अध्याय 29: वैष्णवास्त्र और भगदत्त का वध

तथा क्रुद्धः किमकरोद्भगदत्तस्य पाण्डवः ।
प्राग्ज्योतिषो वा पार्थस्य तन्मे शंस यथातथम्

tathā kruddhaḥ kimakarodbhagadattasya pāṇḍavaḥ |
prāgjyotiṣo vā pārthasya tanme śaṃsa yathātatham

प्राग्ज्योतिषेण संसक्तावुभौ दाशार्हपाण्डवौ ।
मृत्युदंष्ट्रान्तिकं प्राप्तौ सर्वभूतानि मेनिरे

prāgjyotiṣeṇa saṃsaktāvubhau dāśārhapāṇḍavau |
mṛtyudaṃṣṭrāntikaṃ prāptau sarvabhūtāni menire

तथा तु शरवर्षाणि पातयत्यनिशं प्रभो ।
गजस्कन्धान्महाराज कृष्णयोः स्यन्दनस्थयोः

tathā tu śaravarṣāṇi pātayatyaniśaṃ prabho |
gajaskandhānmahārāja kṛṣṇayoḥ syandanasthayoḥ

अथ कार्ष्णायसैर्बाणैः पूर्णकार्मुकनिःसृतैः ।
अविध्यद्देवकीपुत्रं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः

atha kārṣṇāyasairbāṇaiḥ pūrṇakārmukaniḥsṛtaiḥ |
avidhyaddevakīputraṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

अग्निस्पर्शसमास्तीक्ष्णा भगदत्तेन चोदिताः ।
निर्भिद्य देवकीपुत्रं क्षितिं जग्मुः सुवाससः

agnisparśasamāstīkṣṇā bhagadattena coditāḥ |
nirbhidya devakīputraṃ kṣitiṃ jagmuḥ suvāsasaḥ

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा परिवारं निहत्य च ।
लालयन्निव राजानं भगदत्तमयोधयत्

tasya pārtho dhanuśchittvā parivāraṃ nihatya ca |
lālayanniva rājānaṃ bhagadattamayodhayat

सोऽर्करश्मिनिभांस्तीक्ष्णांस्तोमरान्वै चतुर्दश ।
अप्रेषयत्सव्यसाची द्विधैकैकमथाच्छिनत्

so'rkaraśminibhāṃstīkṣṇāṃstomarānvai caturdaśa |
apreṣayatsavyasācī dvidhaikaikamathācchinat

ततो नागस्य तद्वर्म व्यधमत्पाकशासनिः ।
शरजालेन महता तद्व्यशीर्यत भूतले

tato nāgasya tadvarma vyadhamatpākaśāsaniḥ |
śarajālena mahatā tadvyaśīryata bhūtale

शीर्णवर्मा स तु गजः शरैः सुभृशमर्दितः ।
बभौ धारानिपाताक्तो व्यभ्रः पर्वतराडिव

śīrṇavarmā sa tu gajaḥ śaraiḥ subhṛśamarditaḥ |
babhau dhārānipātākto vyabhraḥ parvatarāḍiva

ततः प्राग्ज्योतिषः शक्तिं हेमदण्डामयस्मयीम् ।
व्यसृजद्वासुदेवाय द्विधा तामर्जुनोऽच्छिनत्

tataḥ prāgjyotiṣaḥ śaktiṃ hemadaṇḍāmayasmayīm |
vyasṛjadvāsudevāya dvidhā tāmarjuno'cchinat

ततश्छत्रं ध्वजं चैव च्छित्त्वा राज्ञोऽर्जुनः शरैः ।
विव्याध दशभिस्तूर्णमुत्स्मयन्पर्वतेश्वरम्

tataśchatraṃ dhvajaṃ caiva cchittvā rājño'rjunaḥ śaraiḥ |
vivyādha daśabhistūrṇamutsmayanparvateśvaram

सोऽतिविद्धोऽर्जुनशरैः सुपुङ्खैः कङ्कपत्रिभिः ।
भगदत्तस्ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य जनाधिपः

so'tividdho'rjunaśaraiḥ supuṅkhaiḥ kaṅkapatribhiḥ |
bhagadattastataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya janādhipaḥ

व्यसृजत्तोमरान्मूर्ध्नि श्वेताश्वस्योन्नाद च ।
तैरर्जुनस्य समरे किरीटं परिवर्तितम्

vyasṛjattomarānmūrdhni śvetāśvasyonnāda ca |
tairarjunasya samare kirīṭaṃ parivartitam

परिवृत्तं किरीटं तद्यमयन्नेव पाण्डवः ।
सुदृष्टः क्रियतां लोक इति राजानमब्रवीत्

parivṛttaṃ kirīṭaṃ tadyamayanneva pāṇḍavaḥ |
sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ loka iti rājānamabravīt

एवमुक्तस्तु सङ्क्रुद्धः शरवर्षेण पाण्डवम् ।
अभ्यवर्षत्स गोविन्दं धनुरादाय भास्वरम्

evamuktastu saṅkruddhaḥ śaravarṣeṇa pāṇḍavam |
abhyavarṣatsa govindaṃ dhanurādāya bhāsvaram

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा तूणीरान्सन्निकृत्य च ।
त्वरमाणो द्विसप्तत्या सर्वमर्मस्वताडयत्

tasya pārtho dhanuśchittvā tūṇīrānsannikṛtya ca |
tvaramāṇo dvisaptatyā sarvamarmasvatāḍayat

विद्धस्ततोऽतिव्यथितो वैष्णवास्त्रमुदीरयन् ।
अभिमन्त्र्याङ्कुशं क्रुद्धो व्यसृजत्पाण्डवोरसि

viddhastato'tivyathito vaiṣṇavāstramudīrayan |
abhimantryāṅkuśaṃ kruddho vyasṛjatpāṇḍavorasi

विसृष्टं भगदत्तेन तदस्त्रं सर्वघाति वै ।
उरसा प्रतिजग्राह पार्थं सञ्छाद्य केशवः

visṛṣṭaṃ bhagadattena tadastraṃ sarvaghāti vai |
urasā pratijagrāha pārthaṃ sañchādya keśavaḥ

वैजयन्त्यभवन्माला तदस्त्रं केशवोरसि ।
पद्मकोशविचित्रा सा सर्वर्तुकुसुमोत्करा

vaijayantyabhavanmālā tadastraṃ keśavorasi |
padmakośavicitrā sā sarvartukusumotkarā

ज्वलनार्केन्दुवर्णाभा पावकोज्ज्वलपल्लवा ।
तया पद्मपलाशिन्या वातकम्पितपत्रया

jvalanārkenduvarṇābhā pāvakojjvalapallavā |
tayā padmapalāśinyā vātakampitapatrayā

शुशुभेऽभ्यधिकं शौरिरतसीपुष्पसन्निभः ।
ततोऽर्जुनः क्लान्तमनाः केशवं प्रत्यभाषत

śuśubhe'bhyadhikaṃ śauriratasīpuṣpasannibhaḥ |
tato'rjunaḥ klāntamanāḥ keśavaṃ pratyabhāṣata

अयुध्यमानस्तुरगान्संयन्तास्मि जनार्दन ।
इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्रतिज्ञां स्वां न रक्षसि

ayudhyamānasturagānsaṃyantāsmi janārdana |
ityuktvā puṇḍarīkākṣa pratijñāṃ svāṃ na rakṣasi

यद्यहं व्यसनी वा स्यामशक्तो वा निवारणे ।
ततस्त्वयैवं कार्यं स्यान्न तु कार्यं मयि स्थिते

yadyahaṃ vyasanī vā syāmaśakto vā nivāraṇe |
tatastvayaivaṃ kāryaṃ syānna tu kāryaṃ mayi sthite

सबाणः सधनुश्चाहं ससुहासुरमानुषान् ।
शक्तो लोकानिमाञ्जेतुं तच्चापि विदितं तव

sabāṇaḥ sadhanuścāhaṃ sasuhāsuramānuṣān |
śakto lokānimāñjetuṃ taccāpi viditaṃ tava

ततोऽर्जुनं वासुदेवः प्रत्युवाचार्यवद्वचः ।
शृणु गुह्यमिदं पार्थ पुरावृत्तं यथाऽनघ

tato'rjunaṃ vāsudevaḥ pratyuvācāryavadvacaḥ |
śṛṇu guhyamidaṃ pārtha purāvṛttaṃ yathā'nagha

येयं भूतधरा देवी सर्वभूतधरा धरा ।
सकामा लोककर्तारं नारायणमुपस्थिता

yeyaṃ bhūtadharā devī sarvabhūtadharā dharā |
sakāmā lokakartāraṃ nārāyaṇamupasthitā

स सङ्गत्य तया सार्धं प्रीतस्तस्या वरं ददौ ।
सा वव्रे विष्णुसदृशं पुत्रमस्त्रं च वैष्णवम्

sa saṅgatya tayā sārdhaṃ prītastasyā varaṃ dadau |
sā vavre viṣṇusadṛśaṃ putramastraṃ ca vaiṣṇavam

बभूव च सुतस्तस्या नरको नाम विश्रुतः ।
अस्त्रं च वैष्णवं तस्मै ददौ नारायणः स्वयम्

babhūva ca sutastasyā narako nāma viśrutaḥ |
astraṃ ca vaiṣṇavaṃ tasmai dadau nārāyaṇaḥ svayam

तदेवं नरकस्यासीदस्त्रं सर्वाहितान्तकम् ।
तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं सर्वशस्त्रविघातनम्

tadevaṃ narakasyāsīdastraṃ sarvāhitāntakam |
tasmātprāgjyotiṣaṃ prāptaṃ sarvaśastravighātanam

नास्यावध्योऽस्ति लोकेऽस्मिन्मदन्यः कश्चिदर्जुन ।
तस्मान्मया कृतं ह्येतन्मा भूत्ते बुद्धिरन्यथा

nāsyāvadhyo'sti loke'sminmadanyaḥ kaścidarjuna |
tasmānmayā kṛtaṃ hyetanmā bhūtte buddhiranyathā

अनुनीय तु दाशार्हः पाण्डवं त्वरितोऽब्रवीत् ।
जहि प्राग्ज्योतिषं क्षिप्रं वाक्यशेषं च मे शृणु

anunīya tu dāśārhaḥ pāṇḍavaṃ tvarito'bravīt |
jahi prāgjyotiṣaṃ kṣipraṃ vākyaśeṣaṃ ca me śṛṇu

चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः ।
आत्मानं प्रविभज्येह लोकानां हितमादधे

caturmūrtirahaṃ śaśvallokatrāṇārthamudyataḥ |
ātmānaṃ pravibhajyeha lokānāṃ hitamādadhe

एका मूर्तिस्तपश्चर्यां कुरुते मे भुवि स्थिता ।
अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणं साध्वसाधुनी

ekā mūrtistapaścaryāṃ kurute me bhuvi sthitā |
aparā paśyati jagatkurvāṇaṃ sādhvasādhunī

अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता ।
शेते चतुर्थीं त्वपरा निद्रां वर्षसहस्रिकीम्

aparā kurute karma mānuṣaṃ lokamāśritā |
śete caturthīṃ tvaparā nidrāṃ varṣasahasrikīm

याऽसौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिरुत्तिष्ठते मम ।
वरार्हेभ्यो वराञ्श्रेष्ठांस्तस्मिन्काले ददाति सा

yā'sau varṣasahasrānte mūrtiruttiṣṭhate mama |
varārhebhyo varāñśreṣṭhāṃstasminkāle dadāti sā

तं तु कालमनुप्राप्तं विदित्वा पृथिवी तदा ।
अयाचत वरं यन्मां नरकार्थाय तच्छृणु

taṃ tu kālamanuprāptaṃ viditvā pṛthivī tadā |
ayācata varaṃ yanmāṃ narakārthāya tacchṛṇu

देवानां दानवानां च अवध्यस्तनयोऽस्तु मे ।
उपेतो वैष्णवास्त्रेण तन्मे त्वं दातुमर्हसि

devānāṃ dānavānāṃ ca avadhyastanayo'stu me |
upeto vaiṣṇavāstreṇa tanme tvaṃ dātumarhasi

एवं वरमहं श्रुत्वा जगत्यास्तनये तदा ।
अमोघमस्त्रं प्रायच्छं वैष्णवं परमं पुरा

evaṃ varamahaṃ śrutvā jagatyāstanaye tadā |
amoghamastraṃ prāyacchaṃ vaiṣṇavaṃ paramaṃ purā

अवोचं चैतदस्त्रं वै ह्यमोघं भवतु क्षमे ।
नरकस्याभिरक्षार्थं नैनं कश्चिद्वधिष्यति

avocaṃ caitadastraṃ vai hyamoghaṃ bhavatu kṣame |
narakasyābhirakṣārthaṃ nainaṃ kaścidvadhiṣyati

अनेनास्त्रेण ते गुप्तः सुतः परबलार्दनः ।
भविष्यति दुराधर्षः सर्वलोकेषु सर्वदा

anenāstreṇa te guptaḥ sutaḥ parabalārdanaḥ |
bhaviṣyati durādharṣaḥ sarvalokeṣu sarvadā

तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी ।
स चाप्यासीद्दुराधर्षो नरकः शत्रुतापनः

tathetyuktvā gatā devī kṛtakāmā manasvinī |
sa cāpyāsīddurādharṣo narakaḥ śatrutāpanaḥ

तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं तदस्त्रं पार्थ मामकम् ।
नास्यावध्योऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष

tasmātprāgjyotiṣaṃ prāptaṃ tadastraṃ pārtha māmakam |
nāsyāvadhyo'sti lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa

तन्मया त्वत्कृते चैतदन्यथैवोपनिर्मितम् ।
वियुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम्

tanmayā tvatkṛte caitadanyathaivopanirmitam |
viyuktaṃ paramāstreṇa jahi pārtha mahāsuram

अवध्योऽयं महास्त्रेण भगदत्तः सुरासुरैः ।
वैरिणं जहि दुर्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम् ।
यथाऽहं जघ्निवान्पूर्वं हितार्थं नरकं तथा

avadhyo'yaṃ mahāstreṇa bhagadattaḥ surāsuraiḥ |
vairiṇaṃ jahi durdharṣaṃ bhagadattaṃ suradviṣam |
yathā'haṃ jaghnivānpūrvaṃ hitārthaṃ narakaṃ tathā

एवमुक्तस्तदा पार्थः केशवेन महात्मना ।
भगदत्तं शितैर्बाणैः सहसा समवाकिरत्

evamuktastadā pārthaḥ keśavena mahātmanā |
bhagadattaṃ śitairbāṇaiḥ sahasā samavākirat

ततः पार्थो महाबाहुरसम्भ्रान्तो महामनाः ।
कुम्भयोरन्तरे नागं नाराचेन समार्पयत्

tataḥ pārtho mahābāhurasambhrānto mahāmanāḥ |
kumbhayorantare nāgaṃ nārācena samārpayat

स समासाद्य तं नागं बाणो वज्र इवाचलम् ।
अभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः

sa samāsādya taṃ nāgaṃ bāṇo vajra ivācalam |
abhyagātsaha puṅkhena valmīkamiva pannagaḥ

स करी भगदत्तेन प्रेर्यमाणो मुहुर्मुहुः ।
न करोति वचस्तस्य दरिद्रस्येव योषिता

sa karī bhagadattena preryamāṇo muhurmuhuḥ |
na karoti vacastasya daridrasyeva yoṣitā

स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्यामवनिं ययौ ।
नदन्नार्तस्वनं प्राणानुत्ससर्ज महाद्विपः

sa tu viṣṭabhya gātrāṇi dantābhyāmavaniṃ yayau |
nadannārtasvanaṃ prāṇānutsasarja mahādvipaḥ

ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः ।
अयं महत्तरः पार्थ पलितेन समावृतः

tato gāṇḍīvadhanvānamabhyabhāṣata keśavaḥ |
ayaṃ mahattaraḥ pārtha palitena samāvṛtaḥ

वलीसञ्छन्ननयनः शूरः परमद्रुर्जयः ।
अक्ष्णोरुन्मीलनार्थाय बद्धपट्टो ह्यसौ नृपः

valīsañchannanayanaḥ śūraḥ paramadrurjayaḥ |
akṣṇorunmīlanārthāya baddhapaṭṭo hyasau nṛpaḥ

देववाक्यात्प्रचिच्छेद शरेण भृशमर्जुनः ।
छिन्नमात्रेंऽशुके तस्मिन्रुद्धनेत्रो बभूव सः

devavākyātpraciccheda śareṇa bhṛśamarjunaḥ |
chinnamātreṃ'śuke tasminruddhanetro babhūva saḥ

तमोमयं जगन्मेने भगदत्तः प्रतापवान् ।
ततश्चन्द्रार्धबिम्बेन बाणेन नतपर्वणा

tamomayaṃ jaganmene bhagadattaḥ pratāpavān |
tataścandrārdhabimbena bāṇena nataparvaṇā

बिभेद हृदयं राज्ञो भगदत्तस्य पाण्डवः ।
स भिन्नहृदयो राजा भगदत्तः किरीटिना

bibheda hṛdayaṃ rājño bhagadattasya pāṇḍavaḥ |
sa bhinnahṛdayo rājā bhagadattaḥ kirīṭinā

शरासनं शरांश्चैव गतासुः प्रमुमोच ह ।
शिरसस्तस्य विभ्रष्टं पपात च वरांशुकम् ।
नालताडनविभ्रष्टं पलाशं नलिनादिव

śarāsanaṃ śarāṃścaiva gatāsuḥ pramumoca ha |
śirasastasya vibhraṣṭaṃ papāta ca varāṃśukam |
nālatāḍanavibhraṣṭaṃ palāśaṃ nalinādiva

स हेममाली तपनीयभाण्डात्पपात नागाद्गिरिसन्निकाशात् ।
सुपुष्पितो मारुतवेगभग्नो महीधराग्रादिव कर्णिकारः

sa hemamālī tapanīyabhāṇḍātpapāta nāgādgirisannikāśāt |
supuṣpito mārutavegabhagno mahīdharāgrādiva karṇikāraḥ

निहत्य तं नरपतिमिन्द्रविक्रमं सस्वायमिन्द्रस्य तदैन्द्रिराहवे ।
ततोऽपरांस्तव जयकाङ्क्षिणो नरान् बभञ्ज वायुर्बलवान्द्रुमानिव

nihatya taṃ narapatimindravikramaṃ sasvāyamindrasya tadaindrirāhave |
tato'parāṃstava jayakāṅkṣiṇo narān babhañja vāyurbalavāndrumāniva