अध्याय 22: कर्ण दुर्योधन को पाण्डवों की अवहेलना से रोकते हैं

भारद्वाजेन भग्नेषु पाण्डवेषु महामृधे ।
पाञ्चालेषु च सर्वेषु कश्चिदन्योऽभ्यवर्तत

bhāradvājena bhagneṣu pāṇḍaveṣu mahāmṛdhe |
pāñcāleṣu ca sarveṣu kaścidanyo'bhyavartata

आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा क्षत्रियाणां यशस्करीम् ।
असेवितां कापुरुषैः सेवितां पुरुषर्षभैः

āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā kṣatriyāṇāṃ yaśaskarīm |
asevitāṃ kāpuruṣaiḥ sevitāṃ puruṣarṣabhaiḥ

स हि वीरोन्नतः शूरो यो भग्नेषु निवर्तते ।
अहो नासीत्पुमान्कश्चिद्दृष्ट्वा द्रोणं व्यवस्थितम्

sa hi vīronnataḥ śūro yo bhagneṣu nivartate |
aho nāsītpumānkaściddṛṣṭvā droṇaṃ vyavasthitam

जृम्भमाणमिव व्याघ्रं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् ।
त्यजन्तमाहवे प्राणान्सन्नद्धं चित्रयोधिनम्

jṛmbhamāṇamiva vyāghraṃ prabhinnamiva kuñjaram |
tyajantamāhave prāṇānsannaddhaṃ citrayodhinam

महेष्वासं नरव्याघ्रं द्विषतां भयवर्धनम् ।
कृतज्ञं सत्यनिरतं दुर्योधनहितैषिणम्

maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ dviṣatāṃ bhayavardhanam |
kṛtajñaṃ satyanirataṃ duryodhanahitaiṣiṇam

भारद्वाजं तथाऽनीके दृष्ट्वा शूरमवस्थितम् ।
के शूराः सन्न्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

bhāradvājaṃ tathā'nīke dṛṣṭvā śūramavasthitam |
ke śūrāḥ sannyavartanta tanmamācakṣva sañjaya

तान्दृष्ट्वा चलितान्सङ्ख्ये प्रणुन्नान्द्रोणसायकैः ।
पाञ्चालान्पाण्वान्मात्स्यान्सृञ्जयांश्चेदिकेकयान्

tāndṛṣṭvā calitānsaṅkhye praṇunnāndroṇasāyakaiḥ |
pāñcālānpāṇvānmātsyānsṛñjayāṃścedikekayān

द्रोणचापविमुक्तेन शरौघेणाशु हारिणा ।
सिन्धोरिव महौधेन हियमाणान्यथा प्लवान्

droṇacāpavimuktena śaraugheṇāśu hāriṇā |
sindhoriva mahaudhena hiyamāṇānyathā plavān

कौरवाः सिंहनादेन नानावाद्यस्वनेन च ।
रथद्विपनरांश्चैव सर्वतः समवारयन्

kauravāḥ siṃhanādena nānāvādyasvanena ca |
rathadvipanarāṃścaiva sarvataḥ samavārayan

तान्पश्यन्सैन्यमध्यस्थो राजा स्वजनसम्वृतः ।
दुर्योधनोऽब्रवीत्कर्णं प्रहृष्टः प्रहसन्निव

tānpaśyansainyamadhyastho rājā svajanasamvṛtaḥ |
duryodhano'bravītkarṇaṃ prahṛṣṭaḥ prahasanniva

पश्य राधेय पाञ्चालान्प्रणुन्नान्द्रोणसायकैः ।
सिंहेनेव मृगान्वन्यांस्त्रासितान्दृढधन्वना

paśya rādheya pāñcālānpraṇunnāndroṇasāyakaiḥ |
siṃheneva mṛgānvanyāṃstrāsitāndṛḍhadhanvanā

नैते जातु पुनर्युद्धमीहेयुरिति मे मतिः ।
यथा तु भग्ना द्रोणेन वातेनेव महाद्रुमाः

naite jātu punaryuddhamīheyuriti me matiḥ |
yathā tu bhagnā droṇena vāteneva mahādrumāḥ

अर्द्यमानाः शरैरेते रुक्मपुङ्खैर्महात्मना ।
पथा नैकेन गच्छन्ति घूर्णमानास्ततस्ततः

ardyamānāḥ śarairete rukmapuṅkhairmahātmanā |
pathā naikena gacchanti ghūrṇamānāstatastataḥ

सन्निरुद्धाश्च कौरव्यैर्द्रोणेन च महात्मना ।
एतेऽन्ये मण्डलीभूताः पावकेनेव कुञ्जराः

sanniruddhāśca kauravyairdroṇena ca mahātmanā |
ete'nye maṇḍalībhūtāḥ pāvakeneva kuñjarāḥ

भ्रमरैरिव चाविष्टा द्रोणस्य निशितैः शरैः ।
अन्योन्यं समलीयन्त पलायनपरायणाः

bhramarairiva cāviṣṭā droṇasya niśitaiḥ śaraiḥ |
anyonyaṃ samalīyanta palāyanaparāyaṇāḥ

एष भीमो महाक्रोधी हीनः पाण्डवसृञ्जयैः ।
मदीयैरावृतो योधैः कर्ण नन्दयतीव माम्

eṣa bhīmo mahākrodhī hīnaḥ pāṇḍavasṛñjayaiḥ |
madīyairāvṛto yodhaiḥ karṇa nandayatīva mām

व्यक्तं द्रोणमयं लोकमद्य पश्यति दुर्मतिः ।
निराशो जीवितान्नूनमद्य राज्याच्च पाण्डवः

vyaktaṃ droṇamayaṃ lokamadya paśyati durmatiḥ |
nirāśo jīvitānnūnamadya rājyācca pāṇḍavaḥ

नैष जातु महाबाहुर्जीवन्नाहवमुत्सृजेत् ।
न चेमान्पुरुषव्याघ्र सिंहनादान्सहिष्यति

naiṣa jātu mahābāhurjīvannāhavamutsṛjet |
na cemānpuruṣavyāghra siṃhanādānsahiṣyati

न चापि पाण्डवा युद्धे भज्येरन्निति मे मतिः ।
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः

na cāpi pāṇḍavā yuddhe bhajyeranniti me matiḥ |
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ

विषाग्निद्यूतसङ्क्लेशान्वनवासं च पाण्डवाः ।
स्मरमाणा न हास्यन्ति सङ्ग्राममिति मे मतिः

viṣāgnidyūtasaṅkleśānvanavāsaṃ ca pāṇḍavāḥ |
smaramāṇā na hāsyanti saṅgrāmamiti me matiḥ

निवृत्तो हि महाबाहुरमितौजा वृकोदरः ।
वरान्वरान्हि कौन्तेयो रथोदारान्हनिष्यति

nivṛtto hi mahābāhuramitaujā vṛkodaraḥ |
varānvarānhi kaunteyo rathodārānhaniṣyati

असिना धनुषा शक्या हयैर्नागैर्नरै स्थैः ।
आयसेन च दण्डेन व्रातान्व्रातान्हनिष्यति

asinā dhanuṣā śakyā hayairnāgairnarai sthaiḥ |
āyasena ca daṇḍena vrātānvrātānhaniṣyati

तमेनमनुवर्तन्ते सात्यकिप्रमुखा रथाः ।
पाञ्चालाः केकया मास्त्याः पाश्डवाश्च विशेषतः

tamenamanuvartante sātyakipramukhā rathāḥ |
pāñcālāḥ kekayā māstyāḥ pāśḍavāśca viśeṣataḥ

शूराश्च बलवन्तश्च विक्रान्ताश्च महारथाः ।
विनिघ्नन्तश्च भीमेन संरब्धेनाभिचोदिताः

śūrāśca balavantaśca vikrāntāśca mahārathāḥ |
vinighnantaśca bhīmena saṃrabdhenābhicoditāḥ

ते द्रोणमभिवर्तन्ते सर्वतः कुरुपुङ्गवाः ।
वृकोदरं परीप्सन्तः सूर्यमभ्रगणा इव

te droṇamabhivartante sarvataḥ kurupuṅgavāḥ |
vṛkodaraṃ parīpsantaḥ sūryamabhragaṇā iva

समरेषु तु निर्दिष्टाः पाण्डवाः कृष्णबान्धवाः ।
पाञ्चालाः केकया मात्स्याः पाण्डवेयाश्च सर्वशः

samareṣu tu nirdiṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇabāndhavāḥ |
pāñcālāḥ kekayā mātsyāḥ pāṇḍaveyāśca sarvaśaḥ

शूराश्च बलवन्तश्च विक्रान्ताश्च महारथाः ।
हीमन्तः शत्रुमरणे निपुणाः पुण्यलक्षणाः

śūrāśca balavantaśca vikrāntāśca mahārathāḥ |
hīmantaḥ śatrumaraṇe nipuṇāḥ puṇyalakṣaṇāḥ

बहवः पार्थिवा राजंस्तेषां वशगता रणे ।
मावमंस्थाः पाण्डवांस्त्वं नारायणपुरोगमान्

bahavaḥ pārthivā rājaṃsteṣāṃ vaśagatā raṇe |
māvamaṃsthāḥ pāṇḍavāṃstvaṃ nārāyaṇapurogamān

एकायनगता ह्येते पीडयेयुर्यतव्रतम् ।
अरक्षमाणं शलभा यथा दीपं मुमूर्षवः

ekāyanagatā hyete pīḍayeyuryatavratam |
arakṣamāṇaṃ śalabhā yathā dīpaṃ mumūrṣavaḥ

असंशयं कृतास्त्राश्च पर्याप्ताश्चापि वारणे ।
अतिभारमहं मन्ये भारद्वाजे समाहितम्

asaṃśayaṃ kṛtāstrāśca paryāptāścāpi vāraṇe |
atibhāramahaṃ manye bhāradvāje samāhitam

ते शीघ्रमनुगच्छामो यत्र द्रोणो व्यवस्थितः ।
कोका इव महानागं मा वै हन्युर्यतव्रतम्

te śīghramanugacchāmo yatra droṇo vyavasthitaḥ |
kokā iva mahānāgaṃ mā vai hanyuryatavratam

राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्ततः ।
भ्रातृभिः सहितो राजन्प्रायाद्द्रोणरथं प्रति

rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanastataḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito rājanprāyāddroṇarathaṃ prati

तत्रारावो महानासीदेकं द्रोणं जिघांसताम् ।
पाण्डवानां निवृत्तानां नानावर्णैर्हयोत्तमैः

tatrārāvo mahānāsīdekaṃ droṇaṃ jighāṃsatām |
pāṇḍavānāṃ nivṛttānāṃ nānāvarṇairhayottamaiḥ