अध्याय 59: श्रीराम का राज्य

रामं दाशरथिं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं प्रजा अन्वमोदन्त पिता पुत्रमिवौरसम् ।
असङ्ख्येया गुणा यस्मिन्नासन्नमिततेजसि

rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
yaṃ prajā anvamodanta pitā putramivaurasam |
asaṅkhyeyā guṇā yasminnāsannamitatejasi

यश्चतुर्दशवर्षाणि निदेशात्पितुरच्युतः ।
वने वनितया सार्धमवसल्लक्ष्मणाग्रजः

yaścaturdaśavarṣāṇi nideśātpituracyutaḥ |
vane vanitayā sārdhamavasallakṣmaṇāgrajaḥ

जघान च जनस्थाने राक्षसान्मनुजर्षभः ।
तपस्विनां रक्षणार्थं सहस्राणि चतुर्दश

jaghāna ca janasthāne rākṣasānmanujarṣabhaḥ |
tapasvināṃ rakṣaṇārthaṃ sahasrāṇi caturdaśa

तत्रैव वसतस्तस्य रावणो नाम राक्षसः ।
जहार भार्यां वैदेहीं सम्मोह्यैनं सहानुजम्

tatraiva vasatastasya rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
jahāra bhāryāṃ vaidehīṃ sammohyainaṃ sahānujam

रामो हृतां राक्षसेन भार्यां श्रुत्वा जटायुषः ।
आतुरः शोकसन्तप्तो रामोऽगच्छद्धरीश्वरम्

rāmo hṛtāṃ rākṣasena bhāryāṃ śrutvā jaṭāyuṣaḥ |
āturaḥ śokasantapto rāmo'gacchaddharīśvaram

तेन रामः सुसङ्गम्य वानरैश्च महाबलैः ।
आजगामोदधेः पारं सेतुं कृत्वा महार्णवे

tena rāmaḥ susaṅgamya vānaraiśca mahābalaiḥ |
ājagāmodadheḥ pāraṃ setuṃ kṛtvā mahārṇave

तत्र हत्वा तु पौलस्त्यान्ससुहृद्गणबान्धवान् ।
मायाविनं महाघोरं रावणं लोककण्टकम्

tatra hatvā tu paulastyānsasuhṛdgaṇabāndhavān |
māyāvinaṃ mahāghoraṃ rāvaṇaṃ lokakaṇṭakam

सुरासुरैरवध्यं तं देवब्राह्मणकण्टकम् ।
जघान स महाबाहुः पौलस्त्यं सगणं रणे

surāsurairavadhyaṃ taṃ devabrāhmaṇakaṇṭakam |
jaghāna sa mahābāhuḥ paulastyaṃ sagaṇaṃ raṇe

हत्वा तत्र रिपुं सङ्ख्ये भार्यया सह सङ्गतः ।
स च लङ्केश्वरं चक्रे धर्मात्मानं विभीषणम्

hatvā tatra ripuṃ saṅkhye bhāryayā saha saṅgataḥ |
sa ca laṅkeśvaraṃ cakre dharmātmānaṃ vibhīṣaṇam

भार्यया सह संयुक्तस्ततो वानरसेनया ।
अयोध्यामागतो वीरः पुष्पकेण विराजता

bhāryayā saha saṃyuktastato vānarasenayā |
ayodhyāmāgato vīraḥ puṣpakeṇa virājatā

तत्र राजन्प्रविष्टः सन्नयोध्यायां महायशाः ।
मातॄर्वयस्यान्सचिवानृत्विजः सपुरोहितान्

tatra rājanpraviṣṭaḥ sannayodhyāyāṃ mahāyaśāḥ |
mātṝrvayasyānsacivānṛtvijaḥ sapurohitān

शुश्रूषमाणः सततं मन्त्रिभिश्चाभिषेचितः ।
विसृज्य हरिराजानं हनुमन्तं सहाङ्गदम्

śuśrūṣamāṇaḥ satataṃ mantribhiścābhiṣecitaḥ |
visṛjya harirājānaṃ hanumantaṃ sahāṅgadam

भ्रातरं भरतं वीरं शत्रुघ्नं चैव लक्ष्मणम् ।
पूजयन्परया प्रीत्या वैदेह्या चाभिपूजितः

bhrātaraṃ bharataṃ vīraṃ śatrughnaṃ caiva lakṣmaṇam |
pūjayanparayā prītyā vaidehyā cābhipūjitaḥ

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
चतुःसगारपर्यन्तां पृथिवीमन्वशासत

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
catuḥsagāraparyantāṃ pṛthivīmanvaśāsata

अश्वमेधशतैरीजं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
यश्च विप्रप्रसादेन सर्वकामानवाप्य च

aśvamedhaśatairījaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
yaśca vipraprasādena sarvakāmānavāpya ca

सम्प्राप्य विधिवद्राज्यं सर्वभूतानुकम्पनः ।
सर्वद्वीपानवष्टभ्य प्रजा धर्मेण पालयन्

samprāpya vidhivadrājyaṃ sarvabhūtānukampanaḥ |
sarvadvīpānavaṣṭabhya prajā dharmeṇa pālayan

स निर्गलं मुख्यतममश्वमेधशतं प्रभुः ।
आजहार सुरेशस्य हविषा मुदमाहरन् ।
अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरीजे बहुगुणैर्नृपः

sa nirgalaṃ mukhyatamamaśvamedhaśataṃ prabhuḥ |
ājahāra sureśasya haviṣā mudamāharan |
anyaiśca vividhairyajñairīje bahuguṇairnṛpaḥ

क्षुत्पिपासेऽजयद्रामः सर्वरोगांश्च देहिनाम् ।
सततं गुणसम्पन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा

kṣutpipāse'jayadrāmaḥ sarvarogāṃśca dehinām |
satataṃ guṇasampanno dīpyamānaḥ svatejasā

अतिसर्वाणि भूतानि रामो दाशरथिर्बभौ ।
ऋषीणां देवतानां च मानुषाणां च सर्वशः ।
पृथिव्यां सह वासोऽभूद्रामे राज्यं प्रशासति

atisarvāṇi bhūtāni rāmo dāśarathirbabhau |
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca mānuṣāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
pṛthivyāṃ saha vāso'bhūdrāme rājyaṃ praśāsati

नाहीयत तदा प्रामः प्राणिनां न तदा व्यथा ।
प्राणापानौ समावास्तां रामे राज्यं प्रशासति

nāhīyata tadā prāmaḥ prāṇināṃ na tadā vyathā |
prāṇāpānau samāvāstāṃ rāme rājyaṃ praśāsati

पर्यदीप्यन्त तेजांसि तदाऽनर्थाश्च नाभवन् ।
दीर्घायुषः प्रजाः सर्वा युवा न म्रियते तदा

paryadīpyanta tejāṃsi tadā'narthāśca nābhavan |
dīrghāyuṣaḥ prajāḥ sarvā yuvā na mriyate tadā

वेदैश्चतुर्भिः सुप्रीताः प्राप्नुवन्ति दिवौकसः ।
हव्यं कव्यं च विविधं निष्पूर्तं हुतमेव च

vedaiścaturbhiḥ suprītāḥ prāpnuvanti divaukasaḥ |
havyaṃ kavyaṃ ca vividhaṃ niṣpūrtaṃ hutameva ca

अदंशमशका देशा नष्टव्यालसरीसृपाः ।
नाप्यु प्राणभृतां मृत्युर्नाकाले ज्वलनोऽदहत्

adaṃśamaśakā deśā naṣṭavyālasarīsṛpāḥ |
nāpyu prāṇabhṛtāṃ mṛtyurnākāle jvalano'dahat

अधर्मरुचयो लुब्धा मूर्खा वा नाभवंस्तदा ।
शिष्टेष्टप्राज्ञकर्माणः सर्वे वर्णास्तदाऽभवन्

adharmarucayo lubdhā mūrkhā vā nābhavaṃstadā |
śiṣṭeṣṭaprājñakarmāṇaḥ sarve varṇāstadā'bhavan

स्वधां पूजां च रक्षोभिर्जनस्थाने प्रणाशिताम् ।
प्रादान्निहत्य रक्षांसि पितृदेवेभ्य ईश्वरः

svadhāṃ pūjāṃ ca rakṣobhirjanasthāne praṇāśitām |
prādānnihatya rakṣāṃsi pitṛdevebhya īśvaraḥ

सहस्रपुत्राः पुरुषा दशवर्षशतायुषः ।
न च ज्येष्ठाः कनिष्ठेभ्यस्तदा श्राद्धानि कुर्वते

sahasraputrāḥ puruṣā daśavarṣaśatāyuṣaḥ |
na ca jyeṣṭhāḥ kaniṣṭhebhyastadā śrāddhāni kurvate

श्यामो युवा लोहिताक्षो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
आजानुबाहुः सुभुजः सिंहस्कन्धो महाबलः

śyāmo yuvā lohitākṣo mattamātaṅgavikramaḥ |
ājānubāhuḥ subhujaḥ siṃhaskandho mahābalaḥ

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
सर्वभूतमनःकान्तो रामो राज्यमकारयत्

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
sarvabhūtamanaḥkānto rāmo rājyamakārayat

रामो रामो राम इति प्रजानामभवत्कथा ।
रामभूतं जगदभूद्रामे राज्यं प्रशासति

rāmo rāmo rāma iti prajānāmabhavatkathā |
rāmabhūtaṃ jagadabhūdrāme rājyaṃ praśāsati

चतुर्विधाः प्रजा रामः स्वर्गं नीत्वा दिवं गतः ।
आत्मेच्छया प्रतिष्ठाप्य राजवंशमिहाष्टधा

caturvidhāḥ prajā rāmaḥ svargaṃ nītvā divaṃ gataḥ |
ātmecchayā pratiṣṭhāpya rājavaṃśamihāṣṭadhā

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyatarastubhyaṃ mā putramanutapyathāḥ |
ayajvānamadakṣiṇyamabhi śvaityetyudāharat