अध्याय 21: द्रोण सत्यजित का वध करते हैं

ततो युधिष्ठिरो द्रोणं दृष्ट्वान्तिकमुपागतम् ।
महता शरवर्षेण प्रत्यगृह्णादभीतवत्

tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ dṛṣṭvāntikamupāgatam |
mahatā śaravarṣeṇa pratyagṛhṇādabhītavat

ततो हलहलाशब्द आसीद्यौधिष्ठिरे बले ।
जिघृक्षति महासिंहे गजानामिव यूथपम्

tato halahalāśabda āsīdyaudhiṣṭhire bale |
jighṛkṣati mahāsiṃhe gajānāmiva yūthapam

दृष्ट्वा द्रोणं ततः शूरः सत्यजित्सत्यविक्रमः ।
युधिष्ठिरमभिप्रेप्सुराचार्यं समुपाद्रवत्

dṛṣṭvā droṇaṃ tataḥ śūraḥ satyajitsatyavikramaḥ |
yudhiṣṭhiramabhiprepsurācāryaṃ samupādravat

तत आचार्यपाञ्चाल्यौ युयुधाते महाबलौ ।
विक्षोभयन्तौ तत्सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव

tata ācāryapāñcālyau yuyudhāte mahābalau |
vikṣobhayantau tatsainyamindravairocanāviva

ततो द्रोणं महेष्वासः सत्यजित्सत्यविक्रमः ।
अविध्यन्निशिताग्रेण परमास्त्रं विदर्शयन्

tato droṇaṃ maheṣvāsaḥ satyajitsatyavikramaḥ |
avidhyanniśitāgreṇa paramāstraṃ vidarśayan

तथास्य सारथेः पञ्च शरान्सर्पविषोपमान् ।
अमुञ्चदन्तकप्रख्यान्संमुमोहास्य सारथिः

tathāsya sāratheḥ pañca śarānsarpaviṣopamān |
amuñcadantakaprakhyānsaṃmumohāsya sārathiḥ

अथास्य सहसाऽविध्यद्धयान्दशभिराशुगैः ।
दशभिर्दशभिः क्रुद्ध उभौ च पार्ष्णिसारथी

athāsya sahasā'vidhyaddhayāndaśabhirāśugaiḥ |
daśabhirdaśabhiḥ kruddha ubhau ca pārṣṇisārathī

मण्डलं तु समावृत्य विचरन्पृतनामुखे ।
ध्वजं चिच्छेद च क्रुद्धो द्रोणस्यामित्रकर्षणः

maṇḍalaṃ tu samāvṛtya vicaranpṛtanāmukhe |
dhvajaṃ ciccheda ca kruddho droṇasyāmitrakarṣaṇaḥ

द्रोणस्तु तत्समालोक्य चरितं तस्य संयुगे ।
मनसा चिन्तयामास प्राप्तकालमरिन्दमः

droṇastu tatsamālokya caritaṃ tasya saṃyuge |
manasā cintayāmāsa prāptakālamarindamaḥ

ततः सत्यजितं तीक्ष्णैर्दशभिर्मर्मभेदभिः ।
अविध्यच्छीघ्रमाचार्यश्छित्त्वाऽस्य सशरं धनुः

tataḥ satyajitaṃ tīkṣṇairdaśabhirmarmabhedabhiḥ |
avidhyacchīghramācāryaśchittvā'sya saśaraṃ dhanuḥ

स शीघ्रतरमादाय धनुरन्यत्प्रतापवान् ।
द्रोणमब्यहनद्राजंस्त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः

sa śīghrataramādāya dhanuranyatpratāpavān |
droṇamabyahanadrājaṃstriṃśatā kaṅkapatribhiḥ

दृष्ट्वा सत्यजिता द्रोणं ग्रस्यमानमिवाहवे ।
वृकः शरशतैस्तीक्ष्णैः पाञ्चाल्यो द्रोणमार्दयत्

dṛṣṭvā satyajitā droṇaṃ grasyamānamivāhave |
vṛkaḥ śaraśataistīkṣṇaiḥ pāñcālyo droṇamārdayat

सञ्छाद्यमानं समरे द्रोणं दृष्ट्वा महारथम् ।
चुक्रुशुः पाण्डवा राजन्वस्त्राणि दुधुवुश्च ह

sañchādyamānaṃ samare droṇaṃ dṛṣṭvā mahāratham |
cukruśuḥ pāṇḍavā rājanvastrāṇi dudhuvuśca ha

वृकस्तु परमक्रुद्धो द्रोणं षष्ट्या स्तनान्तरे ।
विव्याध बलवान्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

vṛkastu paramakruddho droṇaṃ ṣaṣṭyā stanāntare |
vivyādha balavānrājaṃstadadbhutamivābhavat

द्रोणस्तु शरवर्षेण च्छाद्यमानो महारथः ।
वेगं चक्रे महावेगः क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी

droṇastu śaravarṣeṇa cchādyamāno mahārathaḥ |
vegaṃ cakre mahāvegaḥ krodhādudvṛtya cakṣuṣī

ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा द्रोणो वृकस्य च ।
षड्भिः ससूतं सहयं शरैर्द्रोणोऽवधीद्वृकम्

tataḥ satyajitaścāpaṃ chittvā droṇo vṛkasya ca |
ṣaḍbhiḥ sasūtaṃ sahayaṃ śarairdroṇo'vadhīdvṛkam

अथान्यद्धनुरादाय सत्यजिद्वेगवत्तरम् ।
साश्वं ससूतं विशिखैर्द्रोणं विव्याध सध्वजम्

athānyaddhanurādāya satyajidvegavattaram |
sāśvaṃ sasūtaṃ viśikhairdroṇaṃ vivyādha sadhvajam

स तन्न ममृषे द्रोणः पाञ्चाल्येनार्दितो मृधे ।
ततस्तस्य विनाशाय सत्वरं व्यसृजच्छरान्

sa tanna mamṛṣe droṇaḥ pāñcālyenārdito mṛdhe |
tatastasya vināśāya satvaraṃ vyasṛjaccharān

हयान्ध्वजं धनुर्मुष्टिमुभौ च पार्ष्णिसारथी ।
अवाकिरत्ततो द्रोणः शरवर्षैः सहस्रशः

hayāndhvajaṃ dhanurmuṣṭimubhau ca pārṣṇisārathī |
avākirattato droṇaḥ śaravarṣaiḥ sahasraśaḥ

तथा सञ्छिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनःपुनः ।
पाञ्चाल्यः परमास्त्रज्ञः शोणाश्वं समयोधयत्

tathā sañchidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥpunaḥ |
pāñcālyaḥ paramāstrajñaḥ śoṇāśvaṃ samayodhayat

स सत्यजितमालोक्य तथोदीर्णं महाहवे ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस्तस्य महात्मनः

sa satyajitamālokya tathodīrṇaṃ mahāhave |
ardhacandreṇa ciccheda śirastasya mahātmanaḥ

तस्मिन्हते महामात्रे पाञ्चालानां महारथे ।
अपायाज्जवनैरश्वैर्द्रोणात्त्रस्तो युधिष्ठिरः

tasminhate mahāmātre pāñcālānāṃ mahārathe |
apāyājjavanairaśvairdroṇāttrasto yudhiṣṭhiraḥ

पाञ्चालाः केकया मात्स्याश्चेदिकारूशकोसलाः ।
युधिष्ठिरमभीप्सन्तो दृष्ट्वा द्रोणमुपाद्रवन्

pāñcālāḥ kekayā mātsyāścedikārūśakosalāḥ |
yudhiṣṭhiramabhīpsanto dṛṣṭvā droṇamupādravan

ततो युधिष्ठिरं प्रेप्सुराचार्यः शत्रुपूगहा ।
व्यधमत्तान्यनीकानि तूलराशिमिवानलः

tato yudhiṣṭhiraṃ prepsurācāryaḥ śatrupūgahā |
vyadhamattānyanīkāni tūlarāśimivānalaḥ

निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुनःपुनः ।
द्रोणं मत्स्यादवरजः शतानीकोऽभ्यवर्तत

nirdahantamanīkāni tāni tāni punaḥpunaḥ |
droṇaṃ matsyādavarajaḥ śatānīko'bhyavartata

सूर्यरश्मिप्रतीकाशैः कर्मारपरिमार्जितैः ।
षड्भिः ससूतं सहयं द्रोणं विद्ध्वाऽनदद्भृशम्

sūryaraśmipratīkāśaiḥ karmāraparimārjitaiḥ |
ṣaḍbhiḥ sasūtaṃ sahayaṃ droṇaṃ viddhvā'nadadbhṛśam

क्रूराय कर्मणे युक्तश्चिकीर्षुः कर्म दुष्करम् ।
अवाकिरच्छरशतैर्भारद्वाजं महारथम्

krūrāya karmaṇe yuktaścikīrṣuḥ karma duṣkaram |
avākiraccharaśatairbhāradvājaṃ mahāratham

तस्य नानदतो द्रोणः शिरः कायात्सकुण्डलम् ।
क्षुरेणापाहरत्तुर्णं ततो मत्स्याः प्रदुद्रुवुः

tasya nānadato droṇaḥ śiraḥ kāyātsakuṇḍalam |
kṣureṇāpāharatturṇaṃ tato matsyāḥ pradudruvuḥ

मत्स्याञ्जित्वाऽजयच्चेदीन्करूशान्केकयानपि ।
पाञ्चालान्सृञ्जयान्पाण्डून्भारद्वाजः पुनःपुनः

matsyāñjitvā'jayaccedīnkarūśānkekayānapi |
pāñcālānsṛñjayānpāṇḍūnbhāradvājaḥ punaḥpunaḥ

तं दहन्तमनीकानि क्रुद्धमग्निं यथा वनम् ।
दृष्ट्वा रुक्मरथं वीरं समकम्पन्त सृञ्जयाः

taṃ dahantamanīkāni kruddhamagniṃ yathā vanam |
dṛṣṭvā rukmarathaṃ vīraṃ samakampanta sṛñjayāḥ

उभाभ्यां सन्दधानस्य धनुरस्याशुकारिणः ।
ज्याघोषो निघ्नतोऽमित्रान्दिक्षुसर्वासु शुश्रुवे

ubhābhyāṃ sandadhānasya dhanurasyāśukāriṇaḥ |
jyāghoṣo nighnato'mitrāndikṣusarvāsu śuśruve

नागानश्वान्पदातींश्च रथिनो गजसादिनः ।
रौद्रा हस्तवता मुक्ताः प्रमथ्नन्ति स्म सायकाः

nāgānaśvānpadātīṃśca rathino gajasādinaḥ |
raudrā hastavatā muktāḥ pramathnanti sma sāyakāḥ

नानद्यमानः पर्जन्यो मिश्रवातो हिमात्यये ।
अश्मवर्षमिवावर्षन्परेषां भयमादधत्

nānadyamānaḥ parjanyo miśravāto himātyaye |
aśmavarṣamivāvarṣanpareṣāṃ bhayamādadhat

सर्वा दिशः समचरत्सैन्यं विक्षोभयन्निव ।
बली शूरो महेष्वासो मित्राणामभयङ्करः

sarvā diśaḥ samacaratsainyaṃ vikṣobhayanniva |
balī śūro maheṣvāso mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ

तस्य विद्युदिवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम् ।
दिक्षु सर्वासु पश्यामो द्रोणस्यामिततेजसः

tasya vidyudivābhreṣu cāpaṃ hemapariṣkṛtam |
dikṣu sarvāsu paśyāmo droṇasyāmitatejasaḥ

शोभमानां ध्वजे चास्य वेदीमद्राक्ष्य भारत ।
हिमवच्छिखराकारं चरतः संयुगे भृशम्

śobhamānāṃ dhvaje cāsya vedīmadrākṣya bhārata |
himavacchikharākāraṃ carataḥ saṃyuge bhṛśam

द्रोणस्तु पाण्डवानीके चकार कदनं महत् ।
यथा दैत्यगणे विष्णुः सुरासुरनमस्कृतः

droṇastu pāṇḍavānīke cakāra kadanaṃ mahat |
yathā daityagaṇe viṣṇuḥ surāsuranamaskṛtaḥ

स शूरः सत्यवाक्प्राज्ञो बलवान्सत्यविक्रमः ।
महानुभावः कल्पान्ते रौद्रां भीरुविभीषणाम्

sa śūraḥ satyavākprājño balavānsatyavikramaḥ |
mahānubhāvaḥ kalpānte raudrāṃ bhīruvibhīṣaṇām

कवचोर्मिध्वजावर्तां मर्त्यकूलापहारिणीम् ॥
गजवाजिमहाग्राहामसिमीनां दुरासदाम्

kavacormidhvajāvartāṃ martyakūlāpahāriṇīm ||
gajavājimahāgrāhāmasimīnāṃ durāsadām

वीरास्यिशर्करां रौद्रां भेरीमुरजकच्छपाम् ।
चर्मवर्मप्लवां घोरां केशशैवलशाद्वलाम्

vīrāsyiśarkarāṃ raudrāṃ bherīmurajakacchapām |
carmavarmaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśādvalām

शरौघिणीं धनुःस्रोतां बाहुपन्नगसङ्कुलाम् ।
रणभूमिवहां तीव्रां कुरुसृञ्जयवाहिनीम्

śaraughiṇīṃ dhanuḥsrotāṃ bāhupannagasaṅkulām |
raṇabhūmivahāṃ tīvrāṃ kurusṛñjayavāhinīm

मनुष्यशीर्षपाषाणां शक्तिमीनां गदोडुपाम् ।
उष्णीषफेनवसनां विकीर्णान्त्रसरीसृपाम्

manuṣyaśīrṣapāṣāṇāṃ śaktimīnāṃ gadoḍupām |
uṣṇīṣaphenavasanāṃ vikīrṇāntrasarīsṛpām

वीरापहारिणीमुग्रां मांसशोमितकर्दमाम् ।
हस्तिग्राहां केतुवृक्षां क्षत्रियाणां निमज्जनीम्

vīrāpahāriṇīmugrāṃ māṃsaśomitakardamām |
hastigrāhāṃ ketuvṛkṣāṃ kṣatriyāṇāṃ nimajjanīm

क्रूरां शरीरसङ्घाटां सादिनक्रां दुरत्ययाम् ।
द्रोणः प्रावर्तयत्तत्र नदीमन्तकगामिनीम्

krūrāṃ śarīrasaṅghāṭāṃ sādinakrāṃ duratyayām |
droṇaḥ prāvartayattatra nadīmantakagāminīm

क्रव्यादगणसञ्जुष्टां श्वशृगालगणायुताम् ।
निषेवितां महारौद्रैः पिशिताशैः समन्ततः

kravyādagaṇasañjuṣṭāṃ śvaśṛgālagaṇāyutām |
niṣevitāṃ mahāraudraiḥ piśitāśaiḥ samantataḥ

तं दहन्तमनीकानि रथोदारं कृतान्तवत् ।
सर्वतोऽभ्यद्रवन्द्रोणं कुन्तीपुत्रपुरोगमाः

taṃ dahantamanīkāni rathodāraṃ kṛtāntavat |
sarvato'bhyadravandroṇaṃ kuntīputrapurogamāḥ

ते द्रोणं सहिताः शूराः सर्वतः प्रत्यवारयन् ।
गभस्तिभिरिवादित्यं तपन्तं भुवनं यथा

te droṇaṃ sahitāḥ śūrāḥ sarvataḥ pratyavārayan |
gabhastibhirivādityaṃ tapantaṃ bhuvanaṃ yathā

तं तु शूरं महेष्वासं तावकाऽभ्युद्यतायुधाः ।
राजानो राजपुत्राश्च समन्तात्पर्यवारयन्

taṃ tu śūraṃ maheṣvāsaṃ tāvakā'bhyudyatāyudhāḥ |
rājāno rājaputrāśca samantātparyavārayan

शिखण्डी तु ततो द्रोणं पञ्चभिर्नतपर्वभिः ।
क्षत्रवर्मा च विंशत्या वसुदानश्च पञ्चभिः

śikhaṇḍī tu tato droṇaṃ pañcabhirnataparvabhiḥ |
kṣatravarmā ca viṃśatyā vasudānaśca pañcabhiḥ

उत्तमौजास्त्रिभिर्बाणैः क्षत्रदेवश्च सप्तभिः ।
सात्यकिश्च शतेनाजौ युधामन्युस्तथाऽष्टभिः

uttamaujāstribhirbāṇaiḥ kṣatradevaśca saptabhiḥ |
sātyakiśca śatenājau yudhāmanyustathā'ṣṭabhiḥ

युधिष्ठिरो द्वादशभिर्द्रोणं विव्याध सायकैः ।
धृष्टद्युम्नश्च दशभिश्चेकितानस्त्रिभिः शरैः

yudhiṣṭhiro dvādaśabhirdroṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ |
dhṛṣṭadyumnaśca daśabhiścekitānastribhiḥ śaraiḥ

ततो द्रोणः सत्यसन्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ।
अभ्यतीत्य स्थानीकं दृढसेनमपातयत्

tato droṇaḥ satyasandhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ |
abhyatītya sthānīkaṃ dṛḍhasenamapātayat

ततो राजानमासाद्य प्रहरन्तमभीतवत् ।
अविध्यन्नवभिः क्षेमं स हतःप्रापतद्रथात्

tato rājānamāsādya praharantamabhītavat |
avidhyannavabhiḥ kṣemaṃ sa hataḥprāpatadrathāt

स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वाः प्रविचरन्दिशः ।
त्राता ह्यभवदन्येषां न त्रातव्यः कथंचन

sa madhyaṃ prāpya sainyānāṃ sarvāḥ pravicarandiśaḥ |
trātā hyabhavadanyeṣāṃ na trātavyaḥ kathaṃcana

शिखण्डिनं द्वादशभिर्विंशत्या चोत्तमौजसम् ।
वसुदानं च भल्लेन प्रैषयद्यमसादनम्

śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhirviṃśatyā cottamaujasam |
vasudānaṃ ca bhallena praiṣayadyamasādanam

अशीत्या क्षत्रवर्माणं षड्विंशत्या सुदक्षिणम् ।
क्षत्रदेवं तु भल्लेन रथनीडाडपातयत्

aśītyā kṣatravarmāṇaṃ ṣaḍviṃśatyā sudakṣiṇam |
kṣatradevaṃ tu bhallena rathanīḍāḍapātayat

युधामन्युं चतुःषष्ट्या त्रिंशता चैव सात्यकिम् ।
विद्ध्वा रुक्मरथस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्

yudhāmanyuṃ catuḥṣaṣṭyā triṃśatā caiva sātyakim |
viddhvā rukmarathastūrṇaṃ yudhiṣṭhiramupādravat

ततो युधिष्ठिरः क्षिप्रं गुरुतो राजसत्तमः ।
अपायाञ्जवनैरश्वैः पाञ्चाल्यो द्रोणमभ्ययात्

tato yudhiṣṭhiraḥ kṣipraṃ guruto rājasattamaḥ |
apāyāñjavanairaśvaiḥ pāñcālyo droṇamabhyayāt

तं द्रोणः सधनुष्कं तु साश्वयन्तारमाक्षिणोत् ।
स हतः प्रापतद्भूमौ रथाज्ज्योतिरिवाम्बरात् ।
हत्वा तं विबभौ द्रोणः कुरुभिः परिवारितः

taṃ droṇaḥ sadhanuṣkaṃ tu sāśvayantāramākṣiṇot |
sa hataḥ prāpatadbhūmau rathājjyotirivāmbarāt |
hatvā taṃ vibabhau droṇaḥ kurubhiḥ parivāritaḥ

वार्धक्षेमिस्तु वार्ष्णेयो द्रोणं विद्ध्वा शरोत्तमैः ।
नवभिश्च महीपालः पुनर्विव्याध पञ्चभिः

vārdhakṣemistu vārṣṇeyo droṇaṃ viddhvā śarottamaiḥ |
navabhiśca mahīpālaḥ punarvivyādha pañcabhiḥ

स सात्यकिश्चतुष्षष्ट्या राजन्विव्याध सायकैः ।
सुचित्रो दशभिर्बाणैर्द्रोणं विद्व्वाऽनदद्बली

sa sātyakiścatuṣṣaṣṭyā rājanvivyādha sāyakaiḥ |
sucitro daśabhirbāṇairdroṇaṃ vidvvā'nadadbalī

तं द्रोणः समरे राजञ्शरवर्षैरवाकिरत् ।
अपातयत्तयो द्रोणः सुचित्रं सहसारथिम्

taṃ droṇaḥ samare rājañśaravarṣairavākirat |
apātayattayo droṇaḥ sucitraṃ sahasārathim

साश्वं च समरे राजन्हतो वै प्रापतत्क्षितौ ।
पात्यमानो महाराज बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्

sāśvaṃ ca samare rājanhato vai prāpatatkṣitau |
pātyamāno mahārāja babhau jyotirivāmbarāt

तस्मिन्हते राजपुत्रे पाञ्चालानां यशस्करे ।
हत द्रोणं हत द्रोणमित्यासीन्निःस्वनो महान्

tasminhate rājaputre pāñcālānāṃ yaśaskare |
hata droṇaṃ hata droṇamityāsīnniḥsvano mahān

तांस्तथा भृशसंरब्धान्पाञ्चालान्मत्स्यकेकयान् ।
सृञ्जयान्पाण्डवांश्चैव द्रोणो व्यक्षोभयद्बली

tāṃstathā bhṛśasaṃrabdhānpāñcālānmatsyakekayān |
sṛñjayānpāṇḍavāṃścaiva droṇo vyakṣobhayadbalī

सात्यकिं चेकितानं च धृष्टद्युम्नशिखण्‍डिनौ ।
वार्धक्षेमिं चैत्रसेनिं सेनाबिन्दुं सुवर्चसम्

sātyakiṃ cekitānaṃ ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇ‍ḍinau |
vārdhakṣemiṃ caitraseniṃ senābinduṃ suvarcasam

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्नानाजनपदेश्वरान् ।
सर्वान्द्रोणोऽजयद्युद्धे कुरुभिः परिवारितः

etāṃścānyāṃśca subahūnnānājanapadeśvarān |
sarvāndroṇo'jayadyuddhe kurubhiḥ parivāritaḥ

तावकाश्च महाराज जयं लब्ध्वा महाहवे ।
पाण्डवेयान्रणे जघ्नुर्द्रवमाणान्समन्ततः

tāvakāśca mahārāja jayaṃ labdhvā mahāhave |
pāṇḍaveyānraṇe jaghnurdravamāṇānsamantataḥ

ते दानवा इवेन्द्रेण वध्यमाना महात्मना ।
पाञ्चालाः केकया मात्स्याः समकम्पन्त भारत

te dānavā ivendreṇa vadhyamānā mahātmanā |
pāñcālāḥ kekayā mātsyāḥ samakampanta bhārata