अध्याय 23: पाण्डव वीरों के घोड़े और ध्वज

सर्वेषामेव मे ब्रूहि रथचिह्वानि सञ्जय ।
ये द्रोणमभ्यवर्तन्त क्रुद्धा भीमपुरोगमाः ।
तान्यहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पृथक्पृथक्

sarveṣāmeva me brūhi rathacihvāni sañjaya |
ye droṇamabhyavartanta kruddhā bhīmapurogamāḥ |
tānyahaṃ śrotumicchāmi vistareṇa pṛthakpṛthak

दूयते मे मनस्तात द्रोणं प्रति परन्तपम् ।
श्रुत्वा भीष्मस्य निधनं तद्वदेतद्भविष्यति

dūyate me manastāta droṇaṃ prati parantapam |
śrutvā bhīṣmasya nidhanaṃ tadvadetadbhaviṣyati

ऋक्षवर्णैर्हयैर्दृष्ट्वा व्यायच्छन्तं वृकोदरम् ।
रजताश्वस्ततः शूरः शैनेयः सन्न्यवर्तत

ṛkṣavarṇairhayairdṛṣṭvā vyāyacchantaṃ vṛkodaram |
rajatāśvastataḥ śūraḥ śaineyaḥ sannyavartata

सारङ्गाश्वो युधामन्युः स्वयं प्रत्वरयन्हयान् ।
पर्यवर्तत दुर्धर्षः क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति

sāraṅgāśvo yudhāmanyuḥ svayaṃ pratvarayanhayān |
paryavartata durdharṣaḥ kruddho droṇarathaṃ prati

पारावतसवर्णैस्तु हेमभाण्डैर्महाजवैः ।
पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नो न्यवर्तत

pārāvatasavarṇaistu hemabhāṇḍairmahājavaiḥ |
pāñcālarājasya suto dhṛṣṭadyumno nyavartata

पितरं तु परिप्रेप्सुः क्षत्रधर्मा यतव्रतः ।
सिद्धिं चास्य परां काङ्क्षञ्शोणाश्वः सन्न्यवर्तत

pitaraṃ tu pariprepsuḥ kṣatradharmā yatavrataḥ |
siddhiṃ cāsya parāṃ kāṅkṣañśoṇāśvaḥ sannyavartata

पद्मपत्रनिभांश्चाश्वान्मल्लिकाक्षान्स्वलङ्कृतान् ।
शैखण्‍डिः क्षत्रदेवस्तु स्वयं प्रत्वरयन्ययौ

padmapatranibhāṃścāśvānmallikākṣānsvalaṅkṛtān |
śaikhaṇ‍ḍiḥ kṣatradevastu svayaṃ pratvarayanyayau

दर्शनीयास्तु काम्भोजाः शुकपत्रपरिच्छदाः ।
वहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकानाभिदुद्रुवुः

darśanīyāstu kāmbhojāḥ śukapatraparicchadāḥ |
vahanto nakulaṃ śīghraṃ tāvakānābhidudruvuḥ

कृष्णास्तु मेघसङ्काशा अवहन्नुत्तमौजसम् ।
दुर्धर्षायाभिसन्धाय क्रुद्धं युद्धाय भारत

kṛṣṇāstu meghasaṅkāśā avahannuttamaujasam |
durdharṣāyābhisandhāya kruddhaṃ yuddhāya bhārata

तथा तित्तिरिकल्माषा हया वातसमा जवे ।
अवहंस्तुमुले युद्धे सहदेवमुदायुधम्

tathā tittirikalmāṣā hayā vātasamā jave |
avahaṃstumule yuddhe sahadevamudāyudham

दन्तवर्णास्तु राजानं कालवाला युधिष्ठिरम् ।
भीमवेगा नरव्याघ्रमवहन्वातरंहसः

dantavarṇāstu rājānaṃ kālavālā yudhiṣṭhiram |
bhīmavegā naravyāghramavahanvātaraṃhasaḥ

हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर्हयैर्वातसमैर्जवे ।
अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्येव युधिष्ठिरम्

hemottamapraticchannairhayairvātasamairjave |
abhyavartanta sainyāni sarvāṇyeva yudhiṣṭhiram

राज्ञस्त्वनन्तरो राजा पाञ्चाल्यो द्रुपदोऽभवत् ।
जातरूपमयच्छत्रः सर्वैस्तैरभिरक्षितः

rājñastvanantaro rājā pāñcālyo drupado'bhavat |
jātarūpamayacchatraḥ sarvaistairabhirakṣitaḥ

ललामैर्हरिभिर्युक्तः सर्वशब्दक्षमैर्युधि ।
राज्ञं मध्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्तत

lalāmairharibhiryuktaḥ sarvaśabdakṣamairyudhi |
rājñaṃ madhye maheṣvāsaḥ śāntabhīrabhyavartata

तं विराटोऽन्वयाच्छीघ्रं सह सर्वैर्महारथैः ।
केकयाश्च सिखण्डी च धृष्टकेतुस्तथैव च ।
स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृता मात्स्यराजानमन्वयुः

taṃ virāṭo'nvayācchīghraṃ saha sarvairmahārathaiḥ |
kekayāśca sikhaṇḍī ca dhṛṣṭaketustathaiva ca |
svaiḥ svaiḥ sainyaiḥ parivṛtā mātsyarājānamanvayuḥ

तं तु पाटलिपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः ।
वहमाना व्यराजन्त मास्त्यस्यामित्रघातिनः

taṃ tu pāṭalipuṣpāṇāṃ samavarṇā hayottamāḥ |
vahamānā vyarājanta māstyasyāmitraghātinaḥ

हरिद्रासमवर्णास्तु जवना हेममालिनः ।
पुत्रं विराटराजस्य सत्वरं समुदावहन्

haridrāsamavarṇāstu javanā hemamālinaḥ |
putraṃ virāṭarājasya satvaraṃ samudāvahan

इन्द्रगोपकवर्णैश्च भ्रातरः पञ्च केकयाः ।
जातरूपसमाभासाः सर्वे लोहितकध्वजाः

indragopakavarṇaiśca bhrātaraḥ pañca kekayāḥ |
jātarūpasamābhāsāḥ sarve lohitakadhvajāḥ

ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः ।
वर्षन्त इव जीमूताः प्रत्यदृश्यन्त दंशिताः

te hemamālinaḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
varṣanta iva jīmūtāḥ pratyadṛśyanta daṃśitāḥ

आमपात्रनिकाशास्तु पाञ्चाल्यममितौजसम् ।
दत्तास्तुम्बुरुणा दिव्याः शिखण्डिनमुदावहन्

āmapātranikāśāstu pāñcālyamamitaujasam |
dattāstumburuṇā divyāḥ śikhaṇḍinamudāvahan

तथा द्वादशसाहस्राः पाञ्चालानां महारथाः ।
तेषां तु षट्‌सहस्राणि ये शिखण्डिनमन्वयुः

tathā dvādaśasāhasrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ |
teṣāṃ tu ṣaṭ‌sahasrāṇi ye śikhaṇḍinamanvayuḥ

पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष ।
आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशबला हयाः

putraṃ tu śiśupālasya narasiṃhasya māriṣa |
ākrīḍanto vahanti sma sāraṅgaśabalā hayāḥ

धृष्टकेतुस्तु चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः ।
काम्भोजैः शबलैरश्वैरभ्यवर्तत दुर्जयः

dhṛṣṭaketustu cedīnāmṛṣabho'tibaloditaḥ |
kāmbhojaiḥ śabalairaśvairabhyavartata durjayaḥ

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमाः ।
पलालधूमसङ्काशाः सैन्धवाः शीघ्रमावहन्

bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ sukumāraṃ hayottamāḥ |
palāladhūmasaṅkāśāḥ saindhavāḥ śīghramāvahan

मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः स्वलङ्कृताः ।
शूरं शिखण्डिनः पुत्रमृक्षदेवमुदावहन्

mallikākṣāḥ padmavarṇā bāhlijātāḥ svalaṅkṛtāḥ |
śūraṃ śikhaṇḍinaḥ putramṛkṣadevamudāvahan

रुक्मभाण्डप्रतिच्छन्नाः कौशेयसदृशा हयाः ।
क्षमावन्तोऽवहन्सङ्ख्ये सेनाबिन्दुमरिन्दमम्

rukmabhāṇḍapraticchannāḥ kauśeyasadṛśā hayāḥ |
kṣamāvanto'vahansaṅkhye senābindumarindamam

युवानमवहन्युद्धे क्रौञ्चवर्णा हयोत्तमाः ।
काश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम्

yuvānamavahanyuddhe krauñcavarṇā hayottamāḥ |
kāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ sukumāraṃ mahāratham

श्वेतास्तु प्रतिविन्ध्यन्तं कृष्णग्रीवा मनोजवाः ।
यन्तुः प्रेष्यकरा राजन्राजपुत्रमुदावहन्

śvetāstu prativindhyantaṃ kṛṣṇagrīvā manojavāḥ |
yantuḥ preṣyakarā rājanrājaputramudāvahan

सुतसोमं तु योधाग्र्यं भीमपुत्रं महाबलम् ।
माषपुष्पसवर्णास्तमवहन्वाजिनो रणे

sutasomaṃ tu yodhāgryaṃ bhīmaputraṃ mahābalam |
māṣapuṣpasavarṇāstamavahanvājino raṇe

सहस्रसोमप्रतिमो बभूव पुरे कुरूणामुदयेन्दुनाम्नि ।
तस्मिञ्जातः सोमसंक्रन्दमध्ये यस्मात्तस्मात्सुतसोमोऽभवत्सः

sahasrasomapratimo babhūva pure kurūṇāmudayendunāmni |
tasmiñjātaḥ somasaṃkrandamadhye yasmāttasmātsutasomo'bhavatsaḥ

नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाः ।
आदित्यतरुणप्रख्याः श्लाघनीयमुदावहन्

nākuliṃ tu śatānīkaṃ śālapuṣpanibhā hayāḥ |
ādityataruṇaprakhyāḥ ślāghanīyamudāvahan

काञ्चनापिहितैर्योक्त्रैर्मयूरग्रीवसन्निभाः ।
द्रौपदेयं नरव्याघ्रं श्रुतकर्माणमाहवे

kāñcanāpihitairyoktrairmayūragrīvasannibhāḥ |
draupadeyaṃ naravyāghraṃ śrutakarmāṇamāhave

श्रुतकीर्तिं श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमाः ।
ऊहुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हयाः

śrutakīrtiṃ śrutanidhiṃ draupadeyaṃ hayottamāḥ |
ūhuḥ pārthasamaṃ yuddhe cāṣapatranibhā hayāḥ

यमाहुरध्यर्धगुणं कृष्णात्पार्थाच्च संयुगे ।
अभिमन्युं पिशङ्गास्तं कुमारमवहन्रणे

yamāhuradhyardhaguṇaṃ kṛṣṇātpārthācca saṃyuge |
abhimanyuṃ piśaṅgāstaṃ kumāramavahanraṇe

एकस्तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान्यः समाश्रितः ।
तं बृहन्तो महाकाया युयुत्सुमवहन्रणे ।
ये तु पुष्करसारस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः

ekastu dhārtarāṣṭrebhyaḥ pāṇḍavānyaḥ samāśritaḥ |
taṃ bṛhanto mahākāyā yuyutsumavahanraṇe |
ye tu puṣkarasārasya tulyavarṇā hayottamāḥ

पलालकाण्डवर्णास्तु वार्धक्षेमिं तरस्विनम् ।
ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः स्वलङ्कृताः

palālakāṇḍavarṇāstu vārdhakṣemiṃ tarasvinam |
ūhuḥ sutumule yuddhe hayā hṛṣṭāḥ svalaṅkṛtāḥ

कुमारं शितिपादास्तु रुक्मचित्रैरुरश्छदैः ।
सौचित्तिमवहद्युद्धे यन्तुः प्रेष्यकरा हयाः

kumāraṃ śitipādāstu rukmacitrairuraśchadaiḥ |
saucittimavahadyuddhe yantuḥ preṣyakarā hayāḥ

रुक्मपीठावकीर्णास्तु कौशेयसदृशा हयाः ।
सुवर्णमालिनः क्षान्ताः श्रेणिमन्तमुदावहन्

rukmapīṭhāvakīrṇāstu kauśeyasadṛśā hayāḥ |
suvarṇamālinaḥ kṣāntāḥ śreṇimantamudāvahan

रुक्ममालाधराः शूरा हेमपृष्ठाः स्वलङ्कृताः ।
काशिराजं नरश्रेष्ठं श्लाघनीयमुदावहन्

rukmamālādharāḥ śūrā hemapṛṣṭhāḥ svalaṅkṛtāḥ |
kāśirājaṃ naraśreṣṭhaṃ ślāghanīyamudāvahan

अस्त्राणां च धनुर्वेदे ब्राह्मे वेदे च पारगम् ।
तं सत्यधृतिमायान्तमरूणाः समुपावहन्

astrāṇāṃ ca dhanurvede brāhme vede ca pāragam |
taṃ satyadhṛtimāyāntamarūṇāḥ samupāvahan

यः स पाञ्चालसेनानीद्रोणमंशमकल्पयत् ।
पारावतसवर्णास्तं धृष्टद्युम्नमुदावहन्

yaḥ sa pāñcālasenānīdroṇamaṃśamakalpayat |
pārāvatasavarṇāstaṃ dhṛṣṭadyumnamudāvahan

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः ।
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः

tamanvayātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥ |
śreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ

युक्तैः परमकाम्भोजैर्जवनैर्हेममालिभिः ।
भीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमाः

yuktaiḥ paramakāmbhojairjavanairhemamālibhiḥ |
bhīṣayanto dviṣatsainyaṃ yamavaiśravaṇopamāḥ

प्रभद्रकास्तु काम्भोजाः षट्‌सहस्राण्युदायुधाः ।
नानावर्णैर्हयैः श्रेष्ठैर्हेमवर्णरथध्वजाः

prabhadrakāstu kāmbhojāḥ ṣaṭ‌sahasrāṇyudāyudhāḥ |
nānāvarṇairhayaiḥ śreṣṭhairhemavarṇarathadhvajāḥ

शरव्रातैर्विधुन्वन्तः शत्रून्विततकार्मुकाः ।
समानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः

śaravrātairvidhunvantaḥ śatrūnvitatakārmukāḥ |
samānamṛtyavo bhūtvā dhṛṣṭadyumnaṃ samanvayuḥ

बभ्रुकौशेयवर्णास्तु सुवर्णवरमालिनः ।
ऊहुरम्लानमनसश्चेकितानं हयोत्तमाः

babhrukauśeyavarṇāstu suvarṇavaramālinaḥ |
ūhuramlānamanasaścekitānaṃ hayottamāḥ

इन्द्रायुधसवर्णैस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैः ।
आयात्सदश्वैः पुरुजिन्मातुलः सव्यसाचिनः

indrāyudhasavarṇaistu kuntibhojo hayottamaiḥ |
āyātsadaśvaiḥ purujinmātulaḥ savyasācinaḥ

अन्तरिक्षसवर्णास्तु तारकाचित्रिता इव ।
राजानं रोचमानं ते हयाः सङ्ख्ये समावहन्

antarikṣasavarṇāstu tārakācitritā iva |
rājānaṃ rocamānaṃ te hayāḥ saṅkhye samāvahan

कर्बुराः शितिपादास्तु स्वर्णजालपरिच्छदाः ।
जारासन्धिं हयाः श्रेष्ठाः सहदेवमुदावहन्

karburāḥ śitipādāstu svarṇajālaparicchadāḥ |
jārāsandhiṃ hayāḥ śreṣṭhāḥ sahadevamudāvahan

ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमाः ।
जवे श्येनसमाश्चित्राः सुदामानमुदावहन्

ye tu puṣkaranālasya samavarṇā hayottamāḥ |
jave śyenasamāścitrāḥ sudāmānamudāvahan

शशलोहितवर्णास्तु पाण्डुरोद्गतराजयः ।
पाञ्चाल्यं गोपतेः पुत्रं सिंहसेनमुदावहन्

śaśalohitavarṇāstu pāṇḍurodgatarājayaḥ |
pāñcālyaṃ gopateḥ putraṃ siṃhasenamudāvahan

पाञ्चालानां नरव्याघ्रो यः ख्यातो जनमेजयः ।
तस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः

pāñcālānāṃ naravyāghro yaḥ khyāto janamejayaḥ |
tasya sarṣapapuṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ

माषवर्णाश्च जवना बृहन्तो हेममालिनः ।
दधिपृष्ठाश्चित्रमुखाः पाञ्चाल्यमवहन्द्रुतम्

māṣavarṇāśca javanā bṛhanto hemamālinaḥ |
dadhipṛṣṭhāścitramukhāḥ pāñcālyamavahandrutam

शूराश्च भद्रकाश्चैव शरकाण्डनिभा हयाः ।
पद्मकिञ्जल्कवर्णाभा दण्डधारमुदावहन्

śūrāśca bhadrakāścaiva śarakāṇḍanibhā hayāḥ |
padmakiñjalkavarṇābhā daṇḍadhāramudāvahan

रासभारुणवर्णाभाः पृष्ठतो मूषिकप्रभाः ।
वल्गन्त इव संयत्ता व्याघ्रदत्तमुदावहन्

rāsabhāruṇavarṇābhāḥ pṛṣṭhato mūṣikaprabhāḥ |
valganta iva saṃyattā vyāghradattamudāvahan

हरयः कालकाश्चित्राश्चित्रमाल्यविभूषिताः ।
सुधन्वानं नरव्याघ्रं पाञ्चाल्यं समुदावहन्

harayaḥ kālakāścitrāścitramālyavibhūṣitāḥ |
sudhanvānaṃ naravyāghraṃ pāñcālyaṃ samudāvahan

इन्द्राशनिसमस्पर्शा इन्द्रगोपकसन्निभाः ।
काये चित्रान्तराश्चित्राश्चित्रायुधमुदावहन्

indrāśanisamasparśā indragopakasannibhāḥ |
kāye citrāntarāścitrāścitrāyudhamudāvahan

बिभ्रतो हेपमालास्तु चक्रवाकोदरा हयाः ।
कोसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनोऽवहन्

bibhrato hepamālāstu cakravākodarā hayāḥ |
kosalādhipateḥ putraṃ sukṣatraṃ vājino'vahan

शबलास्तु बृहन्तोऽश्वा दान्ता जाम्बूनदस्रजः ।
युद्धे सत्यधृतिं क्षेमिमवहन्प्रांशवः शुभाः

śabalāstu bṛhanto'śvā dāntā jāmbūnadasrajaḥ |
yuddhe satyadhṛtiṃ kṣemimavahanprāṃśavaḥ śubhāḥ

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च ।
अश्वैश्च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लो न्यवर्तत

ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca |
aśvaiśca dhanuṣā caiva śuklaiḥ śuklo nyavartata

समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्रतेजसम् ।
अश्वाः शशाङ्कसदृशाश्चन्द्रसेनमुदावहन्

samudrasenaputraṃ tu sāmudrā rudratejasam |
aśvāḥ śaśāṅkasadṛśāścandrasenamudāvahan

नीलोत्पलसवर्णास्तु तपनीयविभूषिताः ।
शैब्यं चित्ररथं सङ्ख्ये चित्रमाल्याऽवहन्हयाः

nīlotpalasavarṇāstu tapanīyavibhūṣitāḥ |
śaibyaṃ citrarathaṃ saṅkhye citramālyā'vahanhayāḥ

कलायपुष्पवर्णास्तु श्वेतलोहितराजयः ।
रथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर्युद्धदुर्मदम्

kalāyapuṣpavarṇāstu śvetalohitarājayaḥ |
rathasenaṃ hayaśreṣṭhāḥ samūhuryuddhadurmadam

यं तु सर्वमनुष्येभ्यः प्राहुः शूरतरं नृपम् ।
तं पटच्चरहन्तारं शुकवर्णाऽवहन्हयाः

yaṃ tu sarvamanuṣyebhyaḥ prāhuḥ śūrataraṃ nṛpam |
taṃ paṭaccarahantāraṃ śukavarṇā'vahanhayāḥ

चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम् ।
ऊहुः किंशुकपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः

citrāyudhaṃ citramālyaṃ citravarmāyudhadhvajam |
ūhuḥ kiṃśukapuṣpāṇāṃ samavarṇā hayottamāḥ

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च ।
धनुषा रथवाहैश्च नीलैर्नीलोऽभ्यवर्तत

ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca |
dhanuṣā rathavāhaiśca nīlairnīlo'bhyavartata

नानारूपै रत्नचिह्नैर्वरूथरथकार्मुकैः ।
वाजिध्वजपताकाभिश्चित्रैश्चित्रोऽभ्यवर्तत

nānārūpai ratnacihnairvarūtharathakārmukaiḥ |
vājidhvajapatākābhiścitraiścitro'bhyavartata

ये तु पुष्करवर्णस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ।
ते रोचमानस्य सुतं हेमवर्णमुदावहन्

ye tu puṣkaravarṇasya tulyavarṇā hayottamāḥ |
te rocamānasya sutaṃ hemavarṇamudāvahan

योधाश्च भद्रकाराश्च शरदण्डानुदण्डयः ।
श्वेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुं हयाऽवहन्

yodhāśca bhadrakārāśca śaradaṇḍānudaṇḍayaḥ |
śvetāṇḍāḥ kukkuṭāṇḍābhā daṇḍaketuṃ hayā'vahan

केशवे न हते सङ्ख्ये पितर्यथ नराधिपे ।
भिन्ने कपाटे पाण्‍डानां विद्रुतेषु च बन्धुषु

keśave na hate saṅkhye pitaryatha narādhipe |
bhinne kapāṭe pāṇ‍ḍānāṃ vidruteṣu ca bandhuṣu

भीष्मादवाप्य चास्त्राणि द्रोणाद्रामात्कृपात्तथा ।
अस्त्रैः समत्वं सम्प्राप्य रुक्मिकर्णार्जुनाच्युतैः

bhīṣmādavāpya cāstrāṇi droṇādrāmātkṛpāttathā |
astraiḥ samatvaṃ samprāpya rukmikarṇārjunācyutaiḥ

इयेष द्वारकां हन्तुं कृत्स्नां जेतुं च मेदिनीम् ।
निवारितस्ततः प्राज्ञैः सुहृद्भिर्हितकाम्यया

iyeṣa dvārakāṃ hantuṃ kṛtsnāṃ jetuṃ ca medinīm |
nivāritastataḥ prājñaiḥ suhṛdbhirhitakāmyayā

वैरानुबन्धमुत्सज्य स्वराज्यमनुशास्ति यः ।
स सागरध्वजः पाण्ड्यश्चन्द्ररश्मिनिभैर्हयैः

vairānubandhamutsajya svarājyamanuśāsti yaḥ |
sa sāgaradhvajaḥ pāṇḍyaścandraraśminibhairhayaiḥ

वैडूर्यजालसञ्छन्नैर्वीर्यद्रविणमाश्रितः ।
दिव्यं विस्फारयंश्चापं द्रोणमभ्यद्रवद्बली

vaiḍūryajālasañchannairvīryadraviṇamāśritaḥ |
divyaṃ visphārayaṃścāpaṃ droṇamabhyadravadbalī

आरकूटकवर्णाश्च हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम् ।
अवहन्रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश

ārakūṭakavarṇāśca hayāḥ pāṇḍyānuyāyinām |
avahanrathamukhyānāmayutāni caturdaśa

नानावर्णेन रूपेण नानाकृतिमुखा हयाः ।
रथचक्रध्वजं वीरं घटोत्कचमुदावहन्

nānāvarṇena rūpeṇa nānākṛtimukhā hayāḥ |
rathacakradhvajaṃ vīraṃ ghaṭotkacamudāvahan

भारतानां समेतानामुत्सृज्यैको मतानि यः ।
गतो युधिष्ठिरं भक्त्या त्यक्त्वा सर्वमभीप्सितम्

bhāratānāṃ sametānāmutsṛjyaiko matāni yaḥ |
gato yudhiṣṭhiraṃ bhaktyā tyaktvā sarvamabhīpsitam

लोहिताक्षं महाबाहुं युयुत्सुं मकरध्वजम् ।
महासत्वा महाकायाः सौवर्णस्यन्दने स्थितम्

lohitākṣaṃ mahābāhuṃ yuyutsuṃ makaradhvajam |
mahāsatvā mahākāyāḥ sauvarṇasyandane sthitam

सुवर्णवर्णा धर्मज्ञमनीकस्थं युधिष्ठिरम् ।
राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतोऽन्वयुः

suvarṇavarṇā dharmajñamanīkasthaṃ yudhiṣṭhiram |
rājaśreṣṭhaṃ hayaśreṣṭhāḥ sarvataḥ pṛṣṭhato'nvayuḥ

वर्णैरुच्चावचैरन्यैः सदश्वानां प्रभद्रकाः ।
सन्न्यवर्तन्त युद्धाय बहवो देवरूपिणः

varṇairuccāvacairanyaiḥ sadaśvānāṃ prabhadrakāḥ |
sannyavartanta yuddhāya bahavo devarūpiṇaḥ

ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाः ।
प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः

te yattā bhīmasenena sahitāḥ kāñcanadhvajāḥ |
pratyadṛśyanta rājendra sendrā iva divaukasaḥ

अत्यरोचत तान्सर्वान्धृष्ठद्युम्नः समागतान् ।
सर्वाण्यति च सैन्यानि भारद्वाजो व्यरोचत

atyarocata tānsarvāndhṛṣṭhadyumnaḥ samāgatān |
sarvāṇyati ca sainyāni bhāradvājo vyarocata

अतीव शुशुभे तस्य ध्वजः कृष्णाजिनोत्तरः ।
कमण्डलुर्महाराज जातरूपमयः शुभः

atīva śuśubhe tasya dhvajaḥ kṛṣṇājinottaraḥ |
kamaṇḍalurmahārāja jātarūpamayaḥ śubhaḥ

ध्वजं तु भीमसेनस्य वै2डूर्यमणिलोचनम् ।
भ्राजमानं महासिंहं राजन्तं दृष्टवानहम्

dhvajaṃ tu bhīmasenasya vai2ḍūryamaṇilocanam |
bhrājamānaṃ mahāsiṃhaṃ rājantaṃ dṛṣṭavānaham

ध्वजं तु कुरुराजस्य पाण्डवस्य महौजसः ।
दृष्टवानस्मि सौवर्णं सोमं ग्रहगणान्वितम्

dhvajaṃ tu kururājasya pāṇḍavasya mahaujasaḥ |
dṛṣṭavānasmi sauvarṇaṃ somaṃ grahagaṇānvitam

मृदङ्गौ चात्र विपुलौ दिव्यौ नन्दोपनन्दकौ ।
यन्त्रेणाहन्यमानौ च सुस्वनौ हर्षवर्धनौ

mṛdaṅgau cātra vipulau divyau nandopanandakau |
yantreṇāhanyamānau ca susvanau harṣavardhanau

शरभं पृष्ठसौवर्णं नकुलस्य महाध्वजम् ।
अपश्याम रथेत्युग्रं भीषयाणमवस्थितम्

śarabhaṃ pṛṣṭhasauvarṇaṃ nakulasya mahādhvajam |
apaśyāma rathetyugraṃ bhīṣayāṇamavasthitam

हंसस्तु राजतः श्रीमान्ध्वजे घण्टापताकवान् ।
सहदेवस्य दुर्धर्षो द्विषतां शोकवर्धनः

haṃsastu rājataḥ śrīmāndhvaje ghaṇṭāpatākavān |
sahadevasya durdharṣo dviṣatāṃ śokavardhanaḥ

पञ्चानां द्रौपदेयानां प्रतिमाध्वजभूषणम् ।
धर्ममारुतशक्राणामश्विनोश्च महात्मनोः

pañcānāṃ draupadeyānāṃ pratimādhvajabhūṣaṇam |
dharmamārutaśakrāṇāmaśvinośca mahātmanoḥ

अभिमन्योः कुमारस्य शार्ङ्गपक्षी हिरण्मयः ।
रथे ध्वजवरो राजंस्तप्तचामीकरोज्ज्वलः

abhimanyoḥ kumārasya śārṅgapakṣī hiraṇmayaḥ |
rathe dhvajavaro rājaṃstaptacāmīkarojjvalaḥ

घटोत्कचस्य राजेन्द्र ध्वजे गृध्रो व्यरोचत ।
अश्वाश्च कामगास्तस्य रावणस्य पुरा यथा

ghaṭotkacasya rājendra dhvaje gṛdhro vyarocata |
aśvāśca kāmagāstasya rāvaṇasya purā yathā

माहेन्द्रं च धनुर्दिव्यं धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
वायव्यं भीमसेनस्य धनुर्दिव्यमभून्नृप

māhendraṃ ca dhanurdivyaṃ dharmarāje yudhiṣṭhire |
vāyavyaṃ bhīmasenasya dhanurdivyamabhūnnṛpa

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय ब्रह्मणा सृष्टमायुधम् ।
तद्दिव्यमजरं चैव फाल्गुनार्थाय वै धनुः

trailokyarakṣaṇārthāya brahmaṇā sṛṣṭamāyudham |
taddivyamajaraṃ caiva phālgunārthāya vai dhanuḥ

वैष्णवं नकुलायाथ सहदेवाय चाश्विजम् ।
घटोत्कचाय पौलस्त्यं धनुर्दिव्यं भयामकम्

vaiṣṇavaṃ nakulāyātha sahadevāya cāśvijam |
ghaṭotkacāya paulastyaṃ dhanurdivyaṃ bhayāmakam

रौद्रमाग्नेयकौबेरं याम्यं गिरिशमेव च ।
पञ्चानां द्रौपदेयानां धनूरत्नानि भारत

raudramāgneyakauberaṃ yāmyaṃ giriśameva ca |
pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhanūratnāni bhārata

रौद्रं धनुर्वरं श्रेष्ठं लेभे यद्रोहिणीसुतः ।
तत्तुष्टः प्रददौ रामः सौभद्राय महात्मने

raudraṃ dhanurvaraṃ śreṣṭhaṃ lebhe yadrohiṇīsutaḥ |
tattuṣṭaḥ pradadau rāmaḥ saubhadrāya mahātmane

एते चान्ये च बहवो ध्वजा हेमविभूषिताः ।
तत्रादृश्यन्त शूराणां द्विषतां शोकवर्धनाः

ete cānye ca bahavo dhvajā hemavibhūṣitāḥ |
tatrādṛśyanta śūrāṇāṃ dviṣatāṃ śokavardhanāḥ

तदभूद्ध्वजसम्बाधमकापुरुषसेवितम् ।
द्रोणानीकं महाराज पटे चित्रमिवार्पितम्

tadabhūddhvajasambādhamakāpuruṣasevitam |
droṇānīkaṃ mahārāja paṭe citramivārpitam

शुश्रुवुनार्मगोत्राणि वीराणां संयुगे तदा ।
द्रोणमाद्रवतां राजन्स्वयंवर इवाहवे

śuśruvunārmagotrāṇi vīrāṇāṃ saṃyuge tadā |
droṇamādravatāṃ rājansvayaṃvara ivāhave