अध्याय 91: द्रोण को प्रणाम, युद्ध और आगे प्रस्थान

दुःशसनबलं हत्वा सव्यसाची महारथः ।
सिन्धुराजं परीप्सन्वै द्रोणानीकमुपाद्रवत्

duḥśasanabalaṃ hatvā savyasācī mahārathaḥ |
sindhurājaṃ parīpsanvai droṇānīkamupādravat

स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं कृष्णस्यानुमतेऽब्रवीत्

sa tu droṇaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ kṛṣṇasyānumate'bravīt

शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन्स्वस्ति चैव वदस्व मे ।
भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टं दुर्भिदां चमूम्

śivena dhyāhi māṃ brahmansvasti caiva vadasva me |
bhavatprasādādicchāmi praveṣṭaṃ durbhidāṃ camūm

भवान्पितृसमो मह्यं धर्मराजसमोऽपि च ।
धौम्यकृष्णसमश्चैव सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

bhavānpitṛsamo mahyaṃ dharmarājasamo'pi ca |
dhaumyakṛṣṇasamaścaiva satyametadbravīmi te

अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयाऽनघ ।
तथाऽहमपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम

aśvatthāmā yathā tāta rakṣaṇīyastvayā'nagha |
tathā'hamapi te rakṣyaḥ sadaiva dvijasattama

तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे ।
निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो

tava prasādādiccheyaṃ sindhurājānamāhave |
nihantuṃ dvipadāṃ śreṣṭha pratijñāṃ rakṣa me prabho

एवमुक्तस्तदाऽऽचार्यः प्रत्युवाच स्मयन्निव ।
मामजित्वा न बीभत्सो शक्यो जेतुं जयद्रथः

evamuktastadā''cāryaḥ pratyuvāca smayanniva |
māmajitvā na bībhatso śakyo jetuṃ jayadrathaḥ

एतावदुक्त्वा तं द्रोणः शरव्रातैरवाकिरत् ।
सरथाश्वध्वजं तीक्ष्णैः प्रहसन्वै ससारथिम्

etāvaduktvā taṃ droṇaḥ śaravrātairavākirat |
sarathāśvadhvajaṃ tīkṣṇaiḥ prahasanvai sasārathim

ततोऽर्जुनः शरव्रातान्द्रोणस्यावार्य सायकैः ।
द्रोणमभ्यर्दयद्बाणैर्घोररूपैर्हत्तरैः

tato'rjunaḥ śaravrātāndroṇasyāvārya sāyakaiḥ |
droṇamabhyardayadbāṇairghorarūpairhattaraiḥ

विव्याध च रणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते ।
क्षत्रधर्मं समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः

vivyādha ca raṇe droṇamanumānya viśāmpate |
kṣatradharmaṃ samāsthāya navabhiḥ sāyakaiḥ punaḥ

तस्येषूनिषुभिश्छित्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ ।
विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभिः कृष्णपाण्डवौ

tasyeṣūniṣubhiśchittvā droṇo vivyādha tāvubhau |
viṣāgnijvalitaprakhyairiṣubhiḥ kṛṣṇapāṇḍavau

इयेप पाण्डवस्तस्य बाणैश्छेत्तुं शरासनम् ।
तस्य चिन्तयतस्त्वेव फल्गुनस्य महात्मनः

iyepa pāṇḍavastasya bāṇaiśchettuṃ śarāsanam |
tasya cintayatastveva phalgunasya mahātmanaḥ

द्रोणः शरैरसम्भ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान् ।
विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च

droṇaḥ śarairasambhrānto jyāṃ cicchedāśu vīryavān |
vivyādha ca hayānasya dhvajaṃ sārathimeva ca

अर्जुनं च शरैर्वीरः स्मयमानोऽभ्यवाकिरत् ।
एतस्मिन्नन्तरे पार्थः सज्यं कृत्वा महद्धनुः

arjunaṃ ca śarairvīraḥ smayamāno'bhyavākirat |
etasminnantare pārthaḥ sajyaṃ kṛtvā mahaddhanuḥ

विशेषयिष्यन्नाचार्यं सर्वास्त्रविदुषां वरः ।
मुमोच षट्‌शतान्बाणान्गृहीत्वैकमिव द्रुतम्

viśeṣayiṣyannācāryaṃ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ |
mumoca ṣaṭ‌śatānbāṇāngṛhītvaikamiva drutam

पुनः सप्तशतानन्यान्सहस्रं चानिवर्तिनः ।
चिक्षेपायुतशश्चान्यांस्तेऽघ्नन्द्रोणस्य तां चमूम्

punaḥ saptaśatānanyānsahasraṃ cānivartinaḥ |
cikṣepāyutaśaścānyāṃste'ghnandroṇasya tāṃ camūm

तैः सम्यगस्तैर्बलिना कृतिना चित्रयोधिना ।
मनुष्यवाजिमातङ्गा विद्धाः पेतुर्गतासवः

taiḥ samyagastairbalinā kṛtinā citrayodhinā |
manuṣyavājimātaṅgā viddhāḥ peturgatāsavaḥ

विसूताश्वध्वजाः पेतुः सञ्छिन्नायुधजीविताः ।
रथिनो रथमुख्येभ्यः सहसा शरपीडिताः

visūtāśvadhvajāḥ petuḥ sañchinnāyudhajīvitāḥ |
rathino rathamukhyebhyaḥ sahasā śarapīḍitāḥ

चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वज्रानिलहुताशनैः ।
तुल्यरूपा गजाः पेतुर्गिर्यग्राम्बुदवेश्मनाम्

cūrṇitākṣiptadagdhānāṃ vajrānilahutāśanaiḥ |
tulyarūpā gajāḥ peturgiryagrāmbudaveśmanām

पेतुरश्वसहस्राणि प्रहतान्यर्जुनेषुभिः ।
हंसा हिमवतः पृष्ठे वारिविप्रहता इव

peturaśvasahasrāṇi prahatānyarjuneṣubhiḥ |
haṃsā himavataḥ pṛṣṭhe vāriviprahatā iva

रथाश्वद्विपपत्त्योघाः सलिलौघा इवाद्भुताः ।
युगान्तादित्यरश्म्याभैः पाण्डवास्त्रशरैर्हताः

rathāśvadvipapattyoghāḥ salilaughā ivādbhutāḥ |
yugāntādityaraśmyābhaiḥ pāṇḍavāstraśarairhatāḥ

तं पाण्डवादित्यशरांशुजालं
कुरुप्रवीरान्युधि निष्टपन्तम् ।
स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगैः
प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन्

taṃ pāṇḍavādityaśarāṃśujālaṃ
kurupravīrānyudhi niṣṭapantam |
sa droṇameghaḥ śaravṛṣṭivegaiḥ
prācchādayanmegha ivārkaraśmīn

अथात्यर्थं विसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना ।
आजघ्ने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनञ्जयम्

athātyarthaṃ visṛṣṭena dviṣatāmasubhojinā |
ājaghne vakṣasi droṇo nārācena dhanañjayam

स विह्वलितसर्वाङ्गः क्षितिकम्पे यथाऽचलः ।
धैर्यमालम्ब्य बीभत्सुर्द्रोणं विव्याध पत्रिभिः

sa vihvalitasarvāṅgaḥ kṣitikampe yathā'calaḥ |
dhairyamālambya bībhatsurdroṇaṃ vivyādha patribhiḥ

द्रोणस्तु पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् ।
अर्जुनं च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभिः शरैः

droṇastu pañcabhirbāṇairvāsudevamatāḍayat |
arjunaṃ ca trisaptatyā dhvajaṃ cāsya tribhiḥ śaraiḥ

विशेषयिष्यञ्शिष्यं च द्रोणो राजन्पराक्रमी ।
अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभिः

viśeṣayiṣyañśiṣyaṃ ca droṇo rājanparākramī |
adṛśyamarjunaṃ cakre nimeṣāccharavṛṣṭibhiḥ

प्रसक्तान्पततोऽद्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् ।
मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्चादृश्यताद्भुतम्

prasaktānpatato'drākṣma bhāradvājasya sāyakān |
maṇḍalīkṛtamevāsya dhanuścādṛśyatādbhutam

तेऽभ्ययुः समरे राजन्वासुदेवधनञ्जयौ ।
द्रोणसृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्रपरिच्छदाः

te'bhyayuḥ samare rājanvāsudevadhanañjayau |
droṇasṛṣṭāḥ subahavaḥ kaṅkapatraparicchadāḥ

तत्राद्भुतमपश्याम शिलानामिव सर्पणम् ।
यद्द्रोणं तरसा पार्थो वृद्धं बालोऽपि नातरत्

tatrādbhutamapaśyāma śilānāmiva sarpaṇam |
yaddroṇaṃ tarasā pārtho vṛddhaṃ bālo'pi nātarat

चिन्तयामास वार्ष्णेयो दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रमम् ।
नातिवर्तिष्यते ह्योनं वेलामिव महार्णवः

cintayāmāsa vārṣṇeyo dṛṣṭvā droṇasya vikramam |
nātivartiṣyate hyonaṃ velāmiva mahārṇavaḥ

ततः पार्थं समुद्विग्नं लक्ष्य चिन्तयतेऽच्युतः ।
द्रोणस्य चापि विक्रान्तं दृष्ट्वा मधुनिषूदनः ।
इत्यब्रवीद्वासुदेवो धनञ्जयमुदारधीः

tataḥ pārthaṃ samudvignaṃ lakṣya cintayate'cyutaḥ |
droṇasya cāpi vikrāntaṃ dṛṣṭvā madhuniṣūdanaḥ |
ityabravīdvāsudevo dhanañjayamudāradhīḥ

पार्थपार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत् ।
द्रोणमुत्सृज्य गच्छामो ब्राह्मणोऽसौ गतक्लमः

pārthapārtha mahābāho na naḥ kālātyayo bhavet |
droṇamutsṛjya gacchāmo brāhmaṇo'sau gataklamaḥ

पार्थश्चाप्यब्रवीत्कृष्णं यथेष्टमिति केशवम्

pārthaścāpyabravītkṛṣṇaṃ yatheṣṭamiti keśavam

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजम् ।
परिवृत्तश्च बीभत्सुरगच्छद्विसृजञ्शरान्

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā droṇaṃ prāyānmahābhujam |
parivṛttaśca bībhatsuragacchadvisṛjañśarān

ततोऽब्रवीत्स्वयं द्रोणः क्वेदं पाण्डव गम्यते ।
ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे

tato'bravītsvayaṃ droṇaḥ kvedaṃ pāṇḍava gamyate |
nanu nāma raṇe śatrumajitvā na nivartase

गुरुर्भवान्न मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमोऽस्मि ते ।
न चास्ति स पुमाँल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत्

gururbhavānna me śatruḥ śiṣyaḥ putrasamo'smi te |
na cāsti sa pumām̐lloke yastvāṃ yudhi parājayet

एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुकः ।
त्वरायुक्तो महाबाहुस्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत्

evaṃ bruvāṇo bībhatsurjayadrathavadhotsukaḥ |
tvarāyukto mahābāhustvatsainyaṃ samupādravat

तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम्

taṃ cakrarakṣau pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau |
anvayātāṃ mahātmānau viśantaṃ tāvakaṃ balam

ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः ।
काम्भोजश्च श्रुतायुश्च धनञ्जयमवारयन्

tato jayo mahārāja kṛtavarmā ca sātvataḥ |
kāmbhojaśca śrutāyuśca dhanañjayamavārayan

तेषां दशसहस्राणि रथानामनुयायिनाम् ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः

teṣāṃ daśasahasrāṇi rathānāmanuyāyinām |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ

मावेल्लका ललित्थाश्च केकया मद्रकास्तथा ।
नारायणाश्च गोपालाः काम्भोजानां च ये गणाः

māvellakā lalitthāśca kekayā madrakāstathā |
nārāyaṇāśca gopālāḥ kāmbhojānāṃ ca ye gaṇāḥ

कर्णेन विजिताः पूर्वं सङ्ग्रामे शूरसम्मताः ।
भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानोऽर्जुनं प्रति

karṇena vijitāḥ pūrvaṃ saṅgrāme śūrasammatāḥ |
bhāradvājaṃ puraskṛtya hṛṣṭātmāno'rjunaṃ prati

पुत्रशोकाभिसन्तप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् ।
त्यजन्तं तुमुले प्राणान्सन्नद्धं चित्रयोधिनम्

putraśokābhisantaptaṃ kruddhaṃ mṛtyumivāntakam |
tyajantaṃ tumule prāṇānsannaddhaṃ citrayodhinam

गाहमानमनीकानि मातङ्गमिव यूथपम् ।
महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रमवारयन्

gāhamānamanīkāni mātaṅgamiva yūthapam |
maheṣvāsaṃ parākrāntaṃ naravyāghramavārayan

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अन्योन्यं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्य च

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
anyonyaṃ vai prārthayatāṃ yodhānāmarjunasya ca

जयद्रथवधप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् ।
न्यवारयन्त सहिताः क्रिया व्याधिमिवोत्थितं

jayadrathavadhaprepsumāyāntaṃ puruṣarṣabham |
nyavārayanta sahitāḥ kriyā vyādhimivotthitaṃ