अध्याय 74: भयभीत जयद्रथ को द्रोण का आश्वासन

श्रुत्वा तु तं महाशब्दं पाण्डूनां पुत्रगृद्धिनाम् ।
चारैः प्रवेदितस्त्रस्तः समुत्थाय जयद्रथः

śrutvā tu taṃ mahāśabdaṃ pāṇḍūnāṃ putragṛddhinām |
cāraiḥ praveditastrastaḥ samutthāya jayadrathaḥ

शोकसम्मूढहृदयो दुःखेनाभ्याहतो भृशम् ।
मज्जमान इवागाधे विपुले शोकसागरे ।
जगाम समितिं राज्ञां सैन्धवो विमृशन्बहु

śokasammūḍhahṛdayo duḥkhenābhyāhato bhṛśam |
majjamāna ivāgādhe vipule śokasāgare |
jagāma samitiṃ rājñāṃ saindhavo vimṛśanbahu

स तेषां नरदेवानां सकाशे पर्यदेवयत् ।
अभिमन्युपितुर्भीतः सव्रीडो वाक्यमब्रवीत्

sa teṣāṃ naradevānāṃ sakāśe paryadevayat |
abhimanyupiturbhītaḥ savrīḍo vākyamabravīt

योऽसौ पाण्डोः किल क्षेत्रे जातः शक्रेण कामिना ।
स निनीषति दुर्बुद्धिर्मां किलैकं यमक्षयम्

yo'sau pāṇḍoḥ kila kṣetre jātaḥ śakreṇa kāminā |
sa ninīṣati durbuddhirmāṃ kilaikaṃ yamakṣayam

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि स्वगृहं जीवितेप्सया ।

svasti vo'stu gamiṣyāmi svagṛhaṃ jīvitepsayā |

अथवास्त्रप्रतिबलास्त्रात मां क्षत्रियर्षभाः ।
पार्थेन प्रार्थितं वीरास्ते सन्दत्त ममाभयम्

athavāstrapratibalāstrāta māṃ kṣatriyarṣabhāḥ |
pārthena prārthitaṃ vīrāste sandatta mamābhayam

द्रोणदुर्योधनकृपाः कर्णमद्रेशबाह्लिकाः ।
दुःशासनादयः शक्तास्त्रातुमप्यन्तकार्दितम्

droṇaduryodhanakṛpāḥ karṇamadreśabāhlikāḥ |
duḥśāsanādayaḥ śaktāstrātumapyantakārditam

किमङ्ग पुनरेकेन फल्गुनेन जिघांसता ।
न त्रास्यन्ति भवन्तो मां समस्ताः पतयः क्षितेः

kimaṅga punarekena phalgunena jighāṃsatā |
na trāsyanti bhavanto māṃ samastāḥ patayaḥ kṣiteḥ

प्रतिज्ञां पाण्डवेयानां श्रुत्वा मम महद्भयम् ।
सीदन्ति मम गात्राणि मुमूर्षोरिव पार्थिवाः

pratijñāṃ pāṇḍaveyānāṃ śrutvā mama mahadbhayam |
sīdanti mama gātrāṇi mumūrṣoriva pārthivāḥ

वधो नूनं प्रतिज्ञातो मम गाण्डीवधन्वना ।
तथाहि हृष्टाः क्रोशन्ति शोककालेऽपि पाण्डवाः

vadho nūnaṃ pratijñāto mama gāṇḍīvadhanvanā |
tathāhi hṛṣṭāḥ krośanti śokakāle'pi pāṇḍavāḥ

तन्न देवा न गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसाः ।
उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुं कुत एव नराधिपाः

tanna devā na gandharvā nāsuroragarākṣasāḥ |
utsahante'nyathā kartuṃ kuta eva narādhipāḥ

तस्मान्मामनुजानीत भद्रं वोऽस्तु नरर्षभाः ।
अदर्शनं गमिष्यामि न मां द्रक्ष्यन्ति पाण्डवाः

tasmānmāmanujānīta bhadraṃ vo'stu nararṣabhāḥ |
adarśanaṃ gamiṣyāmi na māṃ drakṣyanti pāṇḍavāḥ

एवं विलपमानं तं भयाद्व्याकुलचेतसम् ।
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्राजा दुर्योधनोऽब्रवीत्

evaṃ vilapamānaṃ taṃ bhayādvyākulacetasam |
ātmakāryagarīyastvādrājā duryodhano'bravīt

न भेतव्यं नरव्याघ्र को हि त्वां पुरुषर्षभ ।
मध्ये क्षत्रियवीराणां तिष्ठन्तं प्रार्थयेद्युधि

na bhetavyaṃ naravyāghra ko hi tvāṃ puruṣarṣabha |
madhye kṣatriyavīrāṇāṃ tiṣṭhantaṃ prārthayedyudhi

एतेषां नरदेवानां मत्तमातङ्गगामिनाम् ।
सङ्घातमुपयातानामपि विभ्येत्पुरन्दरः

eteṣāṃ naradevānāṃ mattamātaṅgagāminām |
saṅghātamupayātānāmapi vibhyetpurandaraḥ

अहं वैकर्तनः कर्णश्चित्रसेनो विविंशतिः ।
भूरिश्रवाः शलः शल्यो वृषसेनो दुरासदः

ahaṃ vaikartanaḥ karṇaścitraseno viviṃśatiḥ |
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vṛṣaseno durāsadaḥ

पुरुमित्रो जयो भोजः काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
सत्यव्रतो महाबाहुर्विकर्णो दुर्मुखश्च ह

purumitro jayo bhojaḥ kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ |
satyavrato mahābāhurvikarṇo durmukhaśca ha

दुःशासनः सुबाहुश्च कालिङ्गश्चाप्युदायुधः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ द्रोणो द्रौणिश्च सौबलः

duḥśāsanaḥ subāhuśca kāliṅgaścāpyudāyudhaḥ |
vindānuvindāvāvantyau droṇo drauṇiśca saubalaḥ

मायावी बलवाञ्छूरो राक्षसश्चाप्यलम्बुसः ।
एते चान्ये च बहवो नानाजनपदेश्वराः ।
ससैन्यास्त्वाभिगोप्स्यन्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः

māyāvī balavāñchūro rākṣasaścāpyalambusaḥ |
ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ |
sasainyāstvābhigopsyanti vyetu te mānaso jvaraḥ

त्वं चापि रथिनां श्रेष्ठः स्वयं शूरोऽमितद्युते ।
स कथं पाण्डवेयेभ्यो भयं पश्यसि वैन्धव

tvaṃ cāpi rathināṃ śreṣṭhaḥ svayaṃ śūro'mitadyute |
sa kathaṃ pāṇḍaveyebhyo bhayaṃ paśyasi vaindhava

अक्षौहिण्यो महावीर्य मदीयास्तव रक्षणे ।
यत्ता योत्स्यन्ति माभैस्त्वं सैन्धव व्येतु ते भयम्

akṣauhiṇyo mahāvīrya madīyāstava rakṣaṇe |
yattā yotsyanti mābhaistvaṃ saindhava vyetu te bhayam

एवमाश्वासितो राजन्पुत्रेण तव सैन्धवः ।
दुर्योधनेन सहितो द्रोणं रात्रावुपागमत्

evamāśvāsito rājanputreṇa tava saindhavaḥ |
duryodhanena sahito droṇaṃ rātrāvupāgamat

उपसङ्गृह्य चरणौ द्रोणाय स विशाम्पतिः ।
उपोपविश्य प्रणतः पर्यपृच्छदिदं वचः

upasaṅgṛhya caraṇau droṇāya sa viśāmpatiḥ |
upopaviśya praṇataḥ paryapṛcchadidaṃ vacaḥ

निमित्ते दूरपातित्वे लघुत्वे दृढवेधने ।
मम ब्रवीतु भगवान्विशेषं फल्गुनस्य च

nimitte dūrapātitve laghutve dṛḍhavedhane |
mama bravītu bhagavānviśeṣaṃ phalgunasya ca

विद्याविशेषमिच्छामि ज्ञातुमाचार्य तत्त्वतः ।
अर्जुनस्यात्मनश्चैव याथातथ्यं प्रचक्ष्व मे

vidyāviśeṣamicchāmi jñātumācārya tattvataḥ |
arjunasyātmanaścaiva yāthātathyaṃ pracakṣva me

सममाचार्यकं तात तव चैवार्जुनस्य च ।
योगाद्दुःखोषितत्वाच्च तस्मात्त्वत्तोऽधिकोऽर्जुनः

samamācāryakaṃ tāta tava caivārjunasya ca |
yogādduḥkhoṣitatvācca tasmāttvatto'dhiko'rjunaḥ

न तु ते युधि सन्त्रासः कार्यः पार्थात्कथञ्चन ।
अहं हि रक्षिता तात भयात्त्वां नात्र संशयः

na tu te yudhi santrāsaḥ kāryaḥ pārthātkathañcana |
ahaṃ hi rakṣitā tāta bhayāttvāṃ nātra saṃśayaḥ

न हि मद्बाहुगुप्तस्य प्रभवन्त्यमरा अपि ।
व्यूहयिष्यामि तं व्यूहं यं पार्थो न तरिष्यति

na hi madbāhuguptasya prabhavantyamarā api |
vyūhayiṣyāmi taṃ vyūhaṃ yaṃ pārtho na tariṣyati

तस्माद्युध्यस्व माभैस्त्वं स्वधर्ममनुपालय ।
पितृपैतामहं मार्गमनुयाहि महारथ

tasmādyudhyasva mābhaistvaṃ svadharmamanupālaya |
pitṛpaitāmahaṃ mārgamanuyāhi mahāratha

अधीता विधिवद्वेदा अग्नयः सुहुतास्त्वया ।
इष्टं च बहुभिर्यज्ञैर्न ते मृत्युर्भयङ्करः

adhītā vidhivadvedā agnayaḥ suhutāstvayā |
iṣṭaṃ ca bahubhiryajñairna te mṛtyurbhayaṅkaraḥ

दुर्लभं मानुषैर्मन्दैर्महाभाग्यमवाप्य तु ।
भुजवीर्यार्जिताँल्लोकान्दिव्यान्प्राप्स्यस्यनुत्तमान्

durlabhaṃ mānuṣairmandairmahābhāgyamavāpya tu |
bhujavīryārjitām̐llokāndivyānprāpsyasyanuttamān

कुरवः पाण्डवाश्चैव वृष्णयोऽन्ये च मानवाः ।
अहं च सहपुत्रेण अध्रुवा इति चिन्त्यताम्

kuravaḥ pāṇḍavāścaiva vṛṣṇayo'nye ca mānavāḥ |
ahaṃ ca sahaputreṇa adhruvā iti cintyatām

पर्यायेण वयं सर्वे कालेन बलिना हताः ।
परलोकं गमिष्यामः स्वैःस्वैः कर्मभिरन्विताः

paryāyeṇa vayaṃ sarve kālena balinā hatāḥ |
paralokaṃ gamiṣyāmaḥ svaiḥsvaiḥ karmabhiranvitāḥ

तपस्तप्त्वा तु याँल्लोकान्प्राप्नुवन्ति तपस्विनः ।
क्षत्रधर्माश्रिताः वीराः क्षत्रियाः प्राप्नुवन्ति तान्

tapastaptvā tu yām̐llokānprāpnuvanti tapasvinaḥ |
kṣatradharmāśritāḥ vīrāḥ kṣatriyāḥ prāpnuvanti tān

एवमाश्वासितो राजा भारद्वाजेन सैन्धवः ।
अपानुदद्भयं पार्थाद्युद्धाय च मनो दधे

evamāśvāsito rājā bhāradvājena saindhavaḥ |
apānudadbhayaṃ pārthādyuddhāya ca mano dadhe

ततः प्रहर्षः सैन्यानां तस्य चासीद्विशाम्पते ।
वादित्राणां ध्वनिश्चोग्रः सिंहनादरवैः सह

tataḥ praharṣaḥ sainyānāṃ tasya cāsīdviśāmpate |
vāditrāṇāṃ dhvaniścograḥ siṃhanādaravaiḥ saha