द्रोण पर्व

अध्याय 6: दुर्योधन द्रोण से सेनापति बनने की प्रार्थना करता है

इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि षष्ठोऽध्यायः ॥

14 श्लोक · 6 में से 203

इस अध्याय में क्या होता है

दुर्योधन द्रोण से सेनापति बनने की प्रार्थना करता है

कर्ण की बात मानकर दुर्योधन सेना के बीच खड़े द्रोण के पास जाता है। वह कहता है कि वर्ण, कुल, विद्या, आयु, बुद्धि, पराक्रम, कौशल और तप में आपके समान कोई हमारा रक्षक नहीं। वह उपमाएँ देता है: जैसे रुद्रों में शिव, वसुओं में अग्नि, यक्षों में कुबेर, मरुतों में इन्द्र, ब्राह्मणों में वसिष्ठ, तेजों में सूर्य, और सृष्टि, पालन तथा संहार में नारायण श्रेष्ठ हैं, वैसे आप सेनापतियों में हैं। ग्यारह अक्षौहिणियाँ आपके अधीन हों; जैसे कार्तिकेय देवताओं के आगे चलते हैं वैसे आप आगे चलें, हम बैलों की भाँति वृषभ के पीछे चलेंगे। आपको देखकर अर्जुन प्रहार नहीं करेगा। राजा जय का घोष और सिंहनाद करते हैं, और द्रोण उत्तर देने को उद्यत होते हैं।

सञ्जय उवाच

6.1

कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा ।
सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमब्रवीत्

karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanastadā |
senāmadhyagataṃ droṇamidaṃ vacanamabravīt

दुर्योधन उवाच

6.2

वर्णश्रैष्ठ्यात्कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया ।
वीर्याद्दाक्ष्यादधृष्यत्वादर्थज्ञानान्नयाज्जयात्

varṇaśraiṣṭhyātkulotpattyā śrutena vayasā dhiyā |
vīryāddākṣyādadhṛṣyatvādarthajñānānnayājjayāt

6.3

तपसा च कृतज्ञत्वाद्वृद्धः सर्वगुणैरपि ।
युक्तो भवत्सश्रो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते

tapasā ca kṛtajñatvādvṛddhaḥ sarvaguṇairapi |
yukto bhavatsaśro goptā rājñāmanyo na vidyate

6.4

स भवान्पातु नः सर्वान्देवानिव शतक्रतुः ।
भवन्नेत्राः पराञ्जेतुमिच्छामो द्विजसत्तम

sa bhavānpātu naḥ sarvāndevāniva śatakratuḥ |
bhavannetrāḥ parāñjetumicchāmo dvijasattama

6.5

रुद्राणामिव कापालिर्वसूनामिव पावकः ।
कुबेर इव यक्षाणां मरुतामिव वासवः

rudrāṇāmiva kāpālirvasūnāmiva pāvakaḥ |
kubera iva yakṣāṇāṃ marutāmiva vāsavaḥ

6.6

वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसामिव भास्करः ।
पितॄणामिव धर्मेन्द्रो यादसामिव चाम्बुराट्

vasiṣṭha iva viprāṇāṃ tejasāmiva bhāskaraḥ |
pitṝṇāmiva dharmendro yādasāmiva cāmburāṭ

6.7

नक्षत्राणामिव शशी दितिजानामिवोशनाः ।
सर्वेषामिव लोकानां विश्वस्य च यथा क्षयः

nakṣatrāṇāmiva śaśī ditijānāmivośanāḥ |
sarveṣāmiva lokānāṃ viśvasya ca yathā kṣayaḥ

6.8

विश्वोत्पत्तिस्थितिलये श्रेष्ठो नारायणः प्रभुः ।
एवं सेनाप्रणेतॄणां मम सेनापतिर्भव

viśvotpattisthitilaye śreṣṭho nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
evaṃ senāpraṇetṝṇāṃ mama senāpatirbhava

6.9

अक्षौहिण्यो दशैका च वशगाः सन्तु तेऽनघ ।
ताभिः शत्रून्प्रतिव्यूह्य जहीन्द्रो दानवानिव

akṣauhiṇyo daśaikā ca vaśagāḥ santu te'nagha |
tābhiḥ śatrūnprativyūhya jahīndro dānavāniva

6.10

प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकिः ।
अनुयास्यामहे त्वाऽऽजौ सौरभेया इवर्षभम्

prayātu no bhavānagre devānāmiva pāvakiḥ |
anuyāsyāmahe tvā''jau saurabheyā ivarṣabham

6.11

उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विष्फारयन्धनुः ।
दृष्ट्वा भवन्तं सङ्ग्रामे नार्जुनः प्रहरिष्यति

ugradhanvā maheṣvāso divyaṃ viṣphārayandhanuḥ |
dṛṣṭvā bhavantaṃ saṅgrāme nārjunaḥ prahariṣyati

6.12

ध्रुवं युधिष्ठिरं सङ्ख्ये सानुबन्धं सबान्धवम् ।
जेष्यामि पुरुषव्याघ्र भवान्सेनापतिर्यदि

dhruvaṃ yudhiṣṭhiraṃ saṅkhye sānubandhaṃ sabāndhavam |
jeṣyāmi puruṣavyāghra bhavānsenāpatiryadi

सञ्जय उवाच

6.13

एवमुक्ते ततो द्रोणं जयेत्यूचुर्नराधिपाः ।
सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम्

evamukte tato droṇaṃ jayetyūcurnarādhipāḥ |
siṃhanādena mahatā harṣayantastavātmajam

6.14

सैनिकाश्च मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम् ।
दुर्योधनं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद्यशः ।
दुर्योधनं ततो राजन्द्रोणो वचनमब्रवीत्

sainikāśca mudā yuktā vardhayanti dvijottamam |
duryodhanaṃ puraskṛtya prārthayanto mahadyaśaḥ |
duryodhanaṃ tato rājandroṇo vacanamabravīt

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)