अध्याय 62: युवनाश्व के पुत्र मान्धाता

मान्धतारं यौवनाश्वं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं देवावश्विनौ गर्भे पितुः पार्श्वे चकर्षतुः

māndhatāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
yaṃ devāvaśvinau garbhe pituḥ pārśve cakarṣatuḥ

मृगयां विचरन्राजा तृषितः क्लान्तवाहनः ।
धूमं दृष्ट्वाऽगमत्सत्रं पृषदाज्यमवाप सः

mṛgayāṃ vicaranrājā tṛṣitaḥ klāntavāhanaḥ |
dhūmaṃ dṛṣṭvā'gamatsatraṃ pṛṣadājyamavāpa saḥ

तं दृष्ट्वा युवनाश्वस्य जठरे रविसन्निभम् ।
गर्भं निरूहतुर्देवावश्विनौ भिषजां वरौ

taṃ dṛṣṭvā yuvanāśvasya jaṭhare ravisannibham |
garbhaṃ nirūhaturdevāvaśvinau bhiṣajāṃ varau

तं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देववर्चसम् ।
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै

taṃ dṛṣṭvā piturutsaṅge śayānaṃ devavarcasam |
anyonyamabruvandevāḥ kamayaṃ dhāsyatīti vai

मामेवायं धयत्वङ्ग इति ह स्माह वासवः ।
ततोङ्गुलिभ्यो हीन्द्रस्य प्रादुरासीत्पयोऽमृतम्

māmevāyaṃ dhayatvaṅga iti ha smāha vāsavaḥ |
tatoṅgulibhyo hīndrasya prādurāsītpayo'mṛtam

मां धास्यतीति कारण्याद्यदिन्द्रो ह्यन्वकम्पयत् ।
तस्मात्तु मान्धातेत्येवं नाम तस्याद्भुतं कृतम्

māṃ dhāsyatīti kāraṇyādyadindro hyanvakampayat |
tasmāttu māndhātetyevaṃ nāma tasyādbhutaṃ kṛtam

ततस्तु धारां पयसो घृतस्य च महात्मनः ।
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत्

tatastu dhārāṃ payaso ghṛtasya ca mahātmanaḥ |
tasyāsye yauvanāśvasya pāṇirindrasya cāsravat

अपिबत्पाणिमिन्द्रस्य स चाप्यह्गाऽभ्यवर्धत ।
सोऽभवद्द्वादशसमो द्वादशाहेन वीर्यवान्

apibatpāṇimindrasya sa cāpyahgā'bhyavardhata |
so'bhavaddvādaśasamo dvādaśāhena vīryavān

इमां च पृथिवीं कृत्स्नामेकाह्ना स व्यजीजयत् ।
धर्मात्मा धृतिमान्वीरः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः

imāṃ ca pṛthivīṃ kṛtsnāmekāhnā sa vyajījayat |
dharmātmā dhṛtimānvīraḥ satyasandho jitendriyaḥ

जनमेजयं सुधन्वानं गयं पूरुं बृहद्रथम् ।
असितं च नृगं चैव मान्धाता मानवोऽजयत्

janamejayaṃ sudhanvānaṃ gayaṃ pūruṃ bṛhadratham |
asitaṃ ca nṛgaṃ caiva māndhātā mānavo'jayat

उदेति च यतः सूर्यो यत्र च प्रतितिष्ठति ।
तत्सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते

udeti ca yataḥ sūryo yatra ca pratitiṣṭhati |
tatsarvaṃ yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

सोऽश्वमेधशतैरिष्ट्वा राजसूयशतेन च ।
अददद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो विशाम्पते

so'śvamedhaśatairiṣṭvā rājasūyaśatena ca |
adadadrohitānmatsyānbrāhmaṇebhyo viśāmpate

हैरण्यान्योजनोत्सेधानायताञ्शतयोजनम् ।
बहुप्रकारान्सुस्वादून्भक्ष्यभोज्यान्नपर्वतान्

hairaṇyānyojanotsedhānāyatāñśatayojanam |
bahuprakārānsusvādūnbhakṣyabhojyānnaparvatān

अतिरिक्तं ब्राह्मणेभ्यो भुञ्जानो हीयते जनः

atiriktaṃ brāhmaṇebhyo bhuñjāno hīyate janaḥ

भक्ष्यान्नपाननिचयाः शुशुभुस्त्वन्नपर्वताः ।
घृतहदाः सूपपङ्का दधिफेनां गुडोदकाः

bhakṣyānnapānanicayāḥ śuśubhustvannaparvatāḥ |
ghṛtahadāḥ sūpapaṅkā dadhiphenāṃ guḍodakāḥ

रुरुधुः पर्वतान्नद्यो मधुक्षीरवहाः शुभाः ।
देवासुरा नरा यक्षा गन्धर्वोरगपक्षिणः

rurudhuḥ parvatānnadyo madhukṣīravahāḥ śubhāḥ |
devāsurā narā yakṣā gandharvoragapakṣiṇaḥ

विप्रास्तत्रागताश्चासन्वेदवेदाङ्गपारगाः ।
ब्राह्मणा ऋषयश्चापि नासंस्तत्राविपश्चितः

viprāstatrāgatāścāsanvedavedāṅgapāragāḥ |
brāhmaṇā ṛṣayaścāpi nāsaṃstatrāvipaścitaḥ

समुद्रान्तां वसुमतीं वसुपूर्णां तु सर्वतः ।
स तां ब्राह्मणसात्कृत्वा जगाम स्वान्गृहान्प्रति

samudrāntāṃ vasumatīṃ vasupūrṇāṃ tu sarvataḥ |
sa tāṃ brāhmaṇasātkṛtvā jagāma svāngṛhānprati

राजाऽपि विविधैरिष्ट्वा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
गतः पुण्यकृतां लोकान्व्याप्य स्वयशसा दिशः

rājā'pi vividhairiṣṭvā yajñairvividhadakṣiṇaiḥ |
gataḥ puṇyakṛtāṃ lokānvyāpya svayaśasā diśaḥ

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyatarastubhyaṃ mā putramanutapyathāḥ |
ayajvānamadakṣiṇyamabhi śvaityetyudāharat