अध्याय 46: अभिमन्यु दुर्योधन के पुत्र लक्ष्मण को मारते हैं

यथा वदसि मे सूत एकस्य बहुभिः सह ।
सङ्ग्रामं तुमुलं घोरं जयं चैव महात्मनः

yathā vadasi me sūta ekasya bahubhiḥ saha |
saṅgrāmaṃ tumulaṃ ghoraṃ jayaṃ caiva mahātmanaḥ

अश्रद्धेयमिवाश्चर्यं सौभद्रस्याथ विक्रमम् ।
किन्तु नात्यद्भुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रयः

aśraddheyamivāścaryaṃ saubhadrasyātha vikramam |
kintu nātyadbhutaṃ teṣāṃ yeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ

दुर्योधने च विमुखे राजपुत्रशते हते ।
सौभद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामकाः

duryodhane ca vimukhe rājaputraśate hate |
saubhadre pratipattiṃ kāṃ pratyapadyanta māmakāḥ

संशुष्कास्याश्चलन्नेत्राः प्रस्विन्ना रोमहर्षणाः ।
पालयनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विष़ज्जये

saṃśuṣkāsyāścalannetrāḥ prasvinnā romaharṣaṇāḥ |
pālayanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣa़jjaye

हतान्भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् ।
उत्सृज्योत्सृज्य सञ्जग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान्

hatānbhrātṝnpitṝnputrānsuhṛtsambandhibāndhavān |
utsṛjyotsṛjya sañjagmustvarayanto hayadvipān

तान्प्रभग्नांस्तथा दृष्ट्वा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्बलः ।
कृपो दुर्योधनः कर्णः कृतवर्माथ सौबलः

tānprabhagnāṃstathā dṛṣṭvā droṇo drauṇirbṛhadbalaḥ |
kṛpo duryodhanaḥ karṇaḥ kṛtavarmātha saubalaḥ

अभ्यधावन्सुसङ्क्रुद्धाः सौभद्रमपराजितम् ।
ते तु पौत्रेण ते राजन्प्रायशो विमुखीकृताः ।
सौभद्रेण महाराज शक्रप्रतिमतेजसा

abhyadhāvansusaṅkruddhāḥ saubhadramaparājitam |
te tu pautreṇa te rājanprāyaśo vimukhīkṛtāḥ |
saubhadreṇa mahārāja śakrapratimatejasā

एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद्दर्पाच्च निर्भयः ।
इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणोऽर्जुनिमभ्ययात्

ekastu sukhasaṃvṛddho bālyāddarpācca nirbhayaḥ |
iṣvastravinmahātejā lakṣmaṇo'rjunimabhyayāt

तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न्यवर्तत ।
अनुदुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथाः

tamanvagevāsya pitā putragṛddhī nyavartata |
anuduryodhanaṃ cānye nyavartanta mahārathāḥ

तं तेऽभिषिषिचुर्बाणैर्मेघा गिरिमिवाम्बुभिः ।
स तु तान्प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्

taṃ te'bhiṣiṣicurbāṇairmeghā girimivāmbubhiḥ |
sa tu tānpramamāthaiko viṣvagvāto yathāmbudān

पौत्रं तव च दुर्धर्षं लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् ।
पितुः समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्

pautraṃ tava ca durdharṣaṃ lakṣmaṇaṃ priyadarśanam |
pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ śūramudyatakārmukam

अत्यन्तसुखसंवृद्धं धनेश्वरसुतोपमम् ।
आससाद रणे कार्ष्णिर्मत्तो मत्तमिव द्विपम् ।
सिंहशाबो वने शश्वत्पुण्डरीकशिशुं यथा

atyantasukhasaṃvṛddhaṃ dhaneśvarasutopamam |
āsasāda raṇe kārṣṇirmatto mattamiva dvipam |
siṃhaśābo vane śaśvatpuṇḍarīkaśiśuṃ yathā

लक्ष्मणेन तु सङ्गम्य सौभद्रः परवीरहा ।
शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

lakṣmaṇena tu saṅgamya saubhadraḥ paravīrahā |
śaraiḥ suniśitaistīkṣṇairbāhvorurasi cārpayat

सङ्क्रुद्धौ वै महाराज दण्डाहत इवोरगः ।
पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत

saṅkruddhau vai mahārāja daṇḍāhata ivoragaḥ |
pautrastava mahārāja tava pautramabhāṣata

सुदृष्टः क्रियतां लोको ह्यमुं लोकं गमिष्यसि ।
पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम्

sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ loko hyamuṃ lokaṃ gamiṣyasi |
paśyatāṃ bāndhavānāṃ tvāṃ nayāmi yamasādanam

एवमुक्त्वा ततो भल्लं सौभद्रः परवीरहा ।
उद्बबर्ह महाबाहुर्निर्मुक्तोरगसन्निभम्

evamuktvā tato bhallaṃ saubhadraḥ paravīrahā |
udbabarha mahābāhurnirmuktoragasannibham

स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् ।
सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम्

sa tasya bhujanirmukto lakṣmaṇasya sudarśanam |
sunasaṃ subhru keśāntaṃ śiro'hārṣītsakuṇḍalam

पौत्रस्तु तव दुर्धर्षं लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् ।
पितुः समीपे तिष्ठन्तं प्राहिणोद्यमसादनम्

pautrastu tava durdharṣaṃ lakṣmaṇaṃ priyadarśanam |
pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ prāhiṇodyamasādanam

अत्यन्तसुखसंवृद्धं धनेश्वरसुतोपमम् ।
लक्ष्मणां निहतं दृष्ट्वा हाहेत्युच्चुक्रुशुर्जनाः

atyantasukhasaṃvṛddhaṃ dhaneśvarasutopamam |
lakṣmaṇāṃ nihataṃ dṛṣṭvā hāhetyuccukruśurjanāḥ

ततो दुर्योधनः क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते ।
हतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः

tato duryodhanaḥ kruddhaḥ priye putre nipātite |
hatainamiti cukrośa kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ

ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रोणपुत्रो बृहद्बलः ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड्रथाः पर्यवारयन्

tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo droṇaputro bṛhadbalaḥ |
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ ṣaḍrathāḥ paryavārayan

तांस्तु विद्धा शितैर्बाणैर्विमुखीकृत्य चार्जुनिः ।
वेगेनाभ्यपतत्क्रुद्धः सैन्धवस्य महद्बलम्

tāṃstu viddhā śitairbāṇairvimukhīkṛtya cārjuniḥ |
vegenābhyapatatkruddhaḥ saindhavasya mahadbalam

आवव्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिताः ।
कलिङ्गाश्च निषादाश्च क्राथपुत्रश्च वीर्यवान् ।
तत्प्रसक्तमिवात्यर्थं युद्धमासीद्विशाम्पते

āvavrustasya panthānaṃ gajānīkena daṃśitāḥ |
kaliṅgāśca niṣādāśca krāthaputraśca vīryavān |
tatprasaktamivātyarthaṃ yuddhamāsīdviśāmpate

ततस्तत्कुञ्जरानीकं व्यधमद्धृष्टमार्जुनिः ।
यथा वायुर्नित्यगतिर्जलदाञ्शतशोऽम्बरे

tatastatkuñjarānīkaṃ vyadhamaddhṛṣṭamārjuniḥ |
yathā vāyurnityagatirjaladāñśataśo'mbare

ततः क्रुद्धाः शरव्रातै राजानः समवारयन् ।
अथेतरे सन्निवृत्ताः पुनर्द्रोणमुखा रथाः ।
परमास्त्राणि धुन्वानाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः

tataḥ kruddhāḥ śaravrātai rājānaḥ samavārayan |
athetare sannivṛttāḥ punardroṇamukhā rathāḥ |
paramāstrāṇi dhunvānāḥ saubhadramabhidudruvuḥ

तान्निवार्यार्जुनिर्बाणैः क्राथपुत्रमयोधयत् ।
शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघौसया

tānnivāryārjunirbāṇaiḥ krāthaputramayodhayat |
śaraugheṇāprameyeṇa tvaramāṇo jighausayā

सधनुर्बाणकेयूरौ बाहू समुकुटं शिरः ।
सच्छत्रध्वजयन्तारं रथं चाश्वान्न्यपातयत्

sadhanurbāṇakeyūrau bāhū samukuṭaṃ śiraḥ |
sacchatradhvajayantāraṃ rathaṃ cāśvānnyapātayat

कुलशीलश्रुतिबलैः कीर्त्या चास्त्रबलेन च ।
युक्ते तस्मिन्हते वीराः प्रायशो विमुखाऽभवन्

kulaśīlaśrutibalaiḥ kīrtyā cāstrabalena ca |
yukte tasminhate vīrāḥ prāyaśo vimukhā'bhavan