अध्याय 36: अभिमन्यु द्रोण के व्यूह में प्रवेश करते हैं

सौभद्रस्तद्वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः ।
अचोदयत यन्तारं द्रोणानीकाय भारत

saubhadrastadvacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ |
acodayata yantāraṃ droṇānīkāya bhārata

तेन सञ्चोद्यमानस्तु याहियाहीति सारथिः ।
प्रत्युवाच ततो राजन्नभिमन्युमिदं वचः

tena sañcodyamānastu yāhiyāhīti sārathiḥ |
pratyuvāca tato rājannabhimanyumidaṃ vacaḥ

अतिभारोऽयमायुष्मन्नाहितस्त्वयि पाण्डवैः ।
सम्प्रधार्य क्षणं बुद्ध्या ततस्त्वं योद्धुमर्हसि

atibhāro'yamāyuṣmannāhitastvayi pāṇḍavaiḥ |
sampradhārya kṣaṇaṃ buddhyā tatastvaṃ yoddhumarhasi

आचार्यो हि कृती द्रोणः परमास्त्रे कृतश्रमः ।
त्वं तु बालः स बलवान्सङ्ग्रामाणामकोविदः

ācāryo hi kṛtī droṇaḥ paramāstre kṛtaśramaḥ |
tvaṃ tu bālaḥ sa balavānsaṅgrāmāṇāmakovidaḥ

ततोऽभिमन्युः प्रहसन्सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।
सारथे कोन्वयं द्रोणः समग्रं क्षत्रमेव वा

tato'bhimanyuḥ prahasansārathiṃ vākyamabravīt |
sārathe konvayaṃ droṇaḥ samagraṃ kṣatrameva vā

व्यवसायो हि मे योद्धुं रणोत्सवसमुद्यतः ।
ऐरावतगतं शक्रं सहामरगणैरहम्

vyavasāyo hi me yoddhuṃ raṇotsavasamudyataḥ |
airāvatagataṃ śakraṃ sahāmaragaṇairaham

अथवा रुद्रमीशानं सर्वभूतगणार्चितम् ।
योधयेयं रणमुखे न मे क्षत्रेऽद्य विस्मयः

athavā rudramīśānaṃ sarvabhūtagaṇārcitam |
yodhayeyaṃ raṇamukhe na me kṣatre'dya vismayaḥ

यच्चैतत्पश्यसे सूत सयोधाश्वरथद्विपम् ।
तन्ममाद्य द्विषत्सैन्यं कलामर्हति षोडशीम्

yaccaitatpaśyase sūta sayodhāśvarathadvipam |
tanmamādya dviṣatsainyaṃ kalāmarhati ṣoḍaśīm

अपि विश्वजितं विष्णुं मातुलं प्राप्य सूतज ।
पितरं चार्जुनं युद्धे न भीर्मामुपयास्यति

api viśvajitaṃ viṣṇuṃ mātulaṃ prāpya sūtaja |
pitaraṃ cārjunaṃ yuddhe na bhīrmāmupayāsyati

एवमप्युच्यमानः स सारथिस्तं पुनः पुनः ।
वीर ते तेन मा युद्धमिति सौभद्रमब्रवीत्

evamapyucyamānaḥ sa sārathistaṃ punaḥ punaḥ |
vīra te tena mā yuddhamiti saubhadramabravīt

अभिमन्युश्च तां वाचं कदर्थीकृत्य सारथेः ।
याहीत्येवाब्रवीदेनं द्रोणानीकाय माचिरम्

abhimanyuśca tāṃ vācaṃ kadarthīkṛtya sāratheḥ |
yāhītyevābravīdenaṃ droṇānīkāya māciram

ततः सन्नोदयामास हयानाशु त्रिहायनान् ।
नातिहृष्टमनाः सूतो हेमभाण्डपरिच्छदान्

tataḥ sannodayāmāsa hayānāśu trihāyanān |
nātihṛṣṭamanāḥ sūto hemabhāṇḍaparicchadān

ते प्रेषिताः सुमित्रेण द्रोणानीकाय वाजिनः ।
द्रोणमभ्यद्रवन्राजन्महावेगा महाबलाः

te preṣitāḥ sumitreṇa droṇānīkāya vājinaḥ |
droṇamabhyadravanrājanmahāvegā mahābalāḥ

तमुदीक्ष्य तथायान्तं सर्वे द्रोणपुरोगमाः ।
अभ्यवर्तन्त कौरव्याः पाण्डवाश्च तमन्वयुः

tamudīkṣya tathāyāntaṃ sarve droṇapurogamāḥ |
abhyavartanta kauravyāḥ pāṇḍavāśca tamanvayuḥ

सकर्णिकारप्रवरोच्छ्रितध्वजः
सुवर्णवर्माऽऽर्जुनिरर्जुनाद्वरः ।
युयुत्सया द्रोणमुखान्महारथान्
समासदत्सिंहशिशुर्यथा द्विपान्

sakarṇikārapravarocchritadhvajaḥ
suvarṇavarmā''rjunirarjunādvaraḥ |
yuyutsayā droṇamukhānmahārathān
samāsadatsiṃhaśiśuryathā dvipān

ते विंशतिपदे यत्ताः सम्प्रहारं प्रचक्रिरे ।
आसीद्गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधाविव

te viṃśatipade yattāḥ samprahāraṃ pracakrire |
āsīdgāṅga ivāvarto muhūrtamudadhāviva

शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ।
सङ्ग्रामस्तुमुलो राजन्प्रावर्तत सुदारुणः

śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāmitaretaram |
saṅgrāmastumulo rājanprāvartata sudāruṇaḥ

प्रवर्तमाने सङ्ग्रामे तस्मिन्नतिभयङ्करे ।
द्रोणस्य मिषतो व्यूहं भित्त्वा व्यचरदार्जुनिः

pravartamāne saṅgrāme tasminnatibhayaṅkare |
droṇasya miṣato vyūhaṃ bhittvā vyacaradārjuniḥ

तदभेद्यमनाधृष्यं द्रोणानीकं सुदुर्जयम् ।
भित्त्वार्जुनिरसम्भ्रान्तो विवेशाचिन्त्यविक्रमः

tadabhedyamanādhṛṣyaṃ droṇānīkaṃ sudurjayam |
bhittvārjunirasambhrānto viveśācintyavikramaḥ

तं प्रविष्टं विनिघ्नन्तं शत्रुसङ्घान्महाबलम् ।
हस्त्यश्वरथपत्त्यौघाः परिवव्रुरुदायुधाः

taṃ praviṣṭaṃ vinighnantaṃ śatrusaṅghānmahābalam |
hastyaśvarathapattyaughāḥ parivavrurudāyudhāḥ

नानावादित्रनिनदैः क्ष्वेडितोत्क्रुष्टगर्जितैः ।
हुङ्कारैः सिंहनादैश्च तिष्ठ तिष्ठेति निःस्वनैः

nānāvāditraninadaiḥ kṣveḍitotkruṣṭagarjitaiḥ |
huṅkāraiḥ siṃhanādaiśca tiṣṭha tiṣṭheti niḥsvanaiḥ

घोरैर्हलहलाशब्दैर्मागास्तिष्ठैहि मामिति ।
असावहममित्रेति प्रवदन्तो मुहुर्मुहुः

ghorairhalahalāśabdairmāgāstiṣṭhaihi māmiti |
asāvahamamitreti pravadanto muhurmuhuḥ

बृंहितैः शिञ्जितैर्हासैः करनेमिस्वनैरपि ।
सन्नादयन्तो वसुधामभिदुद्रुवुरार्जुनिम्

bṛṃhitaiḥ śiñjitairhāsaiḥ karanemisvanairapi |
sannādayanto vasudhāmabhidudruvurārjunim

तेषामापततां वीरः शीघ्रयोधी महाबलः ।
क्षिप्रास्त्रो न्यवधीद्राजन्मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः

teṣāmāpatatāṃ vīraḥ śīghrayodhī mahābalaḥ |
kṣiprāstro nyavadhīdrājanmarmajño marmabhedibhiḥ

ते हन्यमाना विवशा नानालिङ्गैः शितैः शरैः ।
अभिपेतुः सुबहुशः शलभा इव पावकम्

te hanyamānā vivaśā nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
abhipetuḥ subahuśaḥ śalabhā iva pāvakam

ततस्तेषां शरीरैश्च शरीरावयवैश्च सः ।
सन्तंस्तार क्षितिं क्षिप्रं कुशैर्वेदिमिवाध्वरे

tatasteṣāṃ śarīraiśca śarīrāvayavaiśca saḥ |
santaṃstāra kṣitiṃ kṣipraṃ kuśairvedimivādhvare

बद्धगोधाङ्गुलित्राणान्सशरासनसायकान् ।
सासिचर्माङ्कुशाभीषून्सतोमरपरश्वथान्

baddhagodhāṅgulitrāṇānsaśarāsanasāyakān |
sāsicarmāṅkuśābhīṣūnsatomaraparaśvathān

सगदायोगुडप्रासान्सर्ष्टितोमरपट्टसान् ।
सभिण्डिपालपरिघान्यशक्तिवरकम्पनान्

sagadāyoguḍaprāsānsarṣṭitomarapaṭṭasān |
sabhiṇḍipālaparighānyaśaktivarakampanān

सप्रतोदमहाशङ्खान्सकुन्तान्सकचग्रहान् ।
समुद्गरक्षेपणीयान्सपाशपरिघोपलान्

sapratodamahāśaṅkhānsakuntānsakacagrahān |
samudgarakṣepaṇīyānsapāśaparighopalān

सकेयूराङ्गदान्बाहून्हृद्यगन्धानुलेपनान् ।
स़ञ्चिच्छेदार्जुनिर्वृत्तांस्त्वदीयानां सहस्रशः

sakeyūrāṅgadānbāhūnhṛdyagandhānulepanān |
sa़ñcicchedārjunirvṛttāṃstvadīyānāṃ sahasraśaḥ

तैः स्फुरद्भिर्महाराज शुशुभे भूः सुलोहितैः ।
पञ्चास्यैः पन्नगैश्छिन्नैर्गरुडेनेव मारिष

taiḥ sphuradbhirmahārāja śuśubhe bhūḥ sulohitaiḥ |
pañcāsyaiḥ pannagaiśchinnairgaruḍeneva māriṣa

सुनासाननकेशान्तैरव्रणैश्चारुकुण्डलैः ।
सन्दष्टौष्ठपुटैः क्रोधात्क्षरद्भिः शोणितं बहु

sunāsānanakeśāntairavraṇaiścārukuṇḍalaiḥ |
sandaṣṭauṣṭhapuṭaiḥ krodhātkṣaradbhiḥ śoṇitaṃ bahu

सचारुमुकुटोष्णीषैर्मणिरत्नविभूषितैः ।
विनालनलिनाकारैर्दिवाकरशशिप्रभैः

sacārumukuṭoṣṇīṣairmaṇiratnavibhūṣitaiḥ |
vinālanalinākārairdivākaraśaśiprabhaiḥ

हितप्रियंवदैः काले बहुभिः पुण्यगन्धिभिः ।
द्विषच्छिरोभिः पृथिवीं स वै तस्तार फाल्गुनिः

hitapriyaṃvadaiḥ kāle bahubhiḥ puṇyagandhibhiḥ |
dviṣacchirobhiḥ pṛthivīṃ sa vai tastāra phālguniḥ

गन्धर्वनगराकारान्विधिवत्कल्पितान्रथान् ।
वीषामुखान्वित्रिवेणून्न्यस्तदण्डकबन्धुरान्

gandharvanagarākārānvidhivatkalpitānrathān |
vīṣāmukhānvitriveṇūnnyastadaṇḍakabandhurān

विजङ्घाकूबरांस्तत्र विनेमींश्र व्यरानपि ।
विचक्रोपस्करोपस्थान्भग्नोपकरणानपि

vijaṅghākūbarāṃstatra vinemīṃśra vyarānapi |
vicakropaskaropasthānbhagnopakaraṇānapi

समास्थितान्योधवरैर्दान्ताश्वान्साधुसारथीन् ।
विपताकाध्वजच्छत्रान्वितूणीरायुधानपि

samāsthitānyodhavarairdāntāśvānsādhusārathīn |
vipatākādhvajacchatrānvitūṇīrāyudhānapi

प्रपातितोपस्तरणान्हतयोधान्सहस्रशः ।
शरैर्विशकलीकुर्वन्दिक्षु सर्वास्वदृश्यत

prapātitopastaraṇānhatayodhānsahasraśaḥ |
śarairviśakalīkurvandikṣu sarvāsvadṛśyata

पुनर्द्विपान्द्विपारोहान्वैजयन्त्यङ्कुशध्वजान् ।
तूणान्वर्माण्यथो कक्ष्या ग्रैवेयांश्च सकम्बलान्

punardvipāndvipārohānvaijayantyaṅkuśadhvajān |
tūṇānvarmāṇyatho kakṣyā graiveyāṃśca sakambalān

घण्टाः शुण्डाविषाणाग्राञ्छत्रमालाः पदानुगान् ।
शरैर्निशितधाराग्रैः शात्रवाणामशातयत्

ghaṇṭāḥ śuṇḍāviṣāṇāgrāñchatramālāḥ padānugān |
śarairniśitadhārāgraiḥ śātravāṇāmaśātayat

वनायुजान्पार्वतीयान्काम्भोजानथ बाह्लिकान् ।
स्थिरवालधिकर्णाक्षाञ्जवनान्साधुवाहिनः

vanāyujānpārvatīyānkāmbhojānatha bāhlikān |
sthiravāladhikarṇākṣāñjavanānsādhuvāhinaḥ

आरूढाञ्शिक्षितैर्योधैः शक्त्यृष्टिप्रासयोधिभिः ।
विध्वस्तचामरमुखान्विप्रविद्धप्रकीर्णकान्

ārūḍhāñśikṣitairyodhaiḥ śaktyṛṣṭiprāsayodhibhiḥ |
vidhvastacāmaramukhānvipraviddhaprakīrṇakān

निरस्तजिह्वानयनान्निष्कीर्णान्त्रयकृद्धनान् ।
हतारोहांश्छिन्नघण्टान्क्रव्यादगणमोदकान्

nirastajihvānayanānniṣkīrṇāntrayakṛddhanān |
hatārohāṃśchinnaghaṇṭānkravyādagaṇamodakān

निकृत्तचर्मकवचाञ्शकृन्मूत्रासृगाप्लुतान् ।
निपातयन्नश्ववरांस्तावकान्स व्यरोचत ।
एको विष्णुरिवाचिन्त्यं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

nikṛttacarmakavacāñśakṛnmūtrāsṛgāplutān |
nipātayannaśvavarāṃstāvakānsa vyarocata |
eko viṣṇurivācintyaṃ kṛtvā karma suduṣkaram

तथा निर्माथितं तेन चतुरङ्गबलं महत् ।
यथाऽसुरबलं घोरं त्र्यम्बकेन महौजसा

tathā nirmāthitaṃ tena caturaṅgabalaṃ mahat |
yathā'surabalaṃ ghoraṃ tryambakena mahaujasā

कृत्वा कर्म रणेऽसह्यं परैरार्जुनिराहवे ।
अभिनच्च पदात्योघांस्त्वदीयानेव सर्वशः

kṛtvā karma raṇe'sahyaṃ parairārjunirāhave |
abhinacca padātyoghāṃstvadīyāneva sarvaśaḥ

एवमेकेन तां सेनां सौभद्रेण सितैः शरैः ।
भृशं विप्रहतां दृष्ट्वा स्कन्देनेवासुरीं चमूम्

evamekena tāṃ senāṃ saubhadreṇa sitaiḥ śaraiḥ |
bhṛśaṃ viprahatāṃ dṛṣṭvā skandenevāsurīṃ camūm

त्वदीयास्तव पुत्राश्च वीक्षमाणा दिशो दश ।
संशुष्कास्याश्चलन्नेत्राः प्रस्विन्ना रोमहर्षिणः

tvadīyāstava putrāśca vīkṣamāṇā diśo daśa |
saṃśuṣkāsyāścalannetrāḥ prasvinnā romaharṣiṇaḥ

पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये ।
गोत्रनामभिरन्योन्यं क्रन्दन्तो जीवितैषिणः

palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye |
gotranāmabhiranyonyaṃ krandanto jīvitaiṣiṇaḥ

हतान्पुत्रान्पितॄन्भ्रातॄन्बन्धून्सम्बन्धिनस्तथा ।
प्रातिष्ठन्त समुत्सृज्य त्वरयन्तो हयद्विपान्

hatānputrānpitṝnbhrātṝnbandhūnsambandhinastathā |
prātiṣṭhanta samutsṛjya tvarayanto hayadvipān