अध्याय 24: धृतराष्ट्र भाग्य को कोसकर युद्ध का वृत्तान्त माँगते हैं

व्यथयेयुरिमे सेनां देवानामपि सञ्जय ।
आहवे ये न्यवर्तन्त वृकोदरमुखा नृपाः

vyathayeyurime senāṃ devānāmapi sañjaya |
āhave ye nyavartanta vṛkodaramukhā nṛpāḥ

सम्प्रयुक्तः किलैवायं दिष्टैर्भवति पूरुषः ।
तस्मिन्नेव च सर्वार्थाः प्रदृश्यन्ते पृथग्विधाः

samprayuktaḥ kilaivāyaṃ diṣṭairbhavati pūruṣaḥ |
tasminneva ca sarvārthāḥ pradṛśyante pṛthagvidhāḥ

दीर्घं विप्रोषितः कालमरण्ये जटिलोऽजिनी ।
अज्ञातश्चैव लोकस्य विजहार युधिष्ठिरः

dīrghaṃ viproṣitaḥ kālamaraṇye jaṭilo'jinī |
ajñātaścaiva lokasya vijahāra yudhiṣṭhiraḥ

स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे ।
किमन्यद्दैवसंयोगान्मम पुत्राभवाय च

sa eva mahatīṃ senāṃ samāvartayadāhave |
kimanyaddaivasaṃyogānmama putrābhavāya ca

युक्त एव हि भाग्येन ध्रुवमुत्पद्यते नरः ।
स तथाऽऽकृष्यते तेन न यथा स्वयमिच्छति

yukta eva hi bhāgyena dhruvamutpadyate naraḥ |
sa tathā''kṛṣyate tena na yathā svayamicchati

द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिरः ।
स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान्

dyūtavyasanamāsādya kleśito hi yudhiṣṭhiraḥ |
sa punarbhāgadheyena sahāyānupalabdhavān

अर्थे मे केकया लब्धाः काशिका कोसलाश्चये ।
चेदीनां चार्धमपरे मामे व समुपाश्रिताः

arthe me kekayā labdhāḥ kāśikā kosalāścaye |
cedīnāṃ cārdhamapare māme va samupāśritāḥ

पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा ।
इति मामब्रवीत्सूत मन्दो दुर्योधनः पुरा

pṛthivī bhūyasī tāta mama pārthasya no tathā |
iti māmabravītsūta mando duryodhanaḥ purā

तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोणः सुरक्षितः ।
निहतः पार्षतेनाजौ किमन्यद्भागधेयतः

tasya senāsamūhasya madhye droṇaḥ surakṣitaḥ |
nihataḥ pārṣatenājau kimanyadbhāgadheyataḥ

मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् ।
सर्वास्त्रपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान्

madhye rājñāṃ mahābāhuṃ sadā yuddhābhinandinam |
sarvāstrapāragaṃ droṇaṃ kathaṃ mṛtyurupeyivān

समनुप्राप्तकृच्छ्रोऽहं मोहं परममागतः ।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे

samanuprāptakṛcchro'haṃ mohaṃ paramamāgataḥ |
bhīṣmadroṇau hatau śrutvā nāhaṃ jīvitumutsahe

यन्मां क्षत्ताऽब्रवीत्तात प्रपश्यन्पुत्रगृद्धिनम् ।
दुर्योधनेन तत्सर्वं प्राप्तं सूत मया सह

yanmāṃ kṣattā'bravīttāta prapaśyanputragṛddhinam |
duryodhanena tatsarvaṃ prāptaṃ sūta mayā saha

नृशंसं तु परं तात त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि ।
पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत्

nṛśaṃsaṃ tu paraṃ tāta tyaktvā duryodhanaṃ yadi |
putraśeṣaṃ cikīrṣeyaṃ kṛtsnaṃ na maraṇaṃ vrajet

यो हि धर्मं परित्यज्य भवत्यर्थपरो नरः ।
सोऽस्माच्च हीयते लोकात्क्षुद्रभावं च गच्छति

yo hi dharmaṃ parityajya bhavatyarthaparo naraḥ |
so'smācca hīyate lokātkṣudrabhāvaṃ ca gacchati

अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य कृतोच्छेदस्य सञ्जय ।
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति

adya cāpyasya rāṣṭrasya kṛtocchedasya sañjaya |
avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati

कथं स्यादवशेषो हि धुर्ययोरभ्यतीतयोः ।
यौ नित्यमुपजीवामः क्षमिणौ पुरुषर्षभौ

kathaṃ syādavaśeṣo hi dhuryayorabhyatītayoḥ |
yau nityamupajīvāmaḥ kṣamiṇau puruṣarṣabhau

व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत ।
केऽयुध्यन्के व्यपाकुर्वन्के क्षुद्राः प्राद्रवन्भयात्

vyaktameva ca me śaṃsa yathā yuddhamavartata |
ke'yudhyanke vyapākurvanke kṣudrāḥ prādravanbhayāt

धनुञ्जयं च मे शंस यद्यच्चक्रे रथर्षभः ।
तस्माद्भयं नो भूयिष्ठं भ्रातृव्याच्च वृकोदरात्

dhanuñjayaṃ ca me śaṃsa yadyaccakre ratharṣabhaḥ |
tasmādbhayaṃ no bhūyiṣṭhaṃ bhrātṛvyācca vṛkodarāt

यथाऽसीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु सञ्जय ।
मम सैन्यावशेषस्य सन्निपातः सुदारुणः

yathā'sīcca nivṛtteṣu pāṇḍaveyeṣu sañjaya |
mama sainyāvaśeṣasya sannipātaḥ sudāruṇaḥ

कथं च वो मनस्तात निवृत्तेष्वभवत्तदा ।
मामकानां च ये शूराः के कांस्तत्र न्यवारयन्

kathaṃ ca vo manastāta nivṛtteṣvabhavattadā |
māmakānāṃ ca ye śūrāḥ ke kāṃstatra nyavārayan