अध्याय 27: अर्जुन ब्रह्मास्त्र से संशप्तकों का संहार करते हैं

यन्मां पार्थस्य सङ्ग्रामे कर्माणि परिपृच्छसि ।
तृच्छृणुष्व महाबाहो पार्थो यदकरोद्रणे

yanmāṃ pārthasya saṅgrāme karmāṇi paripṛcchasi |
tṛcchṛṇuṣva mahābāho pārtho yadakarodraṇe

रजो दृष्ट्वा समुद्भूतं श्रुत्वा च गजनिःस्वनम् ।
भगदत्ते विकुर्वाणे कौन्तेयः कृष्णमब्रवीत्

rajo dṛṣṭvā samudbhūtaṃ śrutvā ca gajaniḥsvanam |
bhagadatte vikurvāṇe kaunteyaḥ kṛṣṇamabravīt

यथा प्राग्ज्योतिषो राजा गजेन मधुसूदन ।
त्वरमाणोऽभिनिष्क्रान्तो ध्रुवं तस्यैष निःस्वनः

yathā prāgjyotiṣo rājā gajena madhusūdana |
tvaramāṇo'bhiniṣkrānto dhruvaṃ tasyaiṣa niḥsvanaḥ

इन्द्रादनवरः सङ्ख्ये गजयानविशारदः ।
प्रथमो गजघोधानां पृथिव्यामिति मे मतिः

indrādanavaraḥ saṅkhye gajayānaviśāradaḥ |
prathamo gajaghodhānāṃ pṛthivyāmiti me matiḥ

स चापि द्विरदश्रेष्ठः सदाऽप्रतिगजो युधि ।
सर्वशस्त्रातिगः सङ्ख्ये कृतकर्मा जितक्लमः

sa cāpi dviradaśreṣṭhaḥ sadā'pratigajo yudhi |
sarvaśastrātigaḥ saṅkhye kṛtakarmā jitaklamaḥ

सहः सस्त्रनिपातानामग्निस्पर्शस्य चानघ ।
स पाण्‍डवबलं सर्वमद्यैको नाशयिष्यति

sahaḥ sastranipātānāmagnisparśasya cānagha |
sa pāṇ‍ḍavabalaṃ sarvamadyaiko nāśayiṣyati

सिंहनादं महत्कृत्वा धनुर्बाणरवैः सह ।
विद्राव्यमाणं सम्पश्य हतभूयिष्ठनायकम् ।
दृष्ट्वा विनद्य सहसा मम सेनां प्रमृद्गति

siṃhanādaṃ mahatkṛtvā dhanurbāṇaravaiḥ saha |
vidrāvyamāṇaṃ sampaśya hatabhūyiṣṭhanāyakam |
dṛṣṭvā vinadya sahasā mama senāṃ pramṛdgati

न चावाभ्यामृतेऽन्योऽस्ति शक्तस्तं प्रतिबाधितुम् ।
त्वरमाणस्ततो याहि यतः प्राग्ज्योतिषाधिपः

na cāvābhyāmṛte'nyo'sti śaktastaṃ pratibādhitum |
tvaramāṇastato yāhi yataḥ prāgjyotiṣādhipaḥ

दृप्तं सङ्ख्ये द्विपबलाद्वयसा चापि विस्मितम् ।
अद्यैनं प्रेषयिष्यामि बलहन्तुः प्रियातिथिम्

dṛptaṃ saṅkhye dvipabalādvayasā cāpi vismitam |
adyainaṃ preṣayiṣyāmi balahantuḥ priyātithim

वचनादथ कृष्णस्तु प्रययौ सव्यसाचिनः ।
दीर्यते भगदत्तेन यत्र पाण्डववाहिनी

vacanādatha kṛṣṇastu prayayau savyasācinaḥ |
dīryate bhagadattena yatra pāṇḍavavāhinī

तं प्रयान्तं ततः पश्चादाह्वयन्तो महारथाः ।
संशप्तकाः समारोहन्सहस्राणि चतुर्दश

taṃ prayāntaṃ tataḥ paścādāhvayanto mahārathāḥ |
saṃśaptakāḥ samārohansahasrāṇi caturdaśa

दशैव तु सहस्राणि त्रिगर्तानां महारथाः ।
चत्वारि च सहस्राणि वासुदेवस्य चानुगाः

daśaiva tu sahasrāṇi trigartānāṃ mahārathāḥ |
catvāri ca sahasrāṇi vāsudevasya cānugāḥ

दीर्यमाणां चमूं दृष्ट्वा भगदत्तेन मानिष ।
आहूयमानस्य च तैरभवद्धृदयं द्विधा

dīryamāṇāṃ camūṃ dṛṣṭvā bhagadattena māniṣa |
āhūyamānasya ca tairabhavaddhṛdayaṃ dvidhā

किन्नु श्रेयस्करं कर्म भवेदद्येत्यचिन्तयत् ।
इह वा विनिवर्तेयं गच्छेयं वा युधिष्ठिरम्

kinnu śreyaskaraṃ karma bhavedadyetyacintayat |
iha vā vinivarteyaṃ gaccheyaṃ vā yudhiṣṭhiram

तस्य बुद्ध्या विचार्यैवमर्जुनस्य कुरूद्वह ।
अभवद्भूयसी बुद्धिः संशप्तकवधे स्थिरा

tasya buddhyā vicāryaivamarjunasya kurūdvaha |
abhavadbhūyasī buddhiḥ saṃśaptakavadhe sthirā

स सन्निवृत्तः सहसा कपिप्रवरकेतनः ।
एको रथसहस्राणि निहन्तुं वासवी रणे

sa sannivṛttaḥ sahasā kapipravaraketanaḥ |
eko rathasahasrāṇi nihantuṃ vāsavī raṇe

सा हि दुर्योधनस्यासीन्मतिः कर्णस्य चोभयोः ।
अर्जुनस्य वधोपाये या वै द्वैधमकल्पयत्

sā hi duryodhanasyāsīnmatiḥ karṇasya cobhayoḥ |
arjunasya vadhopāye yā vai dvaidhamakalpayat

स तु दोलायमानोऽबूद्द्वैधीभावेन पाण्डवः ।
वधेन तु नराग्र्याणामकरोत्तां मृषा तदा

sa tu dolāyamāno'būddvaidhībhāvena pāṇḍavaḥ |
vadhena tu narāgryāṇāmakarottāṃ mṛṣā tadā

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
असृजन्नर्जुने राजन्संशप्तकमहारथाः

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām |
asṛjannarjune rājansaṃśaptakamahārathāḥ

नैव कुन्तीसुतः पार्थो नैव कृष्णो जनार्दनः ।
न हया न रथो राजन्दृश्यन्ते स्म शरैश्चिताः

naiva kuntīsutaḥ pārtho naiva kṛṣṇo janārdanaḥ |
na hayā na ratho rājandṛśyante sma śaraiścitāḥ

तदा मोहमनुप्राप्तः सिष्विदे हि जनार्दनः ।
ततस्तान्प्रायशः पार्थो ब्रह्मास्त्रेण निजघ्निवान्

tadā mohamanuprāptaḥ siṣvide hi janārdanaḥ |
tatastānprāyaśaḥ pārtho brahmāstreṇa nijaghnivān

शतशः पाणयश्छिन्नाः सेषुज्यातलकार्मुकाः ।
केतवो वाजिनः सूता रथिनश्चापतन्क्षितौ

śataśaḥ pāṇayaśchinnāḥ seṣujyātalakārmukāḥ |
ketavo vājinaḥ sūtā rathinaścāpatankṣitau

द्रुमाचलाग्राम्बुधरैः समकायाः सुकल्पिताः ।
हतारोहाः क्षितौ पेतुर्द्विपाः पार्थशराहताः

drumācalāgrāmbudharaiḥ samakāyāḥ sukalpitāḥ |
hatārohāḥ kṣitau peturdvipāḥ pārthaśarāhatāḥ

विप्रविद्धकुथा नागाश्छिन्नभाण्डाः परासवः ।
सारोहास्तु रणे पेतुर्मथिता मार्गणैर्भृशम्

vipraviddhakuthā nāgāśchinnabhāṇḍāḥ parāsavaḥ |
sārohāstu raṇe peturmathitā mārgaṇairbhṛśam

सर्ष्टिप्रासासिनखराः समुद्गरपरश्वथाः ।
विच्छिन्ना बाहवः पेतुर्नृणां भल्लैः किरीटिना

sarṣṭiprāsāsinakharāḥ samudgaraparaśvathāḥ |
vicchinnā bāhavaḥ peturnṛṇāṃ bhallaiḥ kirīṭinā

बालादित्याम्बुजेन्दूनां तुल्यरूपाणि मारिष ।
संच्छिन्नान्यर्जुनशरैः शिरांस्युर्वी प्रपेदिरे

bālādityāmbujendūnāṃ tulyarūpāṇi māriṣa |
saṃcchinnānyarjunaśaraiḥ śirāṃsyurvī prapedire

जज्वालालङ्कृता सेना पत्रिभिः प्राणिभोजनैः ।
नानारूपैस्तदाऽमित्रान्क्रुद्धेनिघ्नति फल्गुने

jajvālālaṅkṛtā senā patribhiḥ prāṇibhojanaiḥ |
nānārūpaistadā'mitrānkruddhenighnati phalgune

क्षोभयन्तं तदा सेनां द्विरदं नलिनीमिव ।
धनञ्जयं भूतगणाः साधुसाध्वित्यपूजयन्

kṣobhayantaṃ tadā senāṃ dviradaṃ nalinīmiva |
dhanañjayaṃ bhūtagaṇāḥ sādhusādhvityapūjayan

दृष्ट्वा तत्कर्म पार्थस्य वासवस्येव माधवः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्राञ्जलिस्तमुवाच ह

dṛṣṭvā tatkarma pārthasya vāsavasyeva mādhavaḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā prāñjalistamuvāca ha

कर्मैतत्पार्थ शक्रेण यमेन धनदेन च ।
दुष्करं समरे यत्ते कृतमद्येति मे मतिः

karmaitatpārtha śakreṇa yamena dhanadena ca |
duṣkaraṃ samare yatte kṛtamadyeti me matiḥ

युगपच्चैव सङ्ग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः ।
पतिता एव मे दृष्टाः संशप्तकमहारथाः

yugapaccaiva saṅgrāme śataśo'tha sahasraśaḥ |
patitā eva me dṛṣṭāḥ saṃśaptakamahārathāḥ

संशप्तकांस्ततो हत्वा भूयिष्ठा ये व्यवस्थिताः ।
भगदत्ताय याहीति कृष्णं पार्थोऽभ्यनोदयत्

saṃśaptakāṃstato hatvā bhūyiṣṭhā ye vyavasthitāḥ |
bhagadattāya yāhīti kṛṣṇaṃ pārtho'bhyanodayat