaṃ te sarve śaravarṣairavākiran

वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
पार्षतप्रमुखान्पार्थानभ्यवर्षाम सायकैः

vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
pārṣatapramukhānpārthānabhyavarṣāma sāyakaiḥ

महामेघाविवोदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्यये ।
सेनाग्रे प्रचकाशेते रुचिरे रथभूषिते

mahāmeghāvivodīrṇau miśravātau himātyaye |
senāgre pracakāśete rucire rathabhūṣite

समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम् ।
जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावृषीवोल्बणोदके

sametya tu mahāsene cakraturvegamuttamam |
jāhnavīyamune nadyau prāvṛṣīvolbaṇodake

नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः ।
गदाविद्युन्महारौद्रः सङ्ग्रामजलदो महान्

nānāśastrapurovāto dvipāśvarathasaṃvṛtaḥ |
gadāvidyunmahāraudraḥ saṅgrāmajalado mahān

भारद्वाजानिलोद्भूतः शरधारासहस्रवान् ।
अभ्यवर्षन्महारौद्रं पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम्

bhāradvājānilodbhūtaḥ śaradhārāsahasravān |
abhyavarṣanmahāraudraṃ pāṇḍusenāgnimuddhatam

समुद्रमिव घर्मान्ते विशन्घोरो महानिलः ।
व्यक्षोभयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तमः

samudramiva gharmānte viśanghoro mahānilaḥ |
vyakṣobhayadanīkāni pāṇḍavānāṃ dvijottamaḥ

तेऽपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन् ।
बिभित्सन्तो महासेतुं वार्योघाः प्रबला इव

te'pi sarvaprayatnena droṇameva samādravan |
bibhitsanto mahāsetuṃ vāryoghāḥ prabalā iva

वारयामास तान्द्रोणो जलौघमचलो यथा ।
पाण्डवान्समरे क्रुद्धान्पाञ्चालांश्च सकेकयान्

vārayāmāsa tāndroṇo jalaughamacalo yathā |
pāṇḍavānsamare kruddhānpāñcālāṃśca sakekayān

अथापरे च राजानः परिवृत्य समन्ततः ।
महाबला रणे शूराः पाञ्चालानन्ववारयन्

athāpare ca rājānaḥ parivṛtya samantataḥ |
mahābalā raṇe śūrāḥ pāñcālānanvavārayan

ततो रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सह ।
सञ्जघानासकृद्द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम्

tato raṇe naravyāghraḥ pārṣataḥ pāṇḍavaiḥ saha |
sañjaghānāsakṛddroṇaṃ bibhitsurarivāhinīm

यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते ।
तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नोऽप्यवर्षत

yathaiva śaravarṣāṇi droṇo varṣati pārṣate |
tathaiva śaravarṣāṇi dhṛṣṭadyumno'pyavarṣata

सनिस्त्रिंशपुरोवातः शक्तिप्रासर्ष्टिसंवृतः ।
ज्याविद्युच्चापसंहादो धृष्टद्युम्नबलाहकः

sanistriṃśapurovātaḥ śaktiprāsarṣṭisaṃvṛtaḥ |
jyāvidyuccāpasaṃhādo dhṛṣṭadyumnabalāhakaḥ

शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत्सर्वतो दिशम् ।
निघ्नन्रथवराश्वौघान्प्लावयामास वाहिनीम्

śaradhārāśmavarṣāṇi vyasṛjatsarvato diśam |
nighnanrathavarāśvaughānplāvayāmāsa vāhinīm

यंयमार्च्छच्छरैर्द्रोणः पाण्डवानां रथव्रजम् ।
ततस्ततः शरैर्द्रोणमपाकर्षत पार्षतः

yaṃyamārcchaccharairdroṇaḥ pāṇḍavānāṃ rathavrajam |
tatastataḥ śarairdroṇamapākarṣata pārṣataḥ

तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत ।
धृष्टद्युम्नं समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत

tathā tu yatamānasya droṇasya yudhi bhārata |
dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya tridhā sainyamabhidyata

भोजमेकेऽभ्यवर्तन्त जलसन्धं तथाऽपरे ।
पाण्डवैर्हन्यमानाश्च द्रोणमेवापरे ययुः

bhojameke'bhyavartanta jalasandhaṃ tathā'pare |
pāṇḍavairhanyamānāśca droṇamevāpare yayuḥ

सङ्घट्टयति सैन्यानि द्रोणस्तु रथिनां वरः ।
व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथः

saṅghaṭṭayati sainyāni droṇastu rathināṃ varaḥ |
vyadhamaccāpi tānyasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

धार्तराष्ट्रास्तथा भूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैः ।
अगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभिः श्वापदैरिव

dhārtarāṣṭrāstathā bhūtā vadhyante pāṇḍusṛñjayaiḥ |
agopāḥ paśavo'raṇye bahubhiḥ śvāpadairiva

कालः स्म ग्रसते योधान्धृष्टद्युम्नेन मोहितान् ।
सङ्ग्रामे तुमुले तस्मिन्निति सम्मेनिरे जनाः

kālaḥ sma grasate yodhāndhṛṣṭadyumnena mohitān |
saṅgrāme tumule tasminniti sammenire janāḥ

कुनृपस्य यथा राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः ।
द्राव्यते तद्वदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी

kunṛpasya yathā rāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ |
drāvyate tadvadāpannā pāṇḍavaistava vāhinī

अर्करश्मिविमिश्रेषु शस्त्रेषु कवचेषु च ।
चक्षूंषि प्रत्यहन्यन्त सैन्येन रजसा तथा

arkaraśmivimiśreṣu śastreṣu kavaceṣu ca |
cakṣūṃṣi pratyahanyanta sainyena rajasā tathā

त्रिधा भूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैः ।
अमर्षितस्ततो द्रोणः पाञ्चालान्व्यधमच्छरैः

tridhā bhūteṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍavaiḥ |
amarṣitastato droṇaḥ pāñcālānvyadhamaccharaiḥ

मृद्गतस्तान्यनीकानि निघ्नतश्चापि सायकैः ।
बभूव रूपं द्रोणस्य कालाग्नेरिव दीप्यतः

mṛdgatastānyanīkāni nighnataścāpi sāyakaiḥ |
babhūva rūpaṃ droṇasya kālāgneriva dīpyataḥ

रथं नागं हयं चापि पत्तिनश्च विशाम्पते ।
एकैकेनेषुणा सङ्ख्ये निर्बिभेद महारथः

rathaṃ nāgaṃ hayaṃ cāpi pattinaśca viśāmpate |
ekaikeneṣuṇā saṅkhye nirbibheda mahārathaḥ

पाण्‍डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित्स भारत ।
दधार यो रणे बाणान्द्रोणचापच्युतान्प्रभो

pāṇ‍ḍavānāṃ tu sainyeṣu nāsti kaścitsa bhārata |
dadhāra yo raṇe bāṇāndroṇacāpacyutānprabho

तत्पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम् ।
बभ्राम पार्षतं सैन्यं तत्रतत्रैव भारत

tatpacyamānamarkeṇa droṇasāyakatāpitam |
babhrāma pārṣataṃ sainyaṃ tatratatraiva bhārata

हन्यमानं तु तत्सैन्यं भारद्वाजेन सर्वतः ।
शरैरग्निशिखाकारैर्दह्यते भरतर्षभ

hanyamānaṃ tu tatsainyaṃ bhāradvājena sarvataḥ |
śarairagniśikhākārairdahyate bharatarṣabha

तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव ।
अभवत्सर्वतो दीप्तं शुष्कं वनमिवाग्निना

tathaiva pārṣatenāpi kālyamānaṃ balaṃ tava |
abhavatsarvato dīptaṃ śuṣkaṃ vanamivāgninā

बाध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकैः ।
त्यक्त्वा प्राणान्परं शक्त्या युध्यन्ते स्वर्गलिप्सवः

bādhyamāneṣu sainyeṣu droṇapārṣatasāyakaiḥ |
tyaktvā prāṇānparaṃ śaktyā yudhyante svargalipsavaḥ

तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ ।
नासीत्कश्चिन्महाराज योऽत्याक्षीत्संयुगं भयात्

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yudhyatāṃ bharatarṣabha |
nāsītkaścinmahārāja yo'tyākṣītsaṃyugaṃ bhayāt

भीमसेनं तु कौन्तेयं सोदर्याः पर्यवारयन् ।
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः

bhīmasenaṃ tu kaunteyaṃ sodaryāḥ paryavārayan |
viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान् ।
त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिनः

vindānuvindāvāvantyau kṣemadhūrtiśca vīryavān |
trayāṇāṃ tava putrāṇāṃ traya evānuyāyinaḥ

बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथः ।
सहसेनः सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत्

bāhlīkarājastejasvī kulaputro mahārathaḥ |
sahasenaḥ sahāmātyo draupadeyānavārayat

शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरैः ।
काश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तमवारयत्

śaibyo govāsano rājā yodhairdaśaśatāvaraiḥ |
kāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ parākrāntamavārayat

अजातशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
मद्राणामीश्वरः शल्यो राजा राजानमावृणोत् ।

ajātaśatruṃ kaunteyaṃ jvalantamiva pāvakam |
madrāṇāmīśvaraḥ śalyo rājā rājānamāvṛṇot |

दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षणः ।
सात्यकिं प्रययौ क्रुद्धः शूरो रथवरं युधि

duḥśāsanastvavasthāpya svamanīkamamarṣaṇaḥ |
sātyakiṃ prayayau kruddhaḥ śūro rathavaraṃ yudhi

स्वकेनाहमनीकेन सन्नद्धः कवचावृतः ।
चतुःशतैर्महेष्वासैश्चेकितानमवारयम्

svakenāhamanīkena sannaddhaḥ kavacāvṛtaḥ |
catuḥśatairmaheṣvāsaiścekitānamavārayam

शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्राववारयत् ।
गान्धारकैः सप्तशतैश्चापशक्त्यसिपाणिभिः

śakunistu sahānīko mādrīputrāvavārayat |
gāndhārakaiḥ saptaśataiścāpaśaktyasipāṇibhiḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम् ।
प्राणांस्तक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थेऽभ्युद्यतायुधौ

vindānuvindāvāvantyau virāṭaṃ matsyamārcchatām |
prāṇāṃstaktvā maheṣvāsau mitrārthe'bhyudyatāyudhau

शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम् ।
बाह्लीकः प्रतिसंयत्तः पराक्रान्तमवारयत्

śikhaṇḍinaṃ yājñaseniṃ rundhānamaparājitam |
bāhlīkaḥ pratisaṃyattaḥ parākrāntamavārayat

धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यं क्रूरैः सार्धं प्रभद्रकैः ।
आवन्त्यः सहसौवीरैः क्रुद्धरूपमवारयत्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyaṃ krūraiḥ sārdhaṃ prabhadrakaiḥ |
āvantyaḥ sahasauvīraiḥ kruddharūpamavārayat

घटोत्कचं तथा शूरं राक्षसं क्रूरकर्मिणम् ।
अलामुधोऽद्रवत्तूर्णं क्रुद्धमायान्तमाहवे

ghaṭotkacaṃ tathā śūraṃ rākṣasaṃ krūrakarmiṇam |
alāmudho'dravattūrṇaṃ kruddhamāyāntamāhave

अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभोजो महारथः ।
सैन्येन महता युक्तः क्रुद्धरूपमवारयत्

alambusaṃ rākṣasendraṃ kuntibhojo mahārathaḥ |
sainyena mahatā yuktaḥ kruddharūpamavārayat

सैन्धवः पृष्ठतस्त्वासीत्सर्वसैन्यस्य भारत ।
रक्षितः परमेष्वासैः कृपप्रभृतिभी रथैः

saindhavaḥ pṛṣṭhatastvāsītsarvasainyasya bhārata |
rakṣitaḥ parameṣvāsaiḥ kṛpaprabhṛtibhī rathaiḥ

तस्यास्तां चक्ररक्षौ द्वौ सैन्धवस्य बृहत्तमौ ।
द्रौणिर्दक्षिणतो राजन्सूतपुत्रश्च वामतः

tasyāstāṃ cakrarakṣau dvau saindhavasya bṛhattamau |
drauṇirdakṣiṇato rājansūtaputraśca vāmataḥ

पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्सौमदत्तिपुरोगमाः ।
कृपश्च वृषसेनश्च शलः शल्यश्च दुर्जयः

pṛṣṭhagopāstu tasyāsansaumadattipurogamāḥ |
kṛpaśca vṛṣasenaśca śalaḥ śalyaśca durjayaḥ

नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः ।
सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे ततः

nītimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
saindhavasya vidhāyaivaṃ rakṣāṃ yuyudhire tataḥ