अध्याय 26: भगदत्त और उनका हाथी पाण्डव सेना को भगाते हैं

तेष्वेवं सन्निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः ।
कथं युयुधिरे पार्था मामकाश्च तरस्विनः

teṣvevaṃ sannivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ |
kathaṃ yuyudhire pārthā māmakāśca tarasvinaḥ

किमर्जुनश्चाप्यकरोत्संशप्तकबलं प्रति ।
संशप्तका वा पार्थस्य किमकुर्वत सञ्जय

kimarjunaścāpyakarotsaṃśaptakabalaṃ prati |
saṃśaptakā vā pārthasya kimakurvata sañjaya

तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः ।
स्वयमभ्यद्रवद्भीमं नागानीकेन ते सुतः

tathā teṣu nivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ |
svayamabhyadravadbhīmaṃ nāgānīkena te sutaḥ

स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृषः ।
समाहूतः स्वयं राज्ञा नागानीकमुपाद्रवत्

sa nāga iva nāgena govṛṣeṇeva govṛṣaḥ |
samāhūtaḥ svayaṃ rājñā nāgānīkamupādravat

स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चान्वितः ।
अभिनत्कुञ्जरानीकमचिरेणैव मारिष

sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥ |
abhinatkuñjarānīkamacireṇaiva māriṣa

ते गजा गिरिसङ्काशाः क्षरन्तः सर्वतो मदम् ।
भीमसेनस्य नाराचैर्विमुखा विमदीकृताः

te gajā girisaṅkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madam |
bhīmasenasya nārācairvimukhā vimadīkṛtāḥ

विधमेदभ्रजालानि यथा वायुः समुद्धतः ।
व्यधमत्तान्यनीकानि तथैव पवनात्मजः

vidhamedabhrajālāni yathā vāyuḥ samuddhataḥ |
vyadhamattānyanīkāni tathaiva pavanātmajaḥ

स तेषु विसृजन्बाणान्भीमो नागेष्वशोभत ।
भुवनेष्विव सर्वेषु गभस्तीनुदितो रविः

sa teṣu visṛjanbāṇānbhīmo nāgeṣvaśobhata |
bhuvaneṣviva sarveṣu gabhastīnudito raviḥ

ते भीमबाणाभिहताः संस्यूता विबभुर्गजाः ।
गभस्तिभिरिवार्कस्य व्योम्नि नानाबलाहकाः

te bhīmabāṇābhihatāḥ saṃsyūtā vibabhurgajāḥ |
gabhastibhirivārkasya vyomni nānābalāhakāḥ

तथा गजानां कदनं कुर्वाणमनिलात्मजम् ।
क्रुद्धो दुर्योधनोऽभ्येत्य प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः

tathā gajānāṃ kadanaṃ kurvāṇamanilātmajam |
kruddho duryodhano'bhyetya pratyavidhyacchitaiḥ śaraiḥ

ततः क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षणः ।
क्षयं निनीषुर्निशितैर्भीमो विव्याध पत्रिभिः

tataḥ kṣaṇena kṣitipaṃ kṣatajapratimekṣaṇaḥ |
kṣayaṃ ninīṣurniśitairbhīmo vivyādha patribhiḥ

स शराचितसर्वाङ्गः क्रुद्धो विव्याध पाण्डवम् ।
नाराचैरर्करश्म्याभैर्भीमसेनं स्मयन्निव

sa śarācitasarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavam |
nārācairarkaraśmyābhairbhīmasenaṃ smayanniva

तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रध्वजे स्थितम् ।
भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिच्छेद पाण्डवः

tasya nāgaṃ maṇimayaṃ ratnacitradhvaje sthitam |
bhallābhyāṃ kārmukaṃ caiva kṣipraṃ ciccheda pāṇḍavaḥ

दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिष ।
चुक्षोभयिषुरभ्यागादङ्गो मातङ्गमास्थितः

duryodhanaṃ pīḍyamānaṃ dṛṣṭvā bhīmena māriṣa |
cukṣobhayiṣurabhyāgādaṅgo mātaṅgamāsthitaḥ

तमापतन्तं नागेन्द्रमम्बुदप्रतिमस्वनम् ।
कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचैरार्दयद्भृशम्

tamāpatantaṃ nāgendramambudapratimasvanam |
kumbhāntare bhīmaseno nārācairārdayadbhṛśam

तस्य कायं विनिर्भिद्य न्यमज्जद्धरणीतले ।
ततः पपात द्विरदो वज्राहत इवाचलः

tasya kāyaṃ vinirbhidya nyamajjaddharaṇītale |
tataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ

तस्वावर्जितनागस्य म्लेच्छस्याधः पतिष्यतः ।
शिरश्चिच्छेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदरः

tasvāvarjitanāgasya mlecchasyādhaḥ patiṣyataḥ |
śiraściccheda bhallena kṣiprakārī vṛkodaraḥ

तस्मिन्निपतिते वीरे सम्प्राद्रवत सा चमूः ।
सम्भ्रान्ताश्वद्विपरथा पदातीनवमृद्गती

tasminnipatite vīre samprādravata sā camūḥ |
sambhrāntāśvadviparathā padātīnavamṛdgatī

तेष्वनीकेषु भग्नेषु विद्रवत्सु समन्ततः ।
प्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत्

teṣvanīkeṣu bhagneṣu vidravatsu samantataḥ |
prāgjyotiṣastato bhīmaṃ kuñjareṇa samādravat

येन नागेन मघवानजयद्दैत्यदानवान् ।
तदन्वयेन नागेन भीमसेनमुपाद्रवत्

yena nāgena maghavānajayaddaityadānavān |
tadanvayena nāgena bhīmasenamupādravat

स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाद्रवत् ।
श्रवणाभ्यामथो द्वाभ्यां संहतेन करेण च

sa nāgapravaro bhīmaṃ sahasā samupādravat |
śravaṇābhyāmatho dvābhyāṃ saṃhatena kareṇa ca

व्यावृत्तनयनः क्रुद्वः प्रमथन्निव पाण्डवम् ।
वृकोदररथं साश्वमविशेषमचूर्णयत्

vyāvṛttanayanaḥ krudvaḥ pramathanniva pāṇḍavam |
vṛkodararathaṃ sāśvamaviśeṣamacūrṇayat

पद्भ्यां भीमोऽप्यथो धावंस्तस्य गात्रेष्वलीयत ।
जानन्नञ्जलिकावेधं नापाक्रामत पाण्डवः

padbhyāṃ bhīmo'pyatho dhāvaṃstasya gātreṣvalīyata |
jānannañjalikāvedhaṃ nāpākrāmata pāṇḍavaḥ

गात्राभ्यन्तरगो भूत्वा करेणाताडयन्मुहुः ।
लालयामास तं नागं वधाकाङ्क्षिणमव्ययम्

gātrābhyantarago bhūtvā kareṇātāḍayanmuhuḥ |
lālayāmāsa taṃ nāgaṃ vadhākāṅkṣiṇamavyayam

कुलालचक्रवन्नागस्तदा तूर्णमथाभ्रमत् ।
नागायुतबलः श्रीमान्कालयानो वृकोदरम्

kulālacakravannāgastadā tūrṇamathābhramat |
nāgāyutabalaḥ śrīmānkālayāno vṛkodaram

भीमोऽपि निष्क्रम्य ततः सुप्रतीकाग्रतोऽभवत् ।
भीमं करेणावनम्य जानुभ्यामभ्यताडयत्

bhīmo'pi niṣkramya tataḥ supratīkāgrato'bhavat |
bhīmaṃ kareṇāvanamya jānubhyāmabhyatāḍayat

ग्रीवायां वेष्टयित्वैनं स गजो हन्तुमैहत ।
करवेष्टं भीमसेनो भ्रमं दत्त्वा व्यमोचयत्

grīvāyāṃ veṣṭayitvainaṃ sa gajo hantumaihata |
karaveṣṭaṃ bhīmaseno bhramaṃ dattvā vyamocayat

पुनर्गात्राणि नागस्य प्रविवेश वृकोदरः ।
यावत्प्रतिगजायातं स्वबलं प्रत्यवैक्षत ।
भीमोपि नागगात्रेभ्यो विनिःसृत्यापयाज्जवात्

punargātrāṇi nāgasya praviveśa vṛkodaraḥ |
yāvatpratigajāyātaṃ svabalaṃ pratyavaikṣata |
bhīmopi nāgagātrebhyo viniḥsṛtyāpayājjavāt

ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन्महान् ।
अहो धिङ्गिहतो भीमः कुज्जरेणेति मारिष

tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavanmahān |
aho dhiṅgihato bhīmaḥ kujjareṇeti māriṣa

तेन नागेन सन्त्रस्ता पाण्डवानामनीकिनी ।
सहसाऽभ्यद्रवद्राजन्यत्र तस्यौ वृकोदरः

tena nāgena santrastā pāṇḍavānāmanīkinī |
sahasā'bhyadravadrājanyatra tasyau vṛkodaraḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम् ।
भगदत्तं सपाञ्चाल्यः सर्वतः समवारयत्

tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā vṛkodaram |
bhagadattaṃ sapāñcālyaḥ sarvataḥ samavārayat

तं रथं रथिनां श्रेष्ठाः परिवार्य परन्तपाः ।
अवाकिरञ्शरैस्तीक्ष्णैः शतशोऽथ सहस्रशः

taṃ rathaṃ rathināṃ śreṣṭhāḥ parivārya parantapāḥ |
avākirañśaraistīkṣṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

स विघातं पृषत्कानामङ्कुशेन समाहरन् ।
क्षणेन पाण्डुपाञ्जालान्व्यधमत्पर्वतेश्वरः

sa vighātaṃ pṛṣatkānāmaṅkuśena samāharan |
kṣaṇena pāṇḍupāñjālānvyadhamatparvateśvaraḥ

तदद्भुतमपश्याम भगदत्तस्य संयुगे ।
तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशाम्पते

tadadbhutamapaśyāma bhagadattasya saṃyuge |
tathā vṛddhasya caritaṃ kuñjareṇa viśāmpate

ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत् ।
तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना

tato rājā daśārṇānāṃ prāgjyotiṣamupādravat |
tiryagyātena nāgena samadenāśugāminā

तयोर्युद्धं समभवन्नागयोर्भीमरूपयोः ।
सपक्षयोः पर्वतयोर्यथा सद्रुमयोः पुरा

tayoryuddhaṃ samabhavannāgayorbhīmarūpayoḥ |
sapakṣayoḥ parvatayoryathā sadrumayoḥ purā

प्राग्ज्योतिषपतेर्नागः सन्निवृत्त्यापसृत्य च ।
पार्श्वे दशार्णाधिपतेर्भित्त्वा नागमपातयत्

prāgjyotiṣapaternāgaḥ sannivṛttyāpasṛtya ca |
pārśve daśārṇādhipaterbhittvā nāgamapātayat

तोमरैः सूर्यरश्म्याभैर्भगदत्तोऽथ सप्तभिः ।
जघान द्विरदस्थं तं शत्रुं प्रचलितासनम्

tomaraiḥ sūryaraśmyābhairbhagadatto'tha saptabhiḥ |
jaghāna dviradasthaṃ taṃ śatruṃ pracalitāsanam

व्यवच्छिद्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरः ।
रथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत्

vyavacchidya tu rājānaṃ bhagadattaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
rathānīkena mahatā sarvataḥ paryavārayat

स कुञ्जरस्थो रथिभिः शुशुभे सर्वतो वृतः ।
पर्वते वनमध्यस्थो ज्वलन्निव हुताशनः

sa kuñjarastho rathibhiḥ śuśubhe sarvato vṛtaḥ |
parvate vanamadhyastho jvalanniva hutāśanaḥ

मण्डलं सर्वतः श्लिष्टं रथिनामुग्रधन्विनाम् ।
किरतां शरवर्षाणि स नागः पर्यवर्तत

maṇḍalaṃ sarvataḥ śliṣṭaṃ rathināmugradhanvinām |
kiratāṃ śaravarṣāṇi sa nāgaḥ paryavartata

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा परिगृह्य महागजम् ।
प्रेषयामास सहसा युयुधानरथं प्रति

tataḥ prāgjyotiṣo rājā parigṛhya mahāgajam |
preṣayāmāsa sahasā yuyudhānarathaṃ prati

आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य नागं सात्वतपुङ्गवः ।
अविध्यत्पञ्चभिर्बाणैः शितैराशीविषोपमैः

āpatantaṃ ca samprekṣya nāgaṃ sātvatapuṅgavaḥ |
avidhyatpañcabhirbāṇaiḥ śitairāśīviṣopamaiḥ

शिनेः पौत्रस्य तु रथं परिगृह्य महाद्विपः ।
अभिचिक्षेप वेगेन युयुधानस्त्वपाक्रमत्

śineḥ pautrasya tu rathaṃ parigṛhya mahādvipaḥ |
abhicikṣepa vegena yuyudhānastvapākramat

बृहतः सैन्धवानश्वान्समुत्थाप्यथ सारथिः ।
तस्थौ सात्यकिमासाद्य सम्प्लुतस्तं रथं प्रति

bṛhataḥ saindhavānaśvānsamutthāpyatha sārathiḥ |
tasthau sātyakimāsādya samplutastaṃ rathaṃ prati

स तु लब्ध्वान्तरं नागस्त्वरितो रथमण्डलात् ।
निष्पतन्सततं सर्वान्परिचिक्षेप पार्थिवान्

sa tu labdhvāntaraṃ nāgastvarito rathamaṇḍalāt |
niṣpatansatataṃ sarvānparicikṣepa pārthivān

ते त्वाशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाः ।
तमेकं द्विरदं सङ्ख्ये मेनिरे शतशो द्विपान्

te tvāśugatinā tena trāsyamānā nararṣabhāḥ |
tamekaṃ dviradaṃ saṅkhye menire śataśo dvipān

ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पार्थिवाः ।
ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः

te gajasthena kālyante bhagadattena pārthivāḥ |
airāvatasthena yathā devarājena dānavāḥ

तेषां प्रद्रवतां भीमः पाञ्चालानामितस्ततः ।
गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान्समजायत

teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ pāñcālānāmitastataḥ |
gajavājikṛtaḥ śabdaḥ sumahānsamajāyata

भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु ।
प्राग्ज्योतिषमभिक्रुद्धः पुनर्भीमः समभ्ययात्

bhagadattena samare kālyamāneṣu pāṇḍuṣu |
prāgjyotiṣamabhikruddhaḥ punarbhīmaḥ samabhyayāt

तस्याभिद्रवतो वाहान्हस्तमुक्तेन वारिणा ।
सिक्त्वा व्यत्रासयन्नागस्ते पार्थसहरंस्ततः

tasyābhidravato vāhānhastamuktena vāriṇā |
siktvā vyatrāsayannāgaste pārthasaharaṃstataḥ

ततस्तमभ्ययात्तूर्णं रुचिपर्वा कृतीसुतः ।
समघ्नञ्छरवर्षेण रथस्योऽन्तकसन्निभः

tatastamabhyayāttūrṇaṃ ruciparvā kṛtīsutaḥ |
samaghnañcharavarṣeṇa rathasyo'ntakasannibhaḥ

ततः स रुचिपर्वाणं शरेणानतपर्वणा ।
सुपर्वा पर्वतपतिर्निन्ये वैवस्वतक्षयम्

tataḥ sa ruciparvāṇaṃ śareṇānataparvaṇā |
suparvā parvatapatirninye vaivasvatakṣayam

तस्मिन्निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुतः ।
चेकितानो धृष्टकेतुर्ययुत्सुश्चार्दयन्द्विपम्

tasminnipatite vīre saubhadro draupadīsutaḥ |
cekitāno dhṛṣṭaketuryayutsuścārdayandvipam

त एनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदाः ।
सिषिचुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो जिघांसवः

ta enaṃ śaradhārābhirdhārābhiriva toyadāḥ |
siṣicurbhairavānnādānvinadanto jighāṃsavaḥ

ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपः ।
प्रसारितकरः प्रायात्स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम्

tataḥ pārṣṇyaṅkuśāṅguṣṭhaiḥ kṛtinā codito dvipaḥ |
prasāritakaraḥ prāyātstabdhakarṇekṣaṇo drutam

सोऽधिष्ठाय पदा वाहान्युयुत्सोः सूतमारुजत् ।
युयुत्सुस्तु रथाद्राजन्नपाक्रामत्त्वरान्वितः

so'dhiṣṭhāya padā vāhānyuyutsoḥ sūtamārujat |
yuyutsustu rathādrājannapākrāmattvarānvitaḥ

ततः पाण्डवयोधास्ते नागराजं शरैर्द्रुतम् ।
सिषिचुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो जिघांसवः

tataḥ pāṇḍavayodhāste nāgarājaṃ śarairdrutam |
siṣicurbhairavānnādānvinadanto jighāṃsavaḥ

पुत्रस्तु तव सम्भ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतो रथम् ।
स कुञ्जरस्थो विसृजन्निषूनरिषु पार्थिवः ।
बभौ रश्मीनिवादित्यो भुवनेषु समुत्सृजन्

putrastu tava sambhrāntaḥ saubhadrasyāpluto ratham |
sa kuñjarastho visṛjanniṣūnariṣu pārthivaḥ |
babhau raśmīnivādityo bhuvaneṣu samutsṛjan

तमार्जुनिर्द्वादशभिर्युयुत्सुर्दशभिः शरैः ।
त्रिभिस्त्रिभिर्द्रौपदेया धृष्टकेतुश्च विव्यधुः

tamārjunirdvādaśabhiryuyutsurdaśabhiḥ śaraiḥ |
tribhistribhirdraupadeyā dhṛṣṭaketuśca vivyadhuḥ

चेकितानः चतुःषष्ट्या सोत्तरायुधिकं पुनः ।
प्रत्यविध्यत्ततः सर्वान्भगदत्तस्त्रिभिस्त्रिभिः

cekitānaḥ catuḥṣaṣṭyā sottarāyudhikaṃ punaḥ |
pratyavidhyattataḥ sarvānbhagadattastribhistribhiḥ

सोऽतियत्नार्पितैर्बाणैराचितो द्विरदो बभौ ।
संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर्जलदो महान्

so'tiyatnārpitairbāṇairācito dvirado babhau |
saṃsyūta iva sūryasya raśmibhirjalado mahān

नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेरितोऽरिशरार्दितः ।
परिचिक्षेप तान्नागः स रिपून्सव्यदक्षिणम्

niyantuḥ śilpayatnābhyāṃ prerito'riśarārditaḥ |
paricikṣepa tānnāgaḥ sa ripūnsavyadakṣiṇam

गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्वने ।
सङ्कालयति तां सेनां भगदत्तस्तथा मुहुः

gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇānvane |
saṅkālayati tāṃ senāṃ bhagadattastathā muhuḥ

क्षिप्रं श्येनाभिप्रन्नानां वायसानामिव स्वनः ।
बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः

kṣipraṃ śyenābhiprannānāṃ vāyasānāmiva svanaḥ |
babhūva pāṇḍaveyānāṃ bhṛśaṃ vidravatāṃ svanaḥ

स नागराजः प्रवराङ्कुशाहतः
पुरा सपक्षोऽद्रिवरो यथा नृप ।
भयं तदा रिपुषु समादधद्भृशं
वणिग्जनानां क्षुभितो यथाऽर्णवः

sa nāgarājaḥ pravarāṅkuśāhataḥ
purā sapakṣo'drivaro yathā nṛpa |
bhayaṃ tadā ripuṣu samādadhadbhṛśaṃ
vaṇigjanānāṃ kṣubhito yathā'rṇavaḥ

ततो ध्वनिर्द्विरदरथाश्वपार्थिवै
र्भयाद्रवद्भिर्जनितोऽतिभैरवः ।
क्षितिं वियद् द्यां विदिशो दिशस्तथा
समावृणोत्पार्थिवसंयुगे ततः

tato dhvanirdviradarathāśvapārthivai
rbhayādravadbhirjanito'tibhairavaḥ |
kṣitiṃ viyad dyāṃ vidiśo diśastathā
samāvṛṇotpārthivasaṃyuge tataḥ

स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो
भृशं जगाहे द्विषतामनीकिनीम् ।
पुरा सुगुप्तां विबुधैरिवाहवे
विरोचनो देववरूतिनीमिव

sa tena nāgapravareṇa pārthivo
bhṛśaṃ jagāhe dviṣatāmanīkinīm |
purā suguptāṃ vibudhairivāhave
virocano devavarūtinīmiva

भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद्रजः
समावृणोन्मुहुरपि चैव सैनिकान् ।
तमेकनागं गणशो यथा गजान्
समन्ततो द्रुतमथ मेनिरे जनाः

bhṛśaṃ vavau jvalanasakho viyadrajaḥ
samāvṛṇonmuhurapi caiva sainikān |
tamekanāgaṃ gaṇaśo yathā gajān
samantato drutamatha menire janāḥ