अध्याय 37: अभिमन्यु दुर्योधन के रक्षकों को हराते हैं

तां प्रभाग्नां चमूं दृष्ट्वा सौभद्रेणामितौजसा ।
दुर्योधनो भृशं क्रुद्धः स्वयं सौभद्रमभ्ययात्

tāṃ prabhāgnāṃ camūṃ dṛṣṭvā saubhadreṇāmitaujasā |
duryodhano bhṛśaṃ kruddhaḥ svayaṃ saubhadramabhyayāt

ततो राजानमावृत्तं सौभद्रं प्रति संयुगे ।
दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्योधान्परीप्सध्वं नराधिपम्

tato rājānamāvṛttaṃ saubhadraṃ prati saṃyuge |
dṛṣṭvā droṇo'bravīdyodhānparīpsadhvaṃ narādhipam

पुराऽभिमन्युर्लक्षं नः पश्यतां हन्ति वीर्यवान् ।
तमाद्रवत माभैष्ट क्षिप्रं रक्षत कौरवम् ।

purā'bhimanyurlakṣaṃ naḥ paśyatāṃ hanti vīryavān |
tamādravata mābhaiṣṭa kṣipraṃ rakṣata kauravam |

एवमुक्तास्ततस्तेन भारद्वाजेन धीमता ।
कृतज्ञानबलोत्सेधाः सुहृदो जितकाशिनः ।
त्रास्यमाना भयाद्वीरं परिवव्रुस्तवात्मजम्

evamuktāstatastena bhāradvājena dhīmatā |
kṛtajñānabalotsedhāḥ suhṛdo jitakāśinaḥ |
trāsyamānā bhayādvīraṃ parivavrustavātmajam

द्रोणो द्रौणिः कृपः कर्णः कृतवर्मा च सौबलः ।
बृहद्बलो मद्रराजो भूरिर्भूरिश्रवाः शलः

droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ karṇaḥ kṛtavarmā ca saubalaḥ |
bṛhadbalo madrarājo bhūrirbhūriśravāḥ śalaḥ

पौरवो वृषसेनश्च विसृजन्तः शिताञ्शरान् ।
सौभद्रं शरवर्षेण महता समवाकिरन्

pauravo vṛṣasenaśca visṛjantaḥ śitāñśarān |
saubhadraṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiran

सम्मोहयित्वा तमथ दुर्योधनममोचयन् ।
आस्याद्ग्रासमिवाक्षिप्तं ममृषे नार्जुनात्मजः

sammohayitvā tamatha duryodhanamamocayan |
āsyādgrāsamivākṣiptaṃ mamṛṣe nārjunātmajaḥ

ताञ्शरौघेण महता साश्वसूतान्महारथान् ।
विमुखीकृत्य सौभद्रः सिंहनादमथानदत्

tāñśaraugheṇa mahatā sāśvasūtānmahārathān |
vimukhīkṛtya saubhadraḥ siṃhanādamathānadat

तस्य नादं ततः श्रुत्वा सिंहस्येवामिषैषिणः ।
नामृष्यन्त सुसंरब्धाः पुनर्द्रोणमुखा रथाः

tasya nādaṃ tataḥ śrutvā siṃhasyevāmiṣaiṣiṇaḥ |
nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ punardroṇamukhā rathāḥ

त एनं कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष ।
व्यसृजन्निषुजालानि नानालिङ्गानि सङ्घशः

ta enaṃ koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa |
vyasṛjanniṣujālāni nānāliṅgāni saṅghaśaḥ

तान्यन्तरिक्षे चिच्छेद पौत्रस्ते निशितैः शरैः ।
तांश्चैव प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत्

tānyantarikṣe ciccheda pautraste niśitaiḥ śaraiḥ |
tāṃścaiva prativivyādha tadadbhutamivābhavat

ततो रथपदात्योघाः कुञ्जराः सादिनश्च ह ।
कोपितास्तेन शूरेण शरैराशीविषोपमैः ।
परिवब्रुर्जिघांसन्तः सौभद्रमपराजितम्

tato rathapadātyoghāḥ kuñjarāḥ sādinaśca ha |
kopitāstena śūreṇa śarairāśīviṣopamaiḥ |
parivabrurjighāṃsantaḥ saubhadramaparājitam

समुद्रमिव पर्यस्तं त्वदीयं तं बलार्णवम् ।
दधारैकोऽर्जुनिर्बाणैर्वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्

samudramiva paryastaṃ tvadīyaṃ taṃ balārṇavam |
dadhāraiko'rjunirbāṇairvelevodvṛttamarṇavam

शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ।
अभिमन्योः परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः

śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāmitaretaram |
abhimanyoḥ pareṣāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ

तस्मिंस्तु घोरे सङ्ग्रामे वर्तमाने भयङ्करे ।
दुःसहो नवभिर्बाणैरभिमन्युमविध्यत

tasmiṃstu ghore saṅgrāme vartamāne bhayaṅkare |
duḥsaho navabhirbāṇairabhimanyumavidhyata

दुःशानो द्वादशभिः कृपः शारद्वतस्त्रिभिः ।
द्रोणस्तु सप्तदशभिः शरैराशीविषोपमैः

duḥśāno dvādaśabhiḥ kṛpaḥ śāradvatastribhiḥ |
droṇastu saptadaśabhiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ

विविंशतिस्तु सप्तत्या कृतवर्मा च सप्तभिः ।
बृहद्बलस्तथाऽष्टाभिरश्वत्थामा च सप्तभिः

viviṃśatistu saptatyā kṛtavarmā ca saptabhiḥ |
bṛhadbalastathā'ṣṭābhiraśvatthāmā ca saptabhiḥ

भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणैर्मद्रेशः षङ्भिराशुगैः ।
द्वाभ्यां शराभ्यां शकुनिस्त्रिभिर्दुर्योधनो नृपः

bhūriśravāstribhirbāṇairmadreśaḥ ṣaṅbhirāśugaiḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ śakunistribhirduryodhano nṛpaḥ

स तु तान्प्रतिविव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
नृत्यन्निव महाराज चापहस्तः प्रतापवान्

sa tu tānprativivyādha tribhistribhirajihmagaiḥ |
nṛtyanniva mahārāja cāpahastaḥ pratāpavān

ततोऽभिमन्युः सङ्क्रुद्धस्त्रास्यमानस्तवात्मजैः ।
विदर्शयन्वै सुमहच्छिक्षौरसकृतं बलम्

tato'bhimanyuḥ saṅkruddhastrāsyamānastavātmajaiḥ |
vidarśayanvai sumahacchikṣaurasakṛtaṃ balam

गरुडानिलरंहोभिर्यन्तुर्वाक्यकरैर्हयैः ।
अभ्यद्रवत तं कार्ष्णिमश्मकेन्द्रः कृतत्वरः

garuḍānilaraṃhobhiryanturvākyakarairhayaiḥ |
abhyadravata taṃ kārṣṇimaśmakendraḥ kṛtatvaraḥ

अश्वाश्चाश्मकमादाय त्वरमाणाऽभ्यहारयन् ।
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

aśvāścāśmakamādāya tvaramāṇā'bhyahārayan |
vivyādha daśabhirbāṇaistiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

तस्याभिमन्युर्दशभिर्हयान्सूतं ध्वजं शरैः ।
बाहू धनुः शिरश्चोर्व्यां स्मयमानोऽभ्यपातयत्

tasyābhimanyurdaśabhirhayānsūtaṃ dhvajaṃ śaraiḥ |
bāhū dhanuḥ śiraścorvyāṃ smayamāno'bhyapātayat

ततस्तस्मिन्हते वीरे सौभद्रेणाश्मकेश्वरे ।
सञ्चचाल बलं सर्वं पलायनपरायणम्

tatastasminhate vīre saubhadreṇāśmakeśvare |
sañcacāla balaṃ sarvaṃ palāyanaparāyaṇam

ततः कर्णः कृपो द्रोणो द्रौणिर्गान्धारराट् शलः ।
शल्यो भूरिश्रवाः क्राथः सोमदत्तो विविंशतिः ।
वृषसेनः सुषेणश्च कुण्डभेदी प्रतर्दनः

tataḥ karṇaḥ kṛpo droṇo drauṇirgāndhārarāṭ śalaḥ |
śalyo bhūriśravāḥ krāthaḥ somadatto viviṃśatiḥ |
vṛṣasenaḥ suṣeṇaśca kuṇḍabhedī pratardanaḥ

बृन्दारको ललित्थश्च प्रबाहुर्दीर्घलोचनः ।
दुर्योधनश्च सङ्क्रुद्धः शरवर्षैरवाकिरन्

bṛndārako lalitthaśca prabāhurdīrghalocanaḥ |
duryodhanaśca saṅkruddhaḥ śaravarṣairavākiran

सोऽतिविद्धो महेष्वासैरभिमन्युरजिह्मगैः ।
शरमादत्त कर्णाय वर्मकायावभेदिनम्

so'tividdho maheṣvāsairabhimanyurajihmagaiḥ |
śaramādatta karṇāya varmakāyāvabhedinam

तस्य भित्त्वा तनुत्राणं देहं निर्भिद्य चाशुगः ।
प्राविशद्धरणीं वेगाद्वल्मी कमिव पन्नगः

tasya bhittvā tanutrāṇaṃ dehaṃ nirbhidya cāśugaḥ |
prāviśaddharaṇīṃ vegādvalmī kamiva pannagaḥ

स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विह्वलन्निव ।
सञ्चचाल रणे कर्णः क्षितिकम्पे यथाऽचलः

sa tenātiprahāreṇa vyathito vihvalanniva |
sañcacāla raṇe karṇaḥ kṣitikampe yathā'calaḥ

तथान्यैर्निशितैर्बाणैः सुषेणं दीर्घलोचनम् ।
कुण्डभेदिं च सङ्क्रुद्धस्त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली

tathānyairniśitairbāṇaiḥ suṣeṇaṃ dīrghalocanam |
kuṇḍabhediṃ ca saṅkruddhastribhistrīnavadhīdbalī

कर्णस्तं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् ।
अश्वत्थामा च विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभिः

karṇastaṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārpayat |
aśvatthāmā ca viṃśatyā kṛtavarmā ca saptabhiḥ

स शराचितसर्वाङ्गः क्रुद्धः शक्रात्मजात्मजः ।
विचरन्ददृशे सैन्ये पाशहस्त इवान्तकः

sa śarācitasarvāṅgaḥ kruddhaḥ śakrātmajātmajaḥ |
vicarandadṛśe sainye pāśahasta ivāntakaḥ

शल्यं च शरवर्षेण समीपस्थामवाकिरत् ।
उदक्रोशन्महाबाहुस्तव सैन्यानि भीषयन्

śalyaṃ ca śaravarṣeṇa samīpasthāmavākirat |
udakrośanmahābāhustava sainyāni bhīṣayan

ततः स विद्धोऽस्त्रविदा मर्मभिद्भिरजिह्मगैः ।
शल्यो राजन्रथोपस्थे निषसाद मुमोह च

tataḥ sa viddho'stravidā marmabhidbhirajihmagaiḥ |
śalyo rājanrathopasthe niṣasāda mumoha ca

तं हि दृष्ट्वा तथा विद्धं सौभद्रेण यशास्विना ।
सम्प्राद्रवच्चमूः सर्वा भारद्वाजस्य पश्यतः

taṃ hi dṛṣṭvā tathā viddhaṃ saubhadreṇa yaśāsvinā |
samprādravaccamūḥ sarvā bhāradvājasya paśyataḥ

सम्प्रेक्ष्य तं महाबाहुं रुक्मपुङ्खैः समावृतम् ।
त्वदीयाः प्रपलायन्ते मृगाः सिंहार्दिता इव

samprekṣya taṃ mahābāhuṃ rukmapuṅkhaiḥ samāvṛtam |
tvadīyāḥ prapalāyante mṛgāḥ siṃhārditā iva

सौभद्रशरनिर्भग्नाः समरेऽमरविक्रमाः ।
एवं शल्यो विमृदितस्तव पौत्रेण भारत

saubhadraśaranirbhagnāḥ samare'maravikramāḥ |
evaṃ śalyo vimṛditastava pautreṇa bhārata

स तु रणयशसाऽभिपूज्यमानः
पितृसुरचारणसिद्धयक्षसङ्गैः
अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै--
रतिविबभौ हुतभुग्यथाऽऽज्यसिक्तः

sa tu raṇayaśasā'bhipūjyamānaḥ
pitṛsuracāraṇasiddhayakṣasaṅgaiḥ
avanitalagataiśca bhūtasaṅghai--
rativibabhau hutabhugyathā''jyasiktaḥ