अध्याय 73: अर्जुन की जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा

त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबलं प्रति ।
प्रयत्नमकरोत्तीव्रमाचार्यो प्रहणे मम

tvayi yāte mahābāho saṃśaptakabalaṃ prati |
prayatnamakarottīvramācāryo prahaṇe mama

व्यूढानीकं ततो द्रोणं यतमानं महामृधे ।
प्रतिव्यूह्य सहानीकाः प्रत्यरुध्म वयं बलात्

vyūḍhānīkaṃ tato droṇaṃ yatamānaṃ mahāmṛdhe |
prativyūhya sahānīkāḥ pratyarudhma vayaṃ balāt

स वार्यमाणो रथिभिर्मयि चापि सुरक्षिते ।
अस्मानभिजगामाशु पीडयन्निशितैः शरैः

sa vāryamāṇo rathibhirmayi cāpi surakṣite |
asmānabhijagāmāśu pīḍayanniśitaiḥ śaraiḥ

ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीकं न शक्नुमः ।
प्रतिवीक्षितुमप्याजौ भेत्तुं तत्कुत एव तु

te pīḍyamānā droṇena droṇānīkaṃ na śaknumaḥ |
prativīkṣitumapyājau bhettuṃ tatkuta eva tu

ततस्तमप्रतिरथमहं सौभद्रमब्रवम् ।
द्रोणानीकमिदं भिन्द्धि द्वारं सञ्जनयस्व नः

tatastamapratirathamahaṃ saubhadramabravam |
droṇānīkamidaṃ bhinddhi dvāraṃ sañjanayasva naḥ

स तथा चोदितोऽस्माभिः सदश्व इव वीर्यवान् ।
असह्यमपि तं भारं वोढुमेवोपचक्रमे

sa tathā codito'smābhiḥ sadaśva iva vīryavān |
asahyamapi taṃ bhāraṃ voḍhumevopacakrame

स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वितः ।
प्राविशत्तद्बलं बालः सुपर्ण इव सागरम्

sa tavāstropadeśena vīryeṇa ca samanvitaḥ |
prāviśattadbalaṃ bālaḥ suparṇa iva sāgaram

तेऽनुयाता वयं वीरं सात्वतीपुत्रमाहवे ।
प्रवेष्टुकामास्तेनैव येन स प्राविशच्चमूम्

te'nuyātā vayaṃ vīraṃ sātvatīputramāhave |
praveṣṭukāmāstenaiva yena sa prāviśaccamūm

ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथः ।
वरदानेन रुद्रस्य सर्वान्नः समवारयत्

tataḥ saindhavako rājā kṣudrastāta jayadrathaḥ |
varadānena rudrasya sarvānnaḥ samavārayat

ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिः कौसल्य एव च ।
कृतवर्मा च सौभद्रं षड्रथाः पर्यवारयन्

tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiḥ kausalya eva ca |
kṛtavarmā ca saubhadraṃ ṣaḍrathāḥ paryavārayan

परिवार्य तु तैः सर्वैर्युधि बालो महारथैः ।
यतमानः परं शक्त्या बहुभिर्विरथीकृतः

parivārya tu taiḥ sarvairyudhi bālo mahārathaiḥ |
yatamānaḥ paraṃ śaktyā bahubhirvirathīkṛtaḥ

ततो दौःशासनिः क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम् ।
संशयं परमं प्राप्तं पदातिनमवस्थितम् ।
गदाहस्तोऽभ्ययात्तूर्णं जिघांसुरपराजितम्

tato dauḥśāsaniḥ kṣipraṃ tathā tairvirathīkṛtam |
saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ padātinamavasthitam |
gadāhasto'bhyayāttūrṇaṃ jighāṃsuraparājitam

गदिनं त्वथ तं दृष्ट्वा वासवस्यात्मजात्मजः ।
स जग्राह गदां वीरो गदायुद्धविशारदः

gadinaṃ tvatha taṃ dṛṣṭvā vāsavasyātmajātmajaḥ |
sa jagrāha gadāṃ vīro gadāyuddhaviśāradaḥ

गदामण्डलमार्गस्थौ सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ।
तौ सम्प्रजग्मतुर्वीरावन्योन्यस्यान्तरैषणौ

gadāmaṇḍalamārgasthau sarvakṣatrasya paśyataḥ |
tau samprajagmaturvīrāvanyonyasyāntaraiṣaṇau

तावन्योन्यं गदाग्राभ्यां ताडितौ युद्धदुर्मदौ ।
इन्द्रध्वजाविवोत्सृष्टौ गतसत्वौ महींगतौ

tāvanyonyaṃ gadāgrābhyāṃ tāḍitau yuddhadurmadau |
indradhvajāvivotsṛṣṭau gatasatvau mahīṃgatau

दौःशासनिरथोत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।
उत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्ध्न्यताडयत्

dauḥśāsanirathotthāya kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
uttiṣṭhamānaṃ saubhadraṃ gadayā mūrdhnyatāḍayat

गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहितः ।
विमना न्यपतद्भूमौ सौभद्रः परवीरहा

gadāvegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥ |
vimanā nyapatadbhūmau saubhadraḥ paravīrahā

स तु हत्वा सहस्राणि द्विपाश्वरथपत्तिनाम् ।
राजपुत्रशतं चाग्र्यं वीरांश्चालक्षितान्बहून्

sa tu hatvā sahasrāṇi dvipāśvarathapattinām |
rājaputraśataṃ cāgryaṃ vīrāṃścālakṣitānbahūn

बृहद्बलं च राजानं स्वर्गेण समयोजयत् ।
गतः सुकृतिनां लोकान्ये च स्वर्गजितां शुभाः

bṛhadbalaṃ ca rājānaṃ svargeṇa samayojayat |
gataḥ sukṛtināṃ lokānye ca svargajitāṃ śubhāḥ

अदीनस्त्रासयञ्छत्रून्नन्दयित्वा च बान्धवान् ।
असकृन्नाम विश्राव्य पितॄणां मातुलस्य च

adīnastrāsayañchatrūnnandayitvā ca bāndhavān |
asakṛnnāma viśrāvya pitṝṇāṃ mātulasya ca

वीरो दिष्टान्तमापन्नः शोचयन्वान्धवान्बहून् ।
ततः स्म शोकसन्तप्ता भवताऽद्य समेयुषः

vīro diṣṭāntamāpannaḥ śocayanvāndhavānbahūn |
tataḥ sma śokasantaptā bhavatā'dya sameyuṣaḥ

एतावदेव निर्वृत्तमस्माकं शोकवर्धनम् ।
स चैवं पुरुषव्याघ्रः स्वर्गलोकमवाप्तवान्

etāvadeva nirvṛttamasmākaṃ śokavardhanam |
sa caivaṃ puruṣavyāghraḥ svargalokamavāptavān

ततोऽर्जुनो वचः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम् ।
हा पुत्र इति निःश्वस्य व्यथितो न्यपतद्भुवि

tato'rjuno vacaḥ śrutvā dharmarājena bhāṣitam |
hā putra iti niḥśvasya vyathito nyapatadbhuvi

विषण्णवदनाः सर्वे परिवार्य धनञ्जयम् ।
नेत्रैरनिमिषैर्दीनाः प्रत्यवैक्षन्परस्परम्

viṣaṇṇavadanāḥ sarve parivārya dhanañjayam |
netrairanimiṣairdīnāḥ pratyavaikṣanparasparam

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां वासविः क्रोधमूर्च्छितः ।
कम्पमानो ज्वरेणेव निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ vāsaviḥ krodhamūrcchitaḥ |
kampamāno jvareṇeva niḥśvasaṃśca muhurmuhuḥ

पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च ।
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।
उन्मत्त इव विप्रेक्षन्निदं वचनमब्रवीत्

pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya dantānkaṭakaṭāyya ca |
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā krodhasaṃraktalocanaḥ |
unmatta iva viprekṣannidaṃ vacanamabravīt

सत्यं वः प्रतिजानामि श्वोऽस्मि हन्ताऽजयद्रथम् ।
न चेद्वधभयाद्भीतो धार्तराष्ट्रान्प्रहास्यति

satyaṃ vaḥ pratijānāmi śvo'smi hantā'jayadratham |
na cedvadhabhayādbhīto dhārtarāṣṭrānprahāsyati

न चास्माञ्शरणं गच्छेत्कृष्णं वा पुरुषोत्तमम् ।
भवन्तं वा महाराज श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्

na cāsmāñśaraṇaṃ gacchetkṛṣṇaṃ vā puruṣottamam |
bhavantaṃ vā mahārāja śvo'smi hantā jayadratham

धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम् ।
पापं बालवधे हेतुं श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्

dhārtarāṣṭrapriyakaraṃ mayi vismṛtasauhṛdam |
pāpaṃ bālavadhe hetuṃ śvo'smi hantā jayadratham

रक्षमाणाश्च तं सङ्ख्ये ये मां योत्स्यन्ति केचन ।
अपि द्रोणकृपौ राजञ्छादयिष्यामि ताञ्छरैः

rakṣamāṇāśca taṃ saṅkhye ye māṃ yotsyanti kecana |
api droṇakṛpau rājañchādayiṣyāmi tāñcharaiḥ

यद्येतदेवं सङ्ग्रामे न कुर्यां पुरुषर्षभाः ।
मा स्म पुण्यकृतां लोकान्प्राप्नुयां शूरसम्मतान्

yadyetadevaṃ saṅgrāme na kuryāṃ puruṣarṣabhāḥ |
mā sma puṇyakṛtāṃ lokānprāpnuyāṃ śūrasammatān

ये लोका मातृहन्तॄणां ये चापि पितृघातिनाम् ।
गुरुदारगतानां ये पिशुनानां च ये सदा

ye lokā mātṛhantṝṇāṃ ye cāpi pitṛghātinām |
gurudāragatānāṃ ye piśunānāṃ ca ye sadā

साधूनसूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम् ।
ये च निक्षेपहन्तॄणां ये च विश्वासघातिनाम्

sādhūnasūyatāṃ ye ca ye cāpi parivādinām |
ye ca nikṣepahantṝṇāṃ ye ca viśvāsaghātinām

भुक्तपूर्वां स्त्रियं ये च निन्दतामघशंसिनाम् ।
ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनामपि

bhuktapūrvāṃ striyaṃ ye ca nindatāmaghaśaṃsinām |
brahmaghnānāṃ ca ye lokā ye ca goghātināmapi

पायसं वा यवान्नं वा शाकं कृसरमेव वा ।
संयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्नताम् ।
तानन्हायाधिगच्छेयं न चेद्धन्यां जयद्रथम्

pāyasaṃ vā yavānnaṃ vā śākaṃ kṛsarameva vā |
saṃyāvāpūpamāṃsāni ye ca lokā vṛthāśnatām |
tānanhāyādhigaccheyaṃ na ceddhanyāṃ jayadratham

वेदाध्यायिनमत्यर्थं संशितं वा द्विजोत्तमम् ।
अवमन्यमानो यान्याति वृद्धान्साधून्गुरूंस्तथा

vedādhyāyinamatyarthaṃ saṃśitaṃ vā dvijottamam |
avamanyamāno yānyāti vṛddhānsādhūngurūṃstathā

स्पृशतो ब्राह्मणं गां च पादेनाग्निं च या भवेत् ।
याऽप्सु श्लेष्म पुरीषं च मूत्रं वा मुञ्चतां गतिः ।
तां गच्छेयं गतिं कष्टां न चेद्धन्यां जयद्रथम्

spṛśato brāhmaṇaṃ gāṃ ca pādenāgniṃ ca yā bhavet |
yā'psu śleṣma purīṣaṃ ca mūtraṃ vā muñcatāṃ gatiḥ |
tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ kaṣṭāṃ na ceddhanyāṃ jayadratham

नग्नस्य स्नायमानस्य या च वन्ध्याऽतिथेर्गतिः ।
उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वञ्चकानां च या गतिः

nagnasya snāyamānasya yā ca vandhyā'tithergatiḥ |
utkocināṃ mṛṣoktīnāṃ vañcakānāṃ ca yā gatiḥ

आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम् ।
भृत्यैः सन्दृश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा

ātmāpahāriṇāṃ yā ca yā ca mithyābhiśaṃsinām |
bhṛtyaiḥ sandṛśyamānānāṃ putradārāśritaistathā

असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मिष्टमश्नताम् ।
तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्

asaṃvibhajya kṣudrāṇāṃ yā gatirmiṣṭamaśnatām |
tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ceddhanyāṃ jayadratham

संश्रितं चापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्वचने रतम् ।
न बिभर्ति नृसंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्

saṃśritaṃ cāpi yastyaktvā sādhuṃ tadvacane ratam |
na bibharti nṛsaṃsātmā nindate copakāriṇam

अर्हते प्रातिवेश्याय श्राद्धं यो न ददाति च ।
अनर्हेभ्यश्च यो दद्याद्वृषलीपतये तथा

arhate prātiveśyāya śrāddhaṃ yo na dadāti ca |
anarhebhyaśca yo dadyādvṛṣalīpataye tathā

मद्यपो भिन्नमर्यादः कृतघ्नो भर्तृनिन्दकः ।
तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धान्यां जयद्रथम्

madyapo bhinnamaryādaḥ kṛtaghno bhartṛnindakaḥ |
teṣāṃ gatimiyāṃ kṣipraṃ na ceddhānyāṃ jayadratham

भुञ्जानानां तु सव्येन उत्सङ्गे चापि खादताम् ।
पालाशमासनं चैव तिन्दुकैर्दन्तधावनम्

bhuñjānānāṃ tu savyena utsaṅge cāpi khādatām |
pālāśamāsanaṃ caiva tindukairdantadhāvanam

ये चावर्जयतां लोकाः स्वपतां च तथोषसि ।
शीतभीताश्च ये विप्रा रणभीताश्च क्षत्रियाः

ye cāvarjayatāṃ lokāḥ svapatāṃ ca tathoṣasi |
śītabhītāśca ye viprā raṇabhītāśca kṣatriyāḥ

एककूपोदकग्रामे वेदध्वनिविवर्जिते ।
षण्मासं तत्र वसतां तथा शास्त्रं विनिन्दताम्

ekakūpodakagrāme vedadhvanivivarjite |
ṣaṇmāsaṃ tatra vasatāṃ tathā śāstraṃ vinindatām

दिवामैथुनिनां चापि दिवसेषु च शेरते ।
अगारदाहिनां चैव गरदानां च ये मताः

divāmaithunināṃ cāpi divaseṣu ca śerate |
agāradāhināṃ caiva garadānāṃ ca ye matāḥ

अग्न्यातिथ्यविहीनाश्च गोपानेषु च विघ्नदाः ।
रजस्वलां सेवयन्तः कन्यां शुल्केन दायिनः

agnyātithyavihīnāśca gopāneṣu ca vighnadāḥ |
rajasvalāṃ sevayantaḥ kanyāṃ śulkena dāyinaḥ

या च वै बहुयाजिनां ब्राह्मणानां श्ववृत्तिनाम् ।
आस्यमैथुनिकानां च ये दिवामैथुने रताः

yā ca vai bahuyājināṃ brāhmaṇānāṃ śvavṛttinām |
āsyamaithunikānāṃ ca ye divāmaithune ratāḥ

ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य यो वै लोभाद्ददाति न ।
तेषां गतिं गमिष्यामि श्वो न हन्यां जयद्रथम्

brāhmaṇasya pratiśrutya yo vai lobhāddadāti na |
teṣāṃ gatiṃ gamiṣyāmi śvo na hanyāṃ jayadratham

धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिताः ।
ये चानुकीर्तितास्तेषां गतिं क्षिप्रमवाप्नुयाम्

dharmādapetā ye cānye mayā nātrānukīrtitāḥ |
ye cānukīrtitāsteṣāṃ gatiṃ kṣipramavāpnuyām

यदि व्युष्टामिमां रात्रिं श्वो न हन्यां जयद्रथम् ।
इमां चाप्यपरां भूयः प्रतिज्ञां मे निबोधत

yadi vyuṣṭāmimāṃ rātriṃ śvo na hanyāṃ jayadratham |
imāṃ cāpyaparāṃ bhūyaḥ pratijñāṃ me nibodhata

यद्यस्मिन्न हत्ते पापे सूर्योऽस्तमुपयास्यति ।
इहैव सम्प्रवेष्टाऽहं ज्वलितं जातवेदसम्

yadyasminna hatte pāpe sūryo'stamupayāsyati |
ihaiva sampraveṣṭā'haṃ jvalitaṃ jātavedasam

असुरसुरमनुष्याः पक्षिणो वोरगा वा
पितृरजनिचरा वा ब्रह्मदेवर्षयो वा ।
चरमचरमपीदं यत्परं चापि तस्मा--
त्तदपि मम रिपुं तं रक्षितुं नैव शक्ताः

asurasuramanuṣyāḥ pakṣiṇo voragā vā
pitṛrajanicarā vā brahmadevarṣayo vā |
caramacaramapīdaṃ yatparaṃ cāpi tasmā--
ttadapi mama ripuṃ taṃ rakṣituṃ naiva śaktāḥ

यदि विशति रसातलं तदग्र्यं
वियदपि देवपुरं दितेः पुरं वा ।
तदपि शरशतैरहं प्रभाते
भृशमभिमन्युरिपोः शिरोऽभिहर्ता

yadi viśati rasātalaṃ tadagryaṃ
viyadapi devapuraṃ diteḥ puraṃ vā |
tadapi śaraśatairahaṃ prabhāte
bhṛśamabhimanyuripoḥ śiro'bhihartā

एवमुक्त्वा विचिक्षेप गाण्डीवं सव्यदक्षिणम् ।
तस्य सर्वमतिक्रम्य धनुःशब्दोऽस्पृशद्दिवम्

evamuktvā vicikṣepa gāṇḍīvaṃ savyadakṣiṇam |
tasya sarvamatikramya dhanuḥśabdo'spṛśaddivam

अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाञ्चजन्यं जनार्दनः ।
प्रदध्मौ तत्र सङ्क्रुद्धो देवदत्तं च फल्गुनः

arjunena pratijñāte pāñcajanyaṃ janārdanaḥ |
pradadhmau tatra saṅkruddho devadattaṃ ca phalgunaḥ

स पाञ्चजन्योऽच्युतवक्त्रवायुना
भृशं सुपूर्णोदरनिःसृतध्वनिः ।
जगत्सपातालवियद्दिगीश्वरं
प्रकम्पयामास युगात्यये यथा

sa pāñcajanyo'cyutavaktravāyunā
bhṛśaṃ supūrṇodaraniḥsṛtadhvaniḥ |
jagatsapātālaviyaddigīśvaraṃ
prakampayāmāsa yugātyaye yathā

ततो वादित्रघोषाश्च प्रादुरासन्सहस्रशः ।
सिंहनादश्च पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना

tato vāditraghoṣāśca prādurāsansahasraśaḥ |
siṃhanādaśca pāṇḍūnāṃ pratijñāte mahātmanā

प्रानृत्यदिव गाण्डीवं शरास्तूणीगता मुदा ।
निराक्रामन्निव तदा स्वयमेव मृधैषिणः

prānṛtyadiva gāṇḍīvaṃ śarāstūṇīgatā mudā |
nirākrāmanniva tadā svayameva mṛdhaiṣiṇaḥ

भीमसेनः सुसंहृष्टः प्रत्यभाषत भारत ।
धनञ्जयमभिप्रेक्ष्य हर्षगद्गदया गिरा

bhīmasenaḥ susaṃhṛṣṭaḥ pratyabhāṣata bhārata |
dhanañjayamabhiprekṣya harṣagadgadayā girā

प्रतिज्ञोद्भवशब्देन कृष्णशङ्खस्वनेन च ।
निहतो धार्तराष्ट्रोऽयं सानुबन्धः सुयोधनः

pratijñodbhavaśabdena kṛṣṇaśaṅkhasvanena ca |
nihato dhārtarāṣṭro'yaṃ sānubandhaḥ suyodhanaḥ

अथ मृदिततमाग्र्यदाममाल्यं
तव सुतशोकमयं च रोषजातम् ।
व्यपनुदति महाप्रभावसेन--
न्नरवर वाक्यमिदं महार्थमिष्टम्

atha mṛditatamāgryadāmamālyaṃ
tava sutaśokamayaṃ ca roṣajātam |
vyapanudati mahāprabhāvasena--
nnaravara vākyamidaṃ mahārthamiṣṭam

अथ शङ्ख्यैश्च भेरीभिः पणवैः सैनिकास्तथा ।
ससूतमागधा जिष्णुं स्तुतिभिः समपूजयन्

atha śaṅkhyaiśca bherībhiḥ paṇavaiḥ sainikāstathā |
sasūtamāgadhā jiṣṇuṃ stutibhiḥ samapūjayan

तदा भीमं बलं सर्वे तेन नादेन मोहितम् ।
तावकं तन्महाराज विषण्णं समपद्यत

tadā bhīmaṃ balaṃ sarve tena nādena mohitam |
tāvakaṃ tanmahārāja viṣaṇṇaṃ samapadyata