अध्याय 31: द्रोण के आक्रमण में अश्वत्थामा नील को मारते हैं

तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण सञ्जय ।
चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनांसि वः

teṣvanīkeṣu bhagneṣu pāṇḍuputreṇa sañjaya |
calitānāṃ drutānāṃ ca kathamāsīnmanāṃsi vaḥ

आनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम् ।
दुष्करं प्रतिसन्धानं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

ānīkānāṃ prabhagnānāmavasthānamapaśyatām |
duṣkaraṃ pratisandhānaṃ tanmamācakṣva sañjaya

तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते ।
यशः प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयुः

tathāpi tava putrasya priyakāmā viśāmpate |
yaśaḥ pravīrā lokeṣu rakṣanto droṇamanvayuḥ

समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे ।
अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत्

samudyateṣu cāstreṣu samprāpte ca yudhiṣṭhire |
akurvannāryakarmāṇi bhairave satyabhītavat

अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजसः ।
सात्यकेश्चैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो

antaraṃ bhīmasenasya prāpatannamitaujasaḥ |
sātyakeścaiva vīrasya dhṛṣṭadyumnasya vā vibho

द्रोणं द्रोणमिति क्रूराः पाञ्चालाः समचोदयन् ।
मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून्सर्वानचोदयन्

droṇaṃ droṇamiti krūrāḥ pāñcālāḥ samacodayan |
mā droṇamiti putrāste kurūnsarvānacodayan

द्रोणं द्रोणमिति ह्येके मा द्रोणमिति चापरे ।
कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवतेत

droṇaṃ droṇamiti hyeke mā droṇamiti cāpare |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca droṇadyūtamavateta

यंयं प्रमथते द्रोणः पाञ्चालानां रथव्रजम् ।
तत्रतत्र तु पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत

yaṃyaṃ pramathate droṇaḥ pāñcālānāṃ rathavrajam |
tatratatra tu pāñcālyo dhṛṣṭadyumno'bhyavartata

तेषां भाग्यविपर्यासैः सङ्ग्रामे भैरवे सति ।
वीराः समासदन्वीरान्कुर्वन्तो भैरवं रवम्

teṣāṃ bhāgyaviparyāsaiḥ saṅgrāme bhairave sati |
vīrāḥ samāsadanvīrānkurvanto bhairavaṃ ravam

अकम्पनीयाः शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवाः ।
अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्तः क्लेशमात्मनः

akampanīyāḥ śatrūṇāṃ babhūvustatra pāṇḍavāḥ |
akampayannanīkāni smarantaḥ kleśamātmanaḥ

ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हीमन्तः सत्वचोदिताः ।
त्यक्त्वा प्राणान्न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे

te tvamarṣavaśaṃ prāptā hīmantaḥ satvacoditāḥ |
tyaktvā prāṇānnyavartanta ghnanto droṇaṃ mahāhave

अयासमिव सम्पातः शिलानामिव चाभवत् ।
दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणैरमिततेजसाम्

ayāsamiva sampātaḥ śilānāmiva cābhavat |
dīvyatāṃ tumule yuddhe prāṇairamitatejasām

नानुस्मरन्ति सङ्ग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् ।
ये पूर्वदेवैर्देवानामपश्यन्युद्धमद्भुतम्

nānusmaranti saṅgrāmamapi vṛddhāstathāvidham |
ye pūrvadevairdevānāmapaśyanyuddhamadbhutam

प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन्वीरावसादने ।
निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता

prākampateva pṛthivī tasminvīrāvasādane |
nivartatā balaughena mahatā bhārapīḍitā

घूर्णतोऽपि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव निःस्वनः ।
अजातशत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरवः

ghūrṇato'pi balaughasya divaṃ stabdhveva niḥsvanaḥ |
ajātaśatrostatsainyamāviveśa subhairavaḥ

समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रशः ।
द्रोणेन चरता सङ्ख्ये प्रभग्नानि शितैः शरैः

samāsādya tu pāṇḍūnāmanīkāni sahasraśaḥ |
droṇena caratā saṅkhye prabhagnāni śitaiḥ śaraiḥ

तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा ।
पर्यवरायदासाद्य द्रोणं सेनापतिः स्वयम्

teṣu pramathyamāneṣu droṇenādbhutakarmaṇā |
paryavarāyadāsādya droṇaṃ senāpatiḥ svayam

तदद्भुतमभूद्युद्धं द्रोणपाञ्चालयोस्तथा ।
नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मतिः

tadadbhutamabhūdyuddhaṃ droṇapāñcālayostathā |
naiva tasyopamā kāciditi me niścitā matiḥ

ततो नीलोऽनलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् ।
शरस्कुलिङ्गश्चापार्चिर्दिहन्कक्षमिवानलः

tato nīlo'nalaprakhyo dadāha kuruvāhinīm |
śaraskuliṅgaścāpārcirdihankakṣamivānalaḥ

तं दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानोऽभ्यभाषत

taṃ dahantamanīkāni droṇaputraḥ pratāpavān |
pūrvābhibhāṣī suślakṣṇaṃ smayamāno'bhyabhāṣata

नील किं बहुभिर्दग्धैस्तव योधैः सरार्चिषा ।
मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्धः प्रहर चाशु माम्

nīla kiṃ bahubhirdagdhaistava yodhaiḥ sarārciṣā |
mayaikena hi yudhyasva kruddhaḥ prahara cāśu mām

तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
व्याकोशपद्माभमुखो नीलो विव्याध सायकैः

taṃ padmanikarākāraṃ padmapatranibhekṣaṇam |
vyākośapadmābhamukho nīlo vivyādha sāyakaiḥ

तेनापि विद्धः सहसा द्रौणिर्भल्लैः शितैस्त्रिभिः ।
धनुर्ध्वजं च च्छत्रं च द्विषतः सन्न्यकृन्तत

tenāpi viddhaḥ sahasā drauṇirbhallaiḥ śitaistribhiḥ |
dhanurdhvajaṃ ca cchatraṃ ca dviṣataḥ sannyakṛntata

स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासिभृत् ।
द्रौणायनेः शिरः कायाद्धर्तुमैच्छत्पतत्त्रिवत्

sa plutaḥ syandanāttasmānnīlaścarmavarāsibhṛt |
drauṇāyaneḥ śiraḥ kāyāddhartumaicchatpatattrivat

तस्योद्यतासेः सुनसं शिरः कायात्सकुण्डलम् ।
भल्लेनापाहरद्द्रौणिः स्मयमान इवानघ

tasyodyatāseḥ sunasaṃ śiraḥ kāyātsakuṇḍalam |
bhallenāpāharaddrauṇiḥ smayamāna ivānagha

सम्पूर्णचन्द्राभमुखः पद्मपत्रनिभेक्षणः ।
प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद्भुवि

sampūrṇacandrābhamukhaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ |
prāṃśurutpalapatrābho nihato nyapatadbhuvi

ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भृशमाकुला ।
आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि

tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bhṛśamākulā |
ācāryaputreṇa hate nīle jvalitatejasi

अचिन्तयंश्च ते सर्वे पाण्डवानां महारथाः ।
कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष

acintayaṃśca te sarve pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
kathaṃ no vāsavistrāyācchatrubhya iti māriṣa

दक्षिणेन तु सेनायाः कुरुते कदनं बली ।
संशप्तकावशेषस्य नारायणबलस्य च

dakṣiṇena tu senāyāḥ kurute kadanaṃ balī |
saṃśaptakāvaśeṣasya nārāyaṇabalasya ca