अध्याय 45: अभिमन्यु रुक्मरथ और सौ राजकुमारों को गिराते हैं

आददानस्तु शूराणामायुंष्यभवदार्जुनिः ।
अन्तकः सर्वभूतानां प्राणान्काल इवागते

ādadānastu śūrāṇāmāyuṃṣyabhavadārjuniḥ |
antakaḥ sarvabhūtānāṃ prāṇānkāla ivāgate

स शक्र इव विक्रान्तः शक्रसूनोः सुतो बली ।
अभिमन्युस्तदानीकं लोडयन्समदृश्यत

sa śakra iva vikrāntaḥ śakrasūnoḥ suto balī |
abhimanyustadānīkaṃ loḍayansamadṛśyata

प्रविश्यैव तु राजेन्द्र क्षत्रियेन्द्रान्तकोपमः ।
सत्यश्रवसमादत्त व्याघ्रो मृगमिवोल्बणः

praviśyaiva tu rājendra kṣatriyendrāntakopamaḥ |
satyaśravasamādatta vyāghro mṛgamivolbaṇaḥ

सत्यश्रवसि चाक्षिप्ते त्वरमाणा महारथाः ।
प्रगृह्य विपुलं शस्त्रमभिमन्युमुपाद्रवन्

satyaśravasi cākṣipte tvaramāṇā mahārathāḥ |
pragṛhya vipulaṃ śastramabhimanyumupādravan

अहंपूर्वमहंपूर्वमिति क्षत्रियपुङ्गवाः ।
स्पर्धमानाः समाजग्मुर्जिघांसन्तोऽर्जुनात्मजम्

ahaṃpūrvamahaṃpūrvamiti kṣatriyapuṅgavāḥ |
spardhamānāḥ samājagmurjighāṃsanto'rjunātmajam

क्षत्रियाणामनीकानि प्रद्रुतान्यभिधावताम् ।
जग्राह तिमिरासाद्य क्षुद्रमत्स्यानिवार्णिवे

kṣatriyāṇāmanīkāni pradrutānyabhidhāvatām |
jagrāha timirāsādya kṣudramatsyānivārṇive

ये केचन गतास्तस्य समीपमपलायिनः ।
न ते प्रतिन्यवर्तन्त समुद्रादिव सिन्धवः

ye kecana gatāstasya samīpamapalāyinaḥ |
na te pratinyavartanta samudrādiva sindhavaḥ

महाग्रहगृहीतेव वातवेगभयार्दिता ।
समकम्पत सा सेना विभ्रष्टा नौरिवार्णवे

mahāgrahagṛhīteva vātavegabhayārditā |
samakampata sā senā vibhraṣṭā naurivārṇave

अथ रुक्मरथो नाम मद्रेश्वरसुतो बली ।
त्रस्तामाश्वासयन्सेनामत्रस्तो वाक्यमब्रवीत्

atha rukmaratho nāma madreśvarasuto balī |
trastāmāśvāsayansenāmatrasto vākyamabravīt

अलं त्रासेन वः शूरा नैष कश्चिन्मयि स्थिते ।
अहमेनं ग्रीहष्यामि जीवग्राहं न संशयः

alaṃ trāsena vaḥ śūrā naiṣa kaścinmayi sthite |
ahamenaṃ grīhaṣyāmi jīvagrāhaṃ na saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव वीर्यवान् ।
सुकल्पितेनोह्यमानः स्यन्दनेन विराजता

evamuktvā tu saubhadramabhidudrāva vīryavān |
sukalpitenohyamānaḥ syandanena virājatā

सोऽभिमन्युं त्रिभिर्बाणैर्विद्ध्वा वक्षस्यथानदत् ।
त्रिभिश्च दक्षिणे बाहौ सव्ये च निशितैस्त्रिभिः

so'bhimanyuṃ tribhirbāṇairviddhvā vakṣasyathānadat |
tribhiśca dakṣiṇe bāhau savye ca niśitaistribhiḥ

स तस्येष्वसनं छित्त्वा फाल्गुनिः सव्यदक्षिणौ ।
भुजौ शिरश्च स्वक्षिभ्रु क्षितौ क्षिप्रमपातयत्

sa tasyeṣvasanaṃ chittvā phālguniḥ savyadakṣiṇau |
bhujau śiraśca svakṣibhru kṣitau kṣipramapātayat

दृष्ट्वा रुक्मरथं रुग्णं पुत्रं शल्यस्य मानिनम् ।
जीवग्राहं जिघृक्षन्तं सौभद्रेण यशस्विना

dṛṣṭvā rukmarathaṃ rugṇaṃ putraṃ śalyasya māninam |
jīvagrāhaṃ jighṛkṣantaṃ saubhadreṇa yaśasvinā

सङ्ग्रामदुर्मदा राजन्राजपुत्राः प्रहारिणः ।
वयस्याः शल्यपुत्रस्य सुवर्णविकृतध्वजाः

saṅgrāmadurmadā rājanrājaputrāḥ prahāriṇaḥ |
vayasyāḥ śalyaputrasya suvarṇavikṛtadhvajāḥ

तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः ।
आर्जुनिं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन्

tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ |
ārjuniṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayan

शूरैः निक्षाबलोपेतैस्तरुणैरत्यमर्षणैः ।
दृष्ट्वैकं समरे शूरं सौभद्रमपराजितम्

śūraiḥ nikṣābalopetaistaruṇairatyamarṣaṇaiḥ |
dṛṣṭvaikaṃ samare śūraṃ saubhadramaparājitam

छाद्यमानं शरव्रातैर्हृष्टो दुर्योधनोऽभवत् ।
वैवस्वतस्य भवनं गतं ह्येममन्यत

chādyamānaṃ śaravrātairhṛṣṭo duryodhano'bhavat |
vaivasvatasya bhavanaṃ gataṃ hyemamanyata

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्नानालिङ्गैः सुतेजनैः ।
अदृश्यमार्जुनिं चक्रुर्निमेषात्ते नृपात्मजाः

suvarṇapuṅkhairiṣubhirnānāliṅgaiḥ sutejanaiḥ |
adṛśyamārjuniṃ cakrurnimeṣātte nṛpātmajāḥ

ससूताश्वध्वजं तस्य स्यन्दनं तं च मारिष ।
आचितं समपश्याम श्वाविधं शललैरिव

sasūtāśvadhvajaṃ tasya syandanaṃ taṃ ca māriṣa |
ācitaṃ samapaśyāma śvāvidhaṃ śalalairiva

स गाढविद्धः क्रुद्धश्च तोत्रैर्गज इवार्दितः ।
गान्धर्वमस्त्रमायच्छद्रथमायां च भारत

sa gāḍhaviddhaḥ kruddhaśca totrairgaja ivārditaḥ |
gāndharvamastramāyacchadrathamāyāṃ ca bhārata

अर्जुनो तपस्तप्त्वा गन्धर्वेभ्यो यदाहृतम् ।
तुम्बुरुप्रमुखेभ्यो वै तेनामोहयताहितान्

arjuno tapastaptvā gandharvebhyo yadāhṛtam |
tumburupramukhebhyo vai tenāmohayatāhitān

एकधा शतधा राजन्दृश्यते स्म सहस्रधा ।
अलातचक्रवत्सङ्ख्ये क्षिप्रमस्त्राणि दर्शयन्

ekadhā śatadhā rājandṛśyate sma sahasradhā |
alātacakravatsaṅkhye kṣipramastrāṇi darśayan

रथचर्यास्त्रमायाभिर्मोहयित्वा परन्तपः ।
बिभेद शतधा राजञ्शरीराणि महीक्षिताम्

rathacaryāstramāyābhirmohayitvā parantapaḥ |
bibheda śatadhā rājañśarīrāṇi mahīkṣitām

प्राणाः प्राणभृतां सङ्ख्ये प्रेषिता निशितैः शरैः ।
राजन्प्रापुरसुं लोकं शरीराण्यवनिं ययुः

prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ saṅkhye preṣitā niśitaiḥ śaraiḥ |
rājanprāpurasuṃ lokaṃ śarīrāṇyavaniṃ yayuḥ

धनूंष्यश्वान्नियन्तॄंश्च ध्वजान्बाहूंश्च साङ्गदान् ।
सिरांसि च शितैर्बाणैस्तेषां चिच्छेद फाल्गुनिः

dhanūṃṣyaśvānniyantṝṃśca dhvajānbāhūṃśca sāṅgadān |
sirāṃsi ca śitairbāṇaisteṣāṃ ciccheda phālguniḥ

चूतारामो यथा भग्नः पञ्चवर्षः फलोपगः ।
राजपुत्रशतं तद्वत्सौभद्रेण निपातितम्

cūtārāmo yathā bhagnaḥ pañcavarṣaḥ phalopagaḥ |
rājaputraśataṃ tadvatsaubhadreṇa nipātitam

क्रुद्धाशीविषसङ्काशान्सुकुमारान्सुखोचितान् ।
एकेन निहतान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनोऽभवत्

kruddhāśīviṣasaṅkāśānsukumārānsukhocitān |
ekena nihatāndṛṣṭvā bhīto duryodhano'bhavat

रथिनः कुञ्जरानश्वान्पदातींश्चावमर्दितान् ।
दृष्ट्वा दुर्योधनः क्षिप्रमुपायात्तममर्षितः

rathinaḥ kuñjarānaśvānpadātīṃścāvamarditān |
dṛṣṭvā duryodhanaḥ kṣipramupāyāttamamarṣitaḥ

तयोः क्षणमिवापूर्वः सङ्ग्रामः समपद्यत ।
अथाभवत्ते विमुखः पुत्रः शरशताहतः

tayoḥ kṣaṇamivāpūrvaḥ saṅgrāmaḥ samapadyata |
athābhavatte vimukhaḥ putraḥ śaraśatāhataḥ