अध्याय 69: पृथु पृथ्वी का दोहन करते हैं

पुथुं वैन्यं च राजानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यमब्यषिञ्चत्सम्मन्त्र्य राजसूये महर्षयः

puthuṃ vainyaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
yamabyaṣiñcatsammantrya rājasūye maharṣayaḥ

अयं नः प्रथयिष्येत सर्वानित्यभवत्पृथुः ।
क्षतान्नस्त्रास्यते सर्वानत्येवं क्षत्रियोऽभवत्

ayaṃ naḥ prathayiṣyeta sarvānityabhavatpṛthuḥ |
kṣatānnastrāsyate sarvānatyevaṃ kṣatriyo'bhavat

पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति यदब्रुवन् ।
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत

pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yadabruvan |
tato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata

अकृष्टपच्या पृथिवी आसीद्वैन्यस्य कामधुक् ।
सर्वाः समादुघा गावः पुटकेपुटके मधु

akṛṣṭapacyā pṛthivī āsīdvainyasya kāmadhuk |
sarvāḥ samādughā gāvaḥ puṭakepuṭake madhu

आसन्हिरण्मया वृक्षाः सुखस्पर्शाः सुखावहाः ।
तेषां चीरxx संवीताः प्रजास्तेष्वेव शेरते

āsanhiraṇmayā vṛkṣāḥ sukhasparśāḥ sukhāvahāḥ |
teṣāṃ cīraxx saṃvītāḥ prajāsteṣveva śerate

फलान्यमृतकल्पानि स्वादूनि च मधूनि च ।
तेषामासीत्तदाऽऽहारो निराहाराश्च नाभवन्

phalānyamṛtakalpāni svādūni ca madhūni ca |
teṣāmāsīttadā''hāro nirāhārāśca nābhavan

अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या ह्यकुतोभयाः ।
न्यवसन्त यथाकामं वृक्षेषु च गुहासु च

arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā hyakutobhayāḥ |
nyavasanta yathākāmaṃ vṛkṣeṣu ca guhāsu ca

प्रविभागो न राष्ट्राणां पुराणां चाभवत्तदा ।
यथासुखं यथाकामं तथैता मुदिताः प्रजाः

pravibhāgo na rāṣṭrāṇāṃ purāṇāṃ cābhavattadā |
yathāsukhaṃ yathākāmaṃ tathaitā muditāḥ prajāḥ

तस्य संस्तम्भिता ह्यापः समुद्रमभियास्यतः ।
पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत्

tasya saṃstambhitā hyāpaḥ samudramabhiyāsyataḥ |
parvatāśca dadurmārgaṃ dhvajabhaṅgaśca nābhavat

तं वनस्पतयः शैला देवासुरनरोरगाः ।
सप्तर्षयः पुण्यजना गन्धर्वाप्सरसोऽपि च ।
पितरश्च सुखासीनमभिगम्येदमब्रुवन्

taṃ vanaspatayaḥ śailā devāsuranaroragāḥ |
saptarṣayaḥ puṇyajanā gandharvāpsaraso'pi ca |
pitaraśca sukhāsīnamabhigamyedamabruvan

सम्राडसि क्षत्रियोऽसि राजा गोप्ता पिताऽसि नः ।
देह्यस्मभ्यं महाराज प्रभुः सन्नीप्सितान्वरान् ।
यैर्वयं शाश्वतं तृप्ता वर्तयिष्यामहे सुखम्

samrāḍasi kṣatriyo'si rājā goptā pitā'si naḥ |
dehyasmabhyaṃ mahārāja prabhuḥ sannīpsitānvarān |
yairvayaṃ śāśvataṃ tṛptā vartayiṣyāmahe sukham

विज्ञापितः प्रजाभिस्तु प्रजानां हितकाम्यया ।
धनुर्गृह्य पृषत्कांश्च वसुधामाद्रवद्बली

vijñāpitaḥ prajābhistu prajānāṃ hitakāmyayā |
dhanurgṛhya pṛṣatkāṃśca vasudhāmādravadbalī

ततो वैन्यभयाद्राजन्गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही ।
तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वसारयत्

tato vainyabhayādrājangaurbhūtvā prādravanmahī |
tāṃ pṛthurdhanurādāya dravantīmanvasārayat

सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयार्दिता ।
सा ददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम्

sā lokānbrahmalokādīngatvā vainyabhayārditā |
sā dadarśāgrato vainyaṃ kārmukodyatapāṇikam

ज्वलद्भिर्विशिखैर्बाणैर्दीप्ततेजःसमद्युतिम् ।
महायोगं महात्मानं दुर्धर्षममरैरपि

jvaladbhirviśikhairbāṇairdīptatejaḥsamadyutim |
mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣamamarairapi

अलभन्ती परित्राणं वैन्यमेवाभ्यपद्यत ।
कृताञ्जलिपुटा राजन्पूज्यं लोकैस्त्रिभिस्तदा

alabhantī paritrāṇaṃ vainyamevābhyapadyata |
kṛtāñjalipuṭā rājanpūjyaṃ lokaistribhistadā

उवाच चैनं नाधर्म्यं स्त्रीवधं कर्तुमर्हसि ।
कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

uvāca cainaṃ nādharmyaṃ strīvadhaṃ kartumarhasi |
kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājanmayā vinā

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा ।
एकं प्राणान्बहून्वापि प्राणिनां नास्ति पातकं

ekasyārthāya yo hanyādātmano vā parasya vā |
ekaṃ prāṇānbahūnvāpi prāṇināṃ nāsti pātakaṃ

यस्मिंस्तु निहते भद्रे बहवः सुखमेधते ।
तस्मिन्हते त्वधं नास्ति पातकं नोपभुज्यते

yasmiṃstu nihate bhadre bahavaḥ sukhamedhate |
tasminhate tvadhaṃ nāsti pātakaṃ nopabhujyate

सोऽहं पालनिमित्तं त्वां बधिष्यामि वसुंधरे ।
यदि चेद्वचनादद्य न करिष्यसि मे प्रियम्

so'haṃ pālanimittaṃ tvāṃ badhiṣyāmi vasuṃdhare |
yadi cedvacanādadya na kariṣyasi me priyam

त्वां निहत्य तु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् ।
आत्मानं प्रथयित्वाऽहं प्रजा धारयिता स्वयं

tvāṃ nihatya tu bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm |
ātmānaṃ prathayitvā'haṃ prajā dhārayitā svayaṃ

सुखं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे ।
स़ञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि वसुन्धरे

sukhaṃ vacanamāsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare |
sa़ñjīvaya prajā nityaṃ śaktā hyasi vasundhare

दुहितृत्वं च मे गच्छ एवमेतन्महाशरम् ।
नियच्छेयं त्वदर्थाय उद्यतं घोरदर्शनम्

duhitṛtvaṃ ca me gaccha evametanmahāśaram |
niyaccheyaṃ tvadarthāya udyataṃ ghoradarśanam

सर्वमेतन्महाराज विधास्यासि परन्तप ।
वत्सं त्वं पश्य राजन्वै क्षरेयं येन वत्सला

sarvametanmahārāja vidhāsyāsi parantapa |
vatsaṃ tvaṃ paśya rājanvai kṣareyaṃ yena vatsalā

समां तु कुरु सर्वज्ञ मां तु धर्मभृतां वर ।
यथा विष्यन्दमानं वै क्षीरं सर्वत्र भावये

samāṃ tu kuru sarvajña māṃ tu dharmabhṛtāṃ vara |
yathā viṣyandamānaṃ vai kṣīraṃ sarvatra bhāvaye

तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः ।
पृथुर्वैन्यस्तदा राजा तेन शैला विवर्धिताः

tata utsārayāmāsa śilājālāni sarvaśaḥ |
pṛthurvainyastadā rājā tena śailā vivardhitāḥ

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे वसुधातले ।
प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा महीपते

na hi pūrvanisarge vai viṣame vasudhātale |
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā mahīpate

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर्न वणिक्पथः ।
वैन्यात्प्रभृति राजेन्दर सर्वस्यैतस्य सम्भवः

na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ |
vainyātprabhṛti rājendara sarvasyaitasya sambhavaḥ

यत्रयत्र च साम्यं तु भूमावासीत्किलानघ ।
तत्रतत्र प्रजास्तात निवासमभिरोचयन् ।
कृच्छ्रेण च महाराज इत्येवमनुशुश्रुम

yatrayatra ca sāmyaṃ tu bhūmāvāsītkilānagha |
tatratatra prajāstāta nivāsamabhirocayan |
kṛcchreṇa ca mahārāja ityevamanuśuśruma

तथेत्युक्त्वा पुनर्वैन्यो गृहीत्वाऽऽजगवं धनुः ।
शरांश्चाप्रतिमान्घोरांश्चिन्तयित्वाऽब्रवीन्महीम्

tathetyuktvā punarvainyo gṛhītvā''jagavaṃ dhanuḥ |
śarāṃścāpratimānghorāṃścintayitvā'bravīnmahīm

एह्येहि वसुधे क्षिप्रं क्षरैभ्यः काङ्क्षितं पयः ।
मच्छसनातिगां वै त्वां प्रमथिष्याम्यहं शरैः

ehyehi vasudhe kṣipraṃ kṣaraibhyaḥ kāṅkṣitaṃ payaḥ |
macchasanātigāṃ vai tvāṃ pramathiṣyāmyahaṃ śaraiḥ

तथोक्ता साऽत्मनः श्रेयश्चिन्तयित्वाऽब्रवीत्पृथुम् ।
(भूमिरुवाच)
वत्सं पात्राणि दोग्धॄंश्च क्षीराणि च समादिश

tathoktā sā'tmanaḥ śreyaścintayitvā'bravītpṛthum |
(bhūmiruvāca)
vatsaṃ pātrāṇi dogdhṝṃśca kṣīrāṇi ca samādiśa

ततो दास्याम्यहं भद्र सर्वं यस्य यथेप्सितम् ।
दुहितृत्वे च मां वीर सङ्कल्पयितुमर्हसि

tato dāsyāmyahaṃ bhadra sarvaṃ yasya yathepsitam |
duhitṛtve ca māṃ vīra saṅkalpayitumarhasi

तथेत्युक्त्वा पृथुः सर्वं विधानमकरोद्वशी ।
ततो भूतनिकायास्तां वसुधां दुदुहुस्तदा

tathetyuktvā pṛthuḥ sarvaṃ vidhānamakarodvaśī |
tato bhūtanikāyāstāṃ vasudhāṃ duduhustadā

तां वनस्पतयः पूर्वं समुत्तस्थुर्दुधुक्षवः ।
साऽतिष्ठद्वत्सला वत्सं दोग्धृपात्राणि चेच्छती

tāṃ vanaspatayaḥ pūrvaṃ samuttasthurdudhukṣavaḥ |
sā'tiṣṭhadvatsalā vatsaṃ dogdhṛpātrāṇi cecchatī

वत्सोऽभूत्पुष्पितः सालः प्लक्षो दोग्धाऽभवत्तदा ।
छिन्नप्ररोहणं दुग्धं पात्रमौदुम्बरं शुभम्

vatso'bhūtpuṣpitaḥ sālaḥ plakṣo dogdhā'bhavattadā |
chinnaprarohaṇaṃ dugdhaṃ pātramaudumbaraṃ śubham

उदयः पर्वतो वत्सो मेरुर्दोग्धा महागिरिः ।
रत्नान्योषधयो दुग्धं पात्रमस्तमयं तथा

udayaḥ parvato vatso merurdogdhā mahāgiriḥ |
ratnānyoṣadhayo dugdhaṃ pātramastamayaṃ tathā

देवानां वत्स इन्द्रोऽभूत्पात्रं दारुमयं तथा ।
दोग्धा च सविता देवो दुग्धमूर्जस्करं प्रियम्

devānāṃ vatsa indro'bhūtpātraṃ dārumayaṃ tathā |
dogdhā ca savitā devo dugdhamūrjaskaraṃ priyam

असुरा दुदुहुर्मायामयःपात्रे तु तां तदा ।
दोग्धा द्विमूर्धा तत्रासीद्वत्सश्चासीद्विरोचनः

asurā duduhurmāyāmayaḥpātre tu tāṃ tadā |
dogdhā dvimūrdhā tatrāsīdvatsaścāsīdvirocanaḥ

कृषिं च सस्यं च नरा दुदुहुः पृथिवीतले ।
स्वायंभुवो मनुर्वत्सस्तेषां दोग्धाऽभवत्पृथुः

kṛṣiṃ ca sasyaṃ ca narā duduhuḥ pṛthivītale |
svāyaṃbhuvo manurvatsasteṣāṃ dogdhā'bhavatpṛthuḥ

अलाबुपात्रे च तथा विषं दुग्धा वसुन्धरा ।
धृतराष्ट्रोऽभवद्दोग्धा तेषां वत्सस्तु तक्षकः

alābupātre ca tathā viṣaṃ dugdhā vasundharā |
dhṛtarāṣṭro'bhavaddogdhā teṣāṃ vatsastu takṣakaḥ

सप्तर्षिभिर्ब्रह्म दुग्धा तथा चाक्लिष्टकर्मभिः ।
दोग्धा बृहस्पतिः पात्रं छन्दो वत्सश्च सोमराट्

saptarṣibhirbrahma dugdhā tathā cākliṣṭakarmabhiḥ |
dogdhā bṛhaspatiḥ pātraṃ chando vatsaśca somarāṭ

अन्तर्धानं चामपात्रे दुग्धा पुण्यजनैर्विराट् ।
दोग्धा वैश्रवणस्तेषां वत्सश्चासीद्वृषध्वजः

antardhānaṃ cāmapātre dugdhā puṇyajanairvirāṭ |
dogdhā vaiśravaṇasteṣāṃ vatsaścāsīdvṛṣadhvajaḥ

पुण्यगन्धान्पद्मपात्रे गन्धर्वाप्सरसोऽदुहन् ।
वत्सश्चित्ररथस्तेषां दोग्धा विश्वरुचिः प्रभुः

puṇyagandhānpadmapātre gandharvāpsaraso'duhan |
vatsaścitrarathasteṣāṃ dogdhā viśvaruciḥ prabhuḥ

स्वधां रजतपात्रेषु दुदुहुः पितरश्च ताम् ।
वत्सो वैवस्वतस्तेषां यमो दोग्धान्तकस्तदा

svadhāṃ rajatapātreṣu duduhuḥ pitaraśca tām |
vatso vaivasvatasteṣāṃ yamo dogdhāntakastadā

एवं निकायैस्तैर्दुग्धा पयोऽभीष्टं हि सा विराट् ।
यैर्वर्तयन्ति ते ह्यद्य पात्रैर्वत्सैश्च नित्यशः

evaṃ nikāyaistairdugdhā payo'bhīṣṭaṃ hi sā virāṭ |
yairvartayanti te hyadya pātrairvatsaiśca nityaśaḥ

यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
सन्तर्पयित्वा भूतानि सर्वैः कामैर्मनःप्रियैः

yajñaiśca vividhairiṣṭvā pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
santarpayitvā bhūtāni sarvaiḥ kāmairmanaḥpriyaiḥ

हैरण्यानकरोद्राजा ये केचित्पार्थिवा भुवि ।
तान्ब्राह्मणेभ्यः प्रायच्छदश्वमेधे महामखे

hairaṇyānakarodrājā ye kecitpārthivā bhuvi |
tānbrāhmaṇebhyaḥ prāyacchadaśvamedhe mahāmakhe

स षष्टिं गोसहस्राणि षष्टिं नागशतानि च ।
सौवर्णानकरोद्राजा ब्राह्मणेभ्यश्च तान्ददौ

sa ṣaṣṭiṃ gosahasrāṇi ṣaṣṭiṃ nāgaśatāni ca |
sauvarṇānakarodrājā brāhmaṇebhyaśca tāndadau

इमां च पृथिवीं सर्वां मणिरत्नविभूषिताम् ।
सौवर्णीमकरोद्राजा ब्राह्मणेभ्यश्च तां ददौ

imāṃ ca pṛthivīṃ sarvāṃ maṇiratnavibhūṣitām |
sauvarṇīmakarodrājā brāhmaṇebhyaśca tāṃ dadau

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyatarastubhyaṃ mā putramanutapyathāḥ |
ayajvānamadakṣiṇyamabhi śvaityetyudāharat