अध्याय 30: अर्जुन वृषक-अचल को मारकर शकुनि की माया तोड़ते हैं

प्रियमिन्द्रस्य सततं सखायममितौजसम् ।
हत्वा प्राग्ज्योतिषं पार्थः प्रदक्षिणमवर्तत

priyamindrasya satataṃ sakhāyamamitaujasam |
hatvā prāgjyotiṣaṃ pārthaḥ pradakṣiṇamavartata

ततो गान्धारराजस्य सुतौ परपुरञ्जयौ ।
अर्देतामर्जुनं सङ्ख्ये भ्रातरौ वृषकाचलौ

tato gāndhārarājasya sutau parapurañjayau |
ardetāmarjunaṃ saṅkhye bhrātarau vṛṣakācalau

तौ समेत्यार्जुनं वीरौ पुरः पश्चाच्च धन्वितौ ।
अविध्येतां महावेगैर्निशितैराशुगैर्भृशम्

tau sametyārjunaṃ vīrau puraḥ paścācca dhanvitau |
avidhyetāṃ mahāvegairniśitairāśugairbhṛśam

वृषकस्य हयान्सूतं धनुश्छत्रं रथं ध्वजम् ।
तिलशो व्यधमत्पार्थः सौबलस्य शितैः शरैः

vṛṣakasya hayānsūtaṃ dhanuśchatraṃ rathaṃ dhvajam |
tilaśo vyadhamatpārthaḥ saubalasya śitaiḥ śaraiḥ

ततोऽर्जुनः शरव्रातैर्जानाप्रहरणैरपि ।
गान्धारानाकुलांश्चक्रे सौबलप्रमुखान्पुनः

tato'rjunaḥ śaravrātairjānāpraharaṇairapi |
gāndhārānākulāṃścakre saubalapramukhānpunaḥ

ततः पञ्चशतान्वीरान्गान्धारानुद्यतायुधान् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो बाणैर्धनञ्जयः

tataḥ pañcaśatānvīrāngāndhārānudyatāyudhān |
prāhiṇonmṛtyulokāya kruddho bāṇairdhanañjayaḥ

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवतीर्य महाभुजः ।
आरुरोह रथं भ्रातुरन्यश्च धनुराददे

hatāśvāttu rathāttūrṇamavatīrya mahābhujaḥ |
āruroha rathaṃ bhrāturanyaśca dhanurādade

तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ वृषकाचलौ ।
शरवर्षेण बीभत्सुमविध्येतां मुहुर्मुहुः

tāvekarathamārūḍhau bhrātarau vṛṣakācalau |
śaravarṣeṇa bībhatsumavidhyetāṃ muhurmuhuḥ

स्यालौ तव महात्मानौ राजानौ वृषकाचलौ ।
भृशं विजघ्नतुः पार्थमिन्द्रं वृत्रबलाविव

syālau tava mahātmānau rājānau vṛṣakācalau |
bhṛśaṃ vijaghnatuḥ pārthamindraṃ vṛtrabalāviva

लब्धलक्षौ तु गान्धारावहतां पाण्डवं पुनः ।
नैदाघवार्षिकौ मासौ लोकं घर्मांशुभिर्यथा

labdhalakṣau tu gāndhārāvahatāṃ pāṇḍavaṃ punaḥ |
naidāghavārṣikau māsau lokaṃ gharmāṃśubhiryathā

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ राजानौ वृषकाचलौ ।
संश्चिष्टाङ्गौ स्थितौ राजञ्जघानैकेषुणाऽर्जुनः

tau rathasthau naravyāghrau rājānau vṛṣakācalau |
saṃściṣṭāṅgau sthitau rājañjaghānaikeṣuṇā'rjunaḥ

तौ रथात्सिंहसंकाशौ लोहिताक्षौ महाभुजौ ।
राजन्सम्पेततुर्वीरौ सोदर्यावेकलक्षणौ

tau rathātsiṃhasaṃkāśau lohitākṣau mahābhujau |
rājansampetaturvīrau sodaryāvekalakṣaṇau

तयोर्भूमिं गतौ देहौ रथाद्बन्धुजनप्रियौ ।
यशो दशः दिशः पुण्यं गमयित्वा व्यवस्थितौ

tayorbhūmiṃ gatau dehau rathādbandhujanapriyau |
yaśo daśaḥ diśaḥ puṇyaṃ gamayitvā vyavasthitau

दृष्ट्वा विनिहतौ सङ्ख्ये मातुलावपलायिनौ ।
भृशं मुमुचुरश्रूणि पुत्रास्तव विशांपते

dṛṣṭvā vinihatau saṅkhye mātulāvapalāyinau |
bhṛśaṃ mumucuraśrūṇi putrāstava viśāṃpate

निहतौ भ्रातरौ दृष्ट्वा मायाशतविशारदः ।
कृष्णौ सम्मोहन्मायां विदधे शकुनिस्ततः

nihatau bhrātarau dṛṣṭvā māyāśataviśāradaḥ |
kṛṣṇau sammohanmāyāṃ vidadhe śakunistataḥ

लगुडायोगुडाश्मानः शतघ्न्यश्च सशक्तयः ।
गदापरिघनिस्त्रिंशशूलमुद्गरपट्टसाः

laguḍāyoguḍāśmānaḥ śataghnyaśca saśaktayaḥ |
gadāparighanistriṃśaśūlamudgarapaṭṭasāḥ

सकम्पनर्ष्टिनखरा मुसलानि परश्वथाः ।
क्षुराः क्षुरप्रनालीका वत्सदन्तास्थिसन्धयः

sakampanarṣṭinakharā musalāni paraśvathāḥ |
kṣurāḥ kṣurapranālīkā vatsadantāsthisandhayaḥ

चक्राणि विशिखाः प्रासा विविधान्यायुधानि च ।
प्रपेतुः शतशो दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यश्चार्जुनं प्रति

cakrāṇi viśikhāḥ prāsā vividhānyāyudhāni ca |
prapetuḥ śataśo digbhyaḥ pradigbhyaścārjunaṃ prati

खरोष्ट्रमहिषाः सिंहा व्याघ्राः सृमरचित्रकाः ।
ऋक्षाः सालावृका गृध्राः कपयश्च सरीसृपाः

kharoṣṭramahiṣāḥ siṃhā vyāghrāḥ sṛmaracitrakāḥ |
ṛkṣāḥ sālāvṛkā gṛdhrāḥ kapayaśca sarīsṛpāḥ

विविधानि च रक्षांसि क्षुधितान्यर्जुनं प्रति ।
सङ्क्रुद्धान्यभ्यधावन्त विविधानि वयांसि च

vividhāni ca rakṣāṃsi kṣudhitānyarjunaṃ prati |
saṅkruddhānyabhyadhāvanta vividhāni vayāṃsi ca

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
विसृजन्निषुजालानि सहसा तान्यताडयत्

tato divyāstravicchūraḥ kuntīputro dhanañjayaḥ |
visṛjanniṣujālāni sahasā tānyatāḍayat

ते हन्यमानाः शूरेण प्रवरैः सायकैर्दृढैः ।
विरुवन्तो महारावान्विनेशुः सर्वतो हताः

te hanyamānāḥ śūreṇa pravaraiḥ sāyakairdṛḍhaiḥ |
viruvanto mahārāvānvineśuḥ sarvato hatāḥ

ततस्तमः प्रादुरभूदर्जुनस्य रथं प्रति ।
तस्माच्च तमसो वचाः क्रूराः पार्थमभर्त्सयन्

tatastamaḥ prādurabhūdarjunasya rathaṃ prati |
tasmācca tamaso vacāḥ krūrāḥ pārthamabhartsayan

तत्तमो भैरवं घोरं भयकर्तृ महाहवे ।
उत्तमास्त्रेण महता ज्यौतिषेणार्जुनोऽवधीत्

tattamo bhairavaṃ ghoraṃ bhayakartṛ mahāhave |
uttamāstreṇa mahatā jyautiṣeṇārjuno'vadhīt

हते तस्मिञ्जलौघास्तु प्रादुरासन्भयानकाः ।
अम्भसस्तस्य नाशार्थमादित्यास्त्रमथार्जुनः ।
प्रायुङ्क्ताम्भस्ततस्तेन प्रायशोऽस्त्रेण शोषितम्

hate tasmiñjalaughāstu prādurāsanbhayānakāḥ |
ambhasastasya nāśārthamādityāstramathārjunaḥ |
prāyuṅktāmbhastatastena prāyaśo'streṇa śoṣitam

एवं बहुविधा मायाः सौबलस्य कृताः कृताः ।
जघानास्त्रबलेनाशु प्रहसन्नर्जुनोऽब्रवीत्

evaṃ bahuvidhā māyāḥ saubalasya kṛtāḥ kṛtāḥ |
jaghānāstrabalenāśu prahasannarjuno'bravīt

दुर्द्यूतदेविन्गान्धारे नाक्षान्क्षिपति गाण्डिवम् ।
ज्वलितान्निशितांस्तीक्ष्णाञ्शरान्क्षिपतिगाण्डिवं

durdyūtadevingāndhāre nākṣānkṣipati gāṇḍivam |
jvalitānniśitāṃstīkṣṇāñśarānkṣipatigāṇḍivaṃ

तदा हतासु मायासु त्रस्तोऽर्जुनशराहतः ।
अपायाञ्जवनैरश्वैः शकुनिः प्राकृतो यथा

tadā hatāsu māyāsu trasto'rjunaśarāhataḥ |
apāyāñjavanairaśvaiḥ śakuniḥ prākṛto yathā

ततोऽर्जुनोऽस्त्रविच्छैघ्र्यं दर्शयन्नात्मनोऽरिषु ।
अभ्यवर्षच्छरौधेण कौरवाणामनीकिनीम्

tato'rjuno'stravicchaighryaṃ darśayannātmano'riṣu |
abhyavarṣaccharaudheṇa kauravāṇāmanīkinīm

सा हन्यमाना पार्थेन तव पुत्रस्य वाहिनी ।
द्वैधीभूता महाराज गङ्गेवासाद्य पर्वतम्

sā hanyamānā pārthena tava putrasya vāhinī |
dvaidhībhūtā mahārāja gaṅgevāsādya parvatam

द्रोणमेवान्वपद्यन्त केचित्तत्र नरर्षभाः ।
केचिद्दुर्योधनं राजन्नर्द्यमानाः किरीटिना

droṇamevānvapadyanta kecittatra nararṣabhāḥ |
kecidduryodhanaṃ rājannardyamānāḥ kirīṭinā

नापश्याम ततस्त्वेनं सैन्ये वै रजसावृते ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषः श्रुतो दक्षिणतो मया

nāpaśyāma tatastvenaṃ sainye vai rajasāvṛte |
gāṇḍīvasya ca nirghoṣaḥ śruto dakṣiṇato mayā

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वादित्राणां च निःस्वनम् ।
गाण्डीवस्य तु निर्घोषो व्यतिक्रम्यास्पृशद्दिवम्

śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam |
gāṇḍīvasya tu nirghoṣo vyatikramyāspṛśaddivam

ततः पुनर्दक्षिणतः सङ्ग्रामश्चित्रयोधिनाम् ।
सुयुद्धं चार्जुनस्यासीदहं द्रोणमन्वियाम्

tataḥ punardakṣiṇataḥ saṅgrāmaścitrayodhinām |
suyuddhaṃ cārjunasyāsīdahaṃ droṇamanviyām

यौधिष्ठिराभ्यनीकानि प्रहरन्ति ततस्ततः ।
नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां तव भारत ।
अर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारुतः

yaudhiṣṭhirābhyanīkāni praharanti tatastataḥ |
nānāvidhānyanīkāni putrāṇāṃ tava bhārata |
arjuno vyadhamatkāle divīvābhrāṇi mārutaḥ

तं वासवमिवायान्तं भूरिवर्षं शरौघिणम् ।
महेष्वासा नरव्याघ्रा नोग्रं केचिदवारयन्

taṃ vāsavamivāyāntaṃ bhūrivarṣaṃ śaraughiṇam |
maheṣvāsā naravyāghrā nograṃ kecidavārayan

ते हन्यमानाः पार्थेन त्वदीया व्यथिता भृशम् ।
स्वानेव बहवो जघ्नुर्विद्रवन्तस्ततस्ततः

te hanyamānāḥ pārthena tvadīyā vyathitā bhṛśam |
svāneva bahavo jaghnurvidravantastatastataḥ

तेऽर्जुनेन शरा मुक्ताः कङ्कपत्रास्तनुच्छिदः ।
शलभा इव सम्पेतुः संवृण्वाना दिशो दश

te'rjunena śarā muktāḥ kaṅkapatrāstanucchidaḥ |
śalabhā iva sampetuḥ saṃvṛṇvānā diśo daśa

तुरगं रथिनं नागं पदातिमपि मारिष ।
विनिर्भिद्य क्षितिं जग्मुर्वल्मीकमिव पन्नगाः

turagaṃ rathinaṃ nāgaṃ padātimapi māriṣa |
vinirbhidya kṣitiṃ jagmurvalmīkamiva pannagāḥ

न च द्वितीयं व्यसृजत्कुञ्जराश्वनरेषु सः ।
पृथगेकशरारुग्णा निपेतुस्ते गतासवः

na ca dvitīyaṃ vyasṛjatkuñjarāśvanareṣu saḥ |
pṛthagekaśarārugṇā nipetuste gatāsavaḥ

हतैर्मनुष्यौर्द्विरदैश्च सर्वतः
शराभिसृष्टैश्च हयैर्निपातितैः ।
तदाऽश्वगोमायुबलाभिनादितं
विचित्रमायोधशिरो बभूव तत्

hatairmanuṣyaurdviradaiśca sarvataḥ
śarābhisṛṣṭaiśca hayairnipātitaiḥ |
tadā'śvagomāyubalābhināditaṃ
vicitramāyodhaśiro babhūva tat

पिता सुतं त्यजति सुहृद्वरं सुहृत्
तथैव पुत्रः पितरं शरातुरः ।
स्वरक्षणे कृतमतयस्तदा जना
सत्यजन्ति वाहानपि पार्थपीडिताः

pitā sutaṃ tyajati suhṛdvaraṃ suhṛt
tathaiva putraḥ pitaraṃ śarāturaḥ |
svarakṣaṇe kṛtamatayastadā janā
satyajanti vāhānapi pārthapīḍitāḥ