अध्याय 52: व्यास आकर अकम्पन की कथा आरम्भ करते हैं

एवं विलपमाने तु कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ।
कृष्णद्वैपायनस्तत्र आजगाम महानृषिः

evaṃ vilapamāne tu kuntīputre yudhiṣṭhire |
kṛṣṇadvaipāyanastatra ājagāma mahānṛṣiḥ

अथ दृष्ट्वा महात्मानं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
युक्तासनो दीनमनाः पूजां चक्रे महात्मनः

atha dṛṣṭvā mahātmānaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
yuktāsano dīnamanāḥ pūjāṃ cakre mahātmanaḥ

अर्चयित्वा यथान्यायमुपविष्टं युधिष्ठिरः ।
अब्रवीच्छोकसन्तप्तो भ्रातुः पुत्रवधेन च

arcayitvā yathānyāyamupaviṣṭaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
abravīcchokasantapto bhrātuḥ putravadhena ca

अधर्मयुक्तैर्बहुभिः परिवार्य महारथैः ।
युध्यमानो महेष्वासैः सौभद्रो निहतो रणे

adharmayuktairbahubhiḥ parivārya mahārathaiḥ |
yudhyamāno maheṣvāsaiḥ saubhadro nihato raṇe

बालश्च बालबुद्धिश्च वीरश्च परवीरहा ।
अनुपायेन सङ्ग्रामे युध्यमानो विनाशितः

bālaśca bālabuddhiśca vīraśca paravīrahā |
anupāyena saṅgrāme yudhyamāno vināśitaḥ

मया प्रोक्तः स सङ्ग्रामे द्वारं सञ्जनयस्व नः ।
प्रविष्टेऽभ्यन्तरे तस्मिन्सैन्धवेन निवारिताः

mayā proktaḥ sa saṅgrāme dvāraṃ sañjanayasva naḥ |
praviṣṭe'bhyantare tasminsaindhavena nivāritāḥ

ननु नाम समं युद्धमेष्टव्यं युद्धजीविभिः ।
इदं चैवासमं युद्धमीदृशं यत्कृतं परैः

nanu nāma samaṃ yuddhameṣṭavyaṃ yuddhajīvibhiḥ |
idaṃ caivāsamaṃ yuddhamīdṛśaṃ yatkṛtaṃ paraiḥ

तेनास्मि भृशसन्तप्तः शोकबाष्पसमाकुलः ।
शमं नैवाधिगच्छामि चिन्तयानः पुनः पुनः

tenāsmi bhṛśasantaptaḥ śokabāṣpasamākulaḥ |
śamaṃ naivādhigacchāmi cintayānaḥ punaḥ punaḥ

तं तथा विलपन्तं वै शोकव्याकुलमानसम् ।
उवाच सान्त्वयन्व्यासो युधिष्ठिरमिदं वचः

taṃ tathā vilapantaṃ vai śokavyākulamānasam |
uvāca sāntvayanvyāso yudhiṣṭhiramidaṃ vacaḥ

युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
व्यसनेषु न मुह्यन्ति त्वादृशा भरतर्षभ

yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
vyasaneṣu na muhyanti tvādṛśā bharatarṣabha

स्वर्गमेष गतः शूरः शत्रून्हत्वा बहून्रणे ।
अबालसदृशं कर्म कृत्वा वै पुरुषोत्तमः

svargameṣa gataḥ śūraḥ śatrūnhatvā bahūnraṇe |
abālasadṛśaṃ karma kṛtvā vai puruṣottamaḥ

अनतिक्रमणीयो वै विधिरेष युधिष्ठिर ।
देवदानवगन्धर्वान्मूत्युर्हरति भारत

anatikramaṇīyo vai vidhireṣa yudhiṣṭhira |
devadānavagandharvānmūtyurharati bhārata

इमे वै पृथिवीपालाः शेरते पृथिवीतले ।
निहताः पृतनामध्ये मृतसंज्ञा महाबलाः

ime vai pṛthivīpālāḥ śerate pṛthivītale |
nihatāḥ pṛtanāmadhye mṛtasaṃjñā mahābalāḥ

नागायुतबलाश्चान्ये वायुवेगबलास्तथा ।
त एते निहताः सङ्ख्ये तुल्यरूपा नरैर्नराः

nāgāyutabalāścānye vāyuvegabalāstathā |
ta ete nihatāḥ saṅkhye tulyarūpā narairnarāḥ

नैषां पश्यामि हन्तारं प्राणिनां संयुगे क्वचित् ।
विक्रमेणोपसम्पन्नास्तपोबलसमन्विताः

naiṣāṃ paśyāmi hantāraṃ prāṇināṃ saṃyuge kvacit |
vikrameṇopasampannāstapobalasamanvitāḥ

जेतव्यमिति चान्योन्यं येषां नित्यं हृदि स्थितम् ।
अथ चेमे हताः प्राज्ञाः शेरते विगतायुषः

jetavyamiti cānyonyaṃ yeṣāṃ nityaṃ hṛdi sthitam |
atha ceme hatāḥ prājñāḥ śerate vigatāyuṣaḥ

मृता इति च शब्दोयं वर्तते च ततोऽर्थवत् ।
इमे मृता महीपालाः प्रायशो भीमविक्रमाः

mṛtā iti ca śabdoyaṃ vartate ca tato'rthavat |
ime mṛtā mahīpālāḥ prāyaśo bhīmavikramāḥ

निश्चेष्टा निरभीमानाः शूराः शत्रुवशंगताः ।
राजपुत्राश्च संरब्धा वैश्वानरमुखं गताः

niśceṣṭā nirabhīmānāḥ śūrāḥ śatruvaśaṃgatāḥ |
rājaputrāśca saṃrabdhā vaiśvānaramukhaṃ gatāḥ

अत्र मे संशयः प्राप्तः कुतः संज्ञा मृता इति ।
कस्य मृत्युः कुतो मृत्युः केन मृत्युरिमाः प्रजाः ।
हरत्यमरसङ्काश तन्मे ब्रूहि पितामह

atra me saṃśayaḥ prāptaḥ kutaḥ saṃjñā mṛtā iti |
kasya mṛtyuḥ kuto mṛtyuḥ kena mṛtyurimāḥ prajāḥ |
haratyamarasaṅkāśa tanme brūhi pitāmaha

तं तथा परिपृच्छन्तं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
आश्वासनमिदं वाक्यमुवाच भगवानृषिः

taṃ tathā paripṛcchantaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
āśvāsanamidaṃ vākyamuvāca bhagavānṛṣiḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अकम्पनस्य कथितं नारदेन पुरा नृप

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
akampanasya kathitaṃ nāradena purā nṛpa

स चापि राजा राजेन्द्र पुत्रव्यसनमुत्तमम् ।
अप्रसह्यतमं लोके प्राप्तवानिति नः श्रुतम्

sa cāpi rājā rājendra putravyasanamuttamam |
aprasahyatamaṃ loke prāptavāniti naḥ śrutam

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि मृत्योः प्रभवमुत्तमम् ।
ततस्त्वं मोक्ष्यसे दुःखात्स्नेहबन्धनसंश्रयात्

tadahaṃ sampravakṣyāmi mṛtyoḥ prabhavamuttamam |
tatastvaṃ mokṣyase duḥkhātsnehabandhanasaṃśrayāt

समस्तपापराशिघ्नं शृणु कीर्तयतो मम ।
धन्यमाख्यानमायुष्यं शोकघ्नं पुष्टिवर्धनम्

samastapāparāśighnaṃ śṛṇu kīrtayato mama |
dhanyamākhyānamāyuṣyaṃ śokaghnaṃ puṣṭivardhanam

पवित्रमरिसङ्घघ्नं पङ्गलानां च मङ्गलम् ।
यथैव वेदाध्ययनमुपाख्यानमिदं तथा

pavitramarisaṅghaghnaṃ paṅgalānāṃ ca maṅgalam |
yathaiva vedādhyayanamupākhyānamidaṃ tathā

श्रवणीयं महाराज प्रातर्नित्यं नृपोत्तमैः ।
पुत्रानायुष्मतो राज्यमीहमानैः श्रियं तथा

śravaṇīyaṃ mahārāja prātarnityaṃ nṛpottamaiḥ |
putrānāyuṣmato rājyamīhamānaiḥ śriyaṃ tathā

पुरा कृतयुगे तात आसीद्राजा ह्यकम्पनः ।
स शत्रुवशमापन्नो मध्ये सङ्ग्राममूर्धनि ।
योधयामास बलवान्बद्धश्चासीदकम्पनः

purā kṛtayuge tāta āsīdrājā hyakampanaḥ |
sa śatruvaśamāpanno madhye saṅgrāmamūrdhani |
yodhayāmāsa balavānbaddhaścāsīdakampanaḥ

तस्य पुत्रो हरिर्नाम नारायणसमो बले ।
श्रीमान्कृतास्त्रो मेधावी युधि शक्रोपमो बली

tasya putro harirnāma nārāyaṇasamo bale |
śrīmānkṛtāstro medhāvī yudhi śakropamo balī

स दृष्ट्वा पितरं युद्धे तदवस्थं महाद्युतिः ।
अचिन्तयित्वा मरणं शत्रुमध्यं ततोऽविशत्

sa dṛṣṭvā pitaraṃ yuddhe tadavasthaṃ mahādyutiḥ |
acintayitvā maraṇaṃ śatrumadhyaṃ tato'viśat

स शत्रुभिः परिवृतो बहुधा रणमूर्धनि ।
योधयामास तान्सर्वान्सर्वास्त्रकुशलो बली

sa śatrubhiḥ parivṛto bahudhā raṇamūrdhani |
yodhayāmāsa tānsarvānsarvāstrakuśalo balī

वर्षन्बाणसहस्राणि शत्रुष्वमितविक्रमः ।
पदातिरथनागाश्वान्प्रममाथ महाबलः

varṣanbāṇasahasrāṇi śatruṣvamitavikramaḥ |
padātirathanāgāśvānpramamātha mahābalaḥ

स शरैराचितश्चक्रैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।
मृद्गन्रथसहस्राणि पदातीन्वाजिवारणान्

sa śarairācitaścakrairgadābhirmusalairapi |
mṛdganrathasahasrāṇi padātīnvājivāraṇān

परानीकं विभिद्याजौ मोक्षयित्वा च तं नृपम् ।
पुनरेवाकरोद्युद्धं शत्रुमध्यगतो बली

parānīkaṃ vibhidyājau mokṣayitvā ca taṃ nṛpam |
punarevākarodyuddhaṃ śatrumadhyagato balī

ततस्ते रथिनः सर्वे समेत्य पुनराहवे ।
जघ्नुस्तं परिवार्यैकं तोमरैरिव कुञ्जरम्

tataste rathinaḥ sarve sametya punarāhave |
jaghnustaṃ parivāryaikaṃ tomarairiva kuñjaram

स कर्म दुष्करं कृत्वा सङ्ग्रामे शत्रुतापनः ।
शत्रुभिर्निहतः सङ्ख्ये पृतानायां युधिष्ठिर

sa karma duṣkaraṃ kṛtvā saṅgrāme śatrutāpanaḥ |
śatrubhirnihataḥ saṅkhye pṛtānāyāṃ yudhiṣṭhira

द्विषद्भिर्निहतं दृष्ट्वा प्रियं पुत्रमकम्पनः ।
अमर्षजनितक्रोध आहवात्सहसाऽऽगतः

dviṣadbhirnihataṃ dṛṣṭvā priyaṃ putramakampanaḥ |
amarṣajanitakrodha āhavātsahasā''gataḥ

स राजा प्रेतकृत्यानि तस्य कृत्वा शुचान्वितः ।
शोचन्नहनि रात्रौ च नालभत्सुखमात्मनः

sa rājā pretakṛtyāni tasya kṛtvā śucānvitaḥ |
śocannahani rātrau ca nālabhatsukhamātmanaḥ

तस्य शोकं विदित्वा तु पुत्रव्यसनसम्भवम् ।
आजगामाथ देवर्षिर्नारदोऽस्य समीपतः

tasya śokaṃ viditvā tu putravyasanasambhavam |
ājagāmātha devarṣirnārado'sya samīpataḥ

स तु राजा महाभागो दृष्ट्वा देवर्षिसत्तमम् ।
पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत्तदा

sa tu rājā mahābhāgo dṛṣṭvā devarṣisattamam |
pūjayitvā yathānyāyaṃ kathāmakathayattadā

तस्य सर्वं समाचष्ट यथावृत्तं युधिष्ठिर ।
शत्रुभिर्विजयं सङ्ख्ये पुत्रस्य च वधं तथा

tasya sarvaṃ samācaṣṭa yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira |
śatrubhirvijayaṃ saṅkhye putrasya ca vadhaṃ tathā

मम पुत्रो महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युतिः ।
शत्रुभिर्बहुभिः सङ्ख्ये पराक्रम्य हतो बली

mama putro mahāvīrya indraviṣṇusamadyutiḥ |
śatrubhirbahubhiḥ saṅkhye parākramya hato balī

शृणु मे प्राणिनां चापि मृत्युः प्रभवते किल ।
क एष मृत्युर्भगवन्किंवीर्यबलपौरुषः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं मतिमतां वर

śṛṇu me prāṇināṃ cāpi mṛtyuḥ prabhavate kila |
ka eṣa mṛtyurbhagavankiṃvīryabalapauruṣaḥ |
etadicchāmi tattvena śrotuṃ matimatāṃ vara

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदो वरदः प्रभुः ।
आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं महत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā nārado varadaḥ prabhuḥ |
ākhyānamidamācaṣṭa putraśokāpahaṃ mahat

शृणु राजन्महाबाहो आख्यानं बहुविस्तरम् ।
यथावृत्तं श्रुतं चैव मयाऽपि वसुधाधिप

śṛṇu rājanmahābāho ākhyānaṃ bahuvistaram |
yathāvṛttaṃ śrutaṃ caiva mayā'pi vasudhādhipa

प्रजाः सृष्टा तदा ब्रह्मा आदिसर्गे पितामहः ।
असंहृतं महातेजा दृष्ट्वा जगदिदं प्रभुः

prajāḥ sṛṣṭā tadā brahmā ādisarge pitāmahaḥ |
asaṃhṛtaṃ mahātejā dṛṣṭvā jagadidaṃ prabhuḥ

तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति पार्थिव ।
चिन्तयन्न ह्यसौ देव संहारं वसुधाधिप

tasya cintā samutpannā saṃhāraṃ prati pārthiva |
cintayanna hyasau deva saṃhāraṃ vasudhādhipa

तस्य रोषान्महाराज मुखेभ्योऽग्निरजायत ।
तेन सर्वा दिशो व्याप्ताः सान्तर्देशा दिधक्षता

tasya roṣānmahārāja mukhebhyo'gnirajāyata |
tena sarvā diśo vyāptāḥ sāntardeśā didhakṣatā

ततो दिवं भुवं चैव ज्वालामालासमाकुलम् ।
चारचरं जगत्सर्वं ददाह भगवान्प्रभुः

tato divaṃ bhuvaṃ caiva jvālāmālāsamākulam |
cāracaraṃ jagatsarvaṃ dadāha bhagavānprabhuḥ

ततो हतानि भूतानि चराणि स्थावराणि च ।
महता क्रोधवेगेन त्रासयन्निव वीर्यवान् ।

tato hatāni bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca |
mahatā krodhavegena trāsayanniva vīryavān |

ततो रुद्रो जटी स्याणुर्निशाचरपतिर्हरः ।
जगाम शरणं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्

tato rudro jaṭī syāṇurniśācarapatirharaḥ |
jagāma śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam

तस्मिन्नापतिते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया ।
अब्रवीत्परमो देवो ज्वलन्निव महामुनिः

tasminnāpatite sthāṇau prajānāṃ hitakāmyayā |
abravītparamo devo jvalanniva mahāmuniḥ

किं कर्म कामं कामार्ह कामाज्जातोऽसि पुत्रक ।
करिष्यामि प्रियं सर्वं ब्रूहि स्थाणो यदिच्छसि

kiṃ karma kāmaṃ kāmārha kāmājjāto'si putraka |
kariṣyāmi priyaṃ sarvaṃ brūhi sthāṇo yadicchasi