अध्याय 51: युधिष्ठिर अभिमन्यु के लिए शोक करते हैं

हते तस्मिन्महावीर्ये सौभद्रे रथयूथपे ।
विमुक्तरथसन्नाहाः सर्वे निक्षिप्तकार्मुकाः

hate tasminmahāvīrye saubhadre rathayūthape |
vimuktarathasannāhāḥ sarve nikṣiptakārmukāḥ

उपोपविष्टा राजानं परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
तदेव युद्धं ध्यायन्तः सौभद्रगतमानसाः

upopaviṣṭā rājānaṃ parivārya yudhiṣṭhiram |
tadeva yuddhaṃ dhyāyantaḥ saubhadragatamānasāḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा विललाप सुदुःखितः ।
ततो युधिष्ठिरो राजा विललाप सुदुःखितः ।

tato yudhiṣṭhiro rājā vilalāpa suduḥkhitaḥ |
tato yudhiṣṭhiro rājā vilalāpa suduḥkhitaḥ |

अभिमन्यौ हते वीरे भ्रातुः पुत्रे महारथे
(युधिष्ठिर उवाच)
एनं जित्वा कृपं शल्यं राजानं च सुयोधनम् ।
द्रोँणं द्रौणिं महेष्वासं तथैवान्यान्महारथान्

abhimanyau hate vīre bhrātuḥ putre mahārathe
(yudhiṣṭhira uvāca)
enaṃ jitvā kṛpaṃ śalyaṃ rājānaṃ ca suyodhanam |
drom̐ṇaṃ drauṇiṃ maheṣvāsaṃ tathaivānyānmahārathān

द्रोणानीकमसम्बाधं मम प्रियचिकीर्षया ।
हत्वा शत्रुगणान्वीरानेष शेते महारथः

droṇānīkamasambādhaṃ mama priyacikīrṣayā |
hatvā śatrugaṇānvīrāneṣa śete mahārathaḥ

कृतास्त्रयु द्धकुशलान्महेष्वासान्महाबलान् ।
कुलशः पूणैर्युक्ताञ्छूरान्विख्यातपौरुषान्

kṛtāstrayu ddhakuśalānmaheṣvāsānmahābalān |
kulaśaḥ pūṇairyuktāñchūrānvikhyātapauruṣān

द्रोणेन र्प्राहेतं व्यूहमभेद्यममरैरपि ।
अदृष्टपूर्वमस्माभिः पद्मं चक्रायुधप्रियः

droṇena rprāhetaṃ vyūhamabhedyamamarairapi |
adṛṣṭapūrvamasmābhiḥ padmaṃ cakrāyudhapriyaḥ

भित्त्वा मध्यं प्रविष्टोऽसौ गोमध्यमिव केसरी ।
विक्रीडितं रणे तेन निघ्नता वै परान्वरान्

bhittvā madhyaṃ praviṣṭo'sau gomadhyamiva kesarī |
vikrīḍitaṃ raṇe tena nighnatā vai parānvarān

यस्य शूरा महेष्वासाः प्रत्यनीकगता रणे ।
प्रभग्ना विनिवर्तन्ते कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः

yasya śūrā maheṣvāsāḥ pratyanīkagatā raṇe |
prabhagnā vinivartante kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ

अत्यन्तशत्रुरस्माकं येन दुःशासनः शरैः ।
क्षिप्रं ह्यभिमुखः सङ्ख्ये विसंज्ञो विमुखीकृतः

atyantaśatrurasmākaṃ yena duḥśāsanaḥ śaraiḥ |
kṣipraṃ hyabhimukhaḥ saṅkhye visaṃjño vimukhīkṛtaḥ

स तीर्त्वा दुस्तरं वीरो द्रोणानीकमहार्णवम् ।
प्राप्य दौःशासनिं कार्ष्णिः प्राप्तो वैवस्वतक्षयम्

sa tīrtvā dustaraṃ vīro droṇānīkamahārṇavam |
prāpya dauḥśāsaniṃ kārṣṇiḥ prāpto vaivasvatakṣayam

कथं द्रक्ष्यामि कौन्तेयं सौभद्रे निहतेऽर्जुनम् ।
सुभद्रां वा महाभागां प्रियं पुत्रमपश्यतीम्

kathaṃ drakṣyāmi kaunteyaṃ saubhadre nihate'rjunam |
subhadrāṃ vā mahābhāgāṃ priyaṃ putramapaśyatīm

हतवत्सां यथा धेनुं तद्दृर्शनकृतोन्मुखीम् ।
किंस्विद्वक्ष्याम्यपेतार्थमक्लिष्टमसमञ्जसम् ।
तावुभौ प्रतिवक्ष्यामि हृषीकेशधनञ्जयौ

hatavatsāṃ yathā dhenuṃ taddṛrśanakṛtonmukhīm |
kiṃsvidvakṣyāmyapetārthamakliṣṭamasamañjasam |
tāvubhau prativakṣyāmi hṛṣīkeśadhanañjayau

अहमेव सुभद्रायाः केशवार्जुनयोरपि ।
प्रियकामो जयाकाङ्क्षी कृतवानिदमप्रियम्

ahameva subhadrāyāḥ keśavārjunayorapi |
priyakāmo jayākāṅkṣī kṛtavānidamapriyam

न लुब्धो बुध्यते दोषाँल्लोभान्मोहात्प्रवर्तते ।
मधुलिप्सुर्हि नापश्यं प्रपातमहमीदृशम्

na lubdho budhyate doṣām̐llobhānmohātpravartate |
madhulipsurhi nāpaśyaṃ prapātamahamīdṛśam

यो हि भोज्ये पुरस्कार्यो यानेषु शयनेषु च ।
भूषणेषु च सोऽस्माभिर्बालो युधि पुरस्कृतः

yo hi bhojye puraskāryo yāneṣu śayaneṣu ca |
bhūṣaṇeṣu ca so'smābhirbālo yudhi puraskṛtaḥ

कथं हि बालस्तरुणो युद्धानामविशारदः ।
सदश्व इव सम्बाधे विषमे क्षेममर्हति

kathaṃ hi bālastaruṇo yuddhānāmaviśāradaḥ |
sadaśva iva sambādhe viṣame kṣemamarhati

नो चेद्धि वयमप्येनं महीमनुशयीमहि ।
बीभत्सोः कोपदीप्तस्य दग्धाः कृपणचक्षुषा

no ceddhi vayamapyenaṃ mahīmanuśayīmahi |
bībhatsoḥ kopadīptasya dagdhāḥ kṛpaṇacakṣuṣā

अलुब्धो मितमान्हीमान्क्षमावान्रूपवान्बली ।
वपुष्मान्मानकृद्वीरः प्रियः सत्यपराक्रमः

alubdho mitamānhīmānkṣamāvānrūpavānbalī |
vapuṣmānmānakṛdvīraḥ priyaḥ satyaparākramaḥ

यस्य श्लाघन्ति विबुधाः कर्माण्यूर्जितकर्मणः ।
निवातकवचाञ्जघ्ने कालकेयांश्च वीर्यवान्

yasya ślāghanti vibudhāḥ karmāṇyūrjitakarmaṇaḥ |
nivātakavacāñjaghne kālakeyāṃśca vīryavān

महेन्द्रशत्रवो येन हिरण्यपुरवासिनः ।
अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण पौलोभाः सगणा हताः

mahendraśatravo yena hiraṇyapuravāsinaḥ |
akṣṇornimeṣamātreṇa paulobhāḥ sagaṇā hatāḥ

परेभ्योऽप्यभयार्थिभ्यो यो ददात्यभयं विभुः ।
तस्यास्माभिर्न शकितस्त्रातुमप्यात्मजो बली

parebhyo'pyabhayārthibhyo yo dadātyabhayaṃ vibhuḥ |
tasyāsmābhirna śakitastrātumapyātmajo balī

भयं तु सुमहत्प्राप्तं धार्तराष्ट्रान्महाबलान् ।
पार्थः पुत्रवधात्क्रुद्धः कौरवाञ्शोषयिष्यति

bhayaṃ tu sumahatprāptaṃ dhārtarāṣṭrānmahābalān |
pārthaḥ putravadhātkruddhaḥ kauravāñśoṣayiṣyati

क्षुद्रः क्षुद्रसहायश्च स्वपक्षक्षयकारकः ।
व्यक्तं दुर्योधनो दृष्ट्वा शोचन्हास्यति जीवितं

kṣudraḥ kṣudrasahāyaśca svapakṣakṣayakārakaḥ |
vyaktaṃ duryodhano dṛṣṭvā śocanhāsyati jīvitaṃ

न मे जयः प्रीतिकरो न राज्यं
न चामरत्वं न सुरैः सलोकता ।
इमं समीक्ष्याप्रतिवीर्यपौरुषं
निपातितं देववरात्मजात्मजम्

na me jayaḥ prītikaro na rājyaṃ
na cāmaratvaṃ na suraiḥ salokatā |
imaṃ samīkṣyāprativīryapauruṣaṃ
nipātitaṃ devavarātmajātmajam