अध्याय 2: कर्ण कवच धारण कर रणभूमि को चलता है

हतं भीष्ममथाधिरथिर्विदित्वा
भिन्नां नावं वारिधावत्यगाधे ।
सोदर्यवद्व्यसनात्सूतपुत्रः
संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम्

hataṃ bhīṣmamathādhirathirviditvā
bhinnāṃ nāvaṃ vāridhāvatyagādhe |
sodaryavadvyasanātsūtaputraḥ
saṃtārayiṣyaṃstava putrasya senām

श्रुत्वा तु कर्णः पुरुषेन्द्रमच्युतं
निपातितं शान्तनवं महारथम् ।
अथोपयायात्सहसारिकर्षणो
धनुर्धराणां प्रवरस्तदा नृप

śrutvā tu karṇaḥ puruṣendramacyutaṃ
nipātitaṃ śāntanavaṃ mahāratham |
athopayāyātsahasārikarṣaṇo
dhanurdharāṇāṃ pravarastadā nṛpa

हते तु रथसत्तमे परैर्निमज्जतीं नावमिवार्णवे कुरून् ।
पितेव पुत्रांस्त्वरितोऽभ्ययात्ततः सन्तारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम्

hate tu rathasattame parairnimajjatīṃ nāvamivārṇave kurūn |
piteva putrāṃstvarito'bhyayāttataḥ santārayiṣyaṃstava putrasya senām

सम्मृज्य दिव्यं धनुराततज्यं स रामदत्तं रिपुसङ्घहन्ता ।
(कर्ण उवाच)
बाणांश्च कालानलवायुकल्पानुल्लालयन्वाक्यमिदं बभाषे ।
यस्मिन्धृतिर्बुद्धिपराक्रमौजः सत्यं स्मृतिर्वीरगुणाश्च सर्वे ।
अस्त्राणि दिव्यान्यथ संनतिह्रीः प्रिया च वागनसूया च भीष्मे

sammṛjya divyaṃ dhanurātatajyaṃ sa rāmadattaṃ ripusaṅghahantā |
(karṇa uvāca)
bāṇāṃśca kālānalavāyukalpānullālayanvākyamidaṃ babhāṣe |
yasmindhṛtirbuddhiparākramaujaḥ satyaṃ smṛtirvīraguṇāśca sarve |
astrāṇi divyānyatha saṃnatihrīḥ priyā ca vāganasūyā ca bhīṣme

सदा कृतज्ञे द्विजशत्रुघातके सनातनं चन्द्रमसीव लक्ष्मीः ।
स चेत्प्रशान्तः परवीरहन्ता मन्ये हतानेव च सर्ववीरान्

sadā kṛtajñe dvijaśatrughātake sanātanaṃ candramasīva lakṣmīḥ |
sa cetpraśāntaḥ paravīrahantā manye hatāneva ca sarvavīrān

नेह ध्रुवं किङ्चन जातु विद्यते । लोके ह्यस्मिन्कर्मणोऽनित्ययोगात् ।
सूर्योदये को हि विमुक्तसङ्शयो भावं कुर्वीतार्यमहाव्रते हते

neha dhruvaṃ kiṅcana jātu vidyate | loke hyasminkarmaṇo'nityayogāt |
sūryodaye ko hi vimuktasaṅśayo bhāvaṃ kurvītāryamahāvrate hate

वसुप्रभावे वसुवीर्यसंभवे गते वसूनेव वसुंधराधिपे ।
वसूनि पुत्रांश्च वसुंधरां तथा कुरूंश्च शोचध्वमिमां च वाहिनीम्

vasuprabhāve vasuvīryasaṃbhave gate vasūneva vasuṃdharādhipe |
vasūni putrāṃśca vasuṃdharāṃ tathā kurūṃśca śocadhvamimāṃ ca vāhinīm

महाप्रभावे वरदे निपातिते लोकेश्वरे शास्तरि चामितौजसि ।
पराजितेषु भरतेषु दुर्मनाः कर्णो भृशं न्यश्वसदश्रु वर्तयन्

mahāprabhāve varade nipātite lokeśvare śāstari cāmitaujasi |
parājiteṣu bharateṣu durmanāḥ karṇo bhṛśaṃ nyaśvasadaśru vartayan

इदं च राधेयवचो निशम्य सुताश्च राजंस्तव सैनिकाश्च ह ।
परस्परं चुक्रुशुरार्तिजं मुहुस्तदाश्रु नेत्रैर्मुमुचुश्च शब्दवत्

idaṃ ca rādheyavaco niśamya sutāśca rājaṃstava sainikāśca ha |
parasparaṃ cukruśurārtijaṃ muhustadāśru netrairmumucuśca śabdavat

प्रवर्तमाने तु पुनर्महाहवे विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिवैः ।
अथाब्रवीद्धर्षकरं तदा वचो रथर्पभान्सर्वमहारथर्षभः

pravartamāne tu punarmahāhave vigāhyamānāsu camūṣu pārthivaiḥ |
athābravīddharṣakaraṃ tadā vaco ratharpabhānsarvamahāratharṣabhaḥ

जगत्यनित्ये सततं प्रधावति प्रचिन्तयन्नस्थिरमद्य लक्षये ।
भवत्सु तिष्ठत्स्विह पातितो मृधे निरिप्रकाशः कुरुपुङ्गवः कथम्

jagatyanitye satataṃ pradhāvati pracintayannasthiramadya lakṣaye |
bhavatsu tiṣṭhatsviha pātito mṛdhe niriprakāśaḥ kurupuṅgavaḥ katham

निपातिते शान्तनवे महारथे दिवाकरे भूतलमास्थिते यथा ।
न पार्थिवाः सोढुमलं धनंजयं गिरिप्रवोढारमिवानिलं द्रुमाः

nipātite śāntanave mahārathe divākare bhūtalamāsthite yathā |
na pārthivāḥ soḍhumalaṃ dhanaṃjayaṃ giripravoḍhāramivānilaṃ drumāḥ

हतप्रधानं त्विदमार्तरूपं परैर्हतोत्साहमनाथमद्य वै ।
मर्या कुख्णां परिपाल्यमाहवे बलं यथा तेन महात्मना तथा

hatapradhānaṃ tvidamārtarūpaṃ parairhatotsāhamanāthamadya vai |
maryā kukhṇāṃ paripālyamāhave balaṃ yathā tena mahātmanā tathā

समाहिते चात्मनि भारमीदृशं जगत्तथाऽनित्यमिदं च लक्षये ।
निपातितं चाहवशौण्डमाहखे कथं नु कुर्यामहमीदृशे भयम्

samāhite cātmani bhāramīdṛśaṃ jagattathā'nityamidaṃ ca lakṣaye |
nipātitaṃ cāhavaśauṇḍamāhakhe kathaṃ nu kuryāmahamīdṛśe bhayam

अहं तु तान्कुरुवृषभानजिह्मगैः प्रवेशयन्यमसदनं चरन्रणे ।
यशः परं जगति विभाव्य वर्तिता परैर्हतो भुवि शयिताथवा पुनः

ahaṃ tu tānkuruvṛṣabhānajihmagaiḥ praveśayanyamasadanaṃ caranraṇe |
yaśaḥ paraṃ jagati vibhāvya vartitā parairhato bhuvi śayitāthavā punaḥ

युधिष्ठिरो धृतिमतिसत्यसत्ववान् वृकोदरो गजशततुल्यविक्रमः ।
तथार्जुनस्त्रिदशवरात्मजो युवा न तद्बलं सुजयमिहामरैरपि

yudhiṣṭhiro dhṛtimatisatyasatvavān vṛkodaro gajaśatatulyavikramaḥ |
tathārjunastridaśavarātmajo yuvā na tadbalaṃ sujayamihāmarairapi

यमौ रणे यत्र यमोपमौ बले ससात्यकिर्यत्र च देवकीसुतः ।
न तद्बलं कापुरुषोऽभ्युपेयिवान्निवर्तते भृत्युमुखादिवासुभृत्

yamau raṇe yatra yamopamau bale sasātyakiryatra ca devakīsutaḥ |
na tadbalaṃ kāpuruṣo'bhyupeyivānnivartate bhṛtyumukhādivāsubhṛt

तपोऽभ्युदीर्णं तपसैव बाध्यते बलं बलेनैव तथा मनस्विभिः ।
मनश्च मे शत्रुनिवारणे ध्रुं स्वरक्षणे चाचलवद्व्यवस्थितम्

tapo'bhyudīrṇaṃ tapasaiva bādhyate balaṃ balenaiva tathā manasvibhiḥ |
manaśca me śatrunivāraṇe dhruṃ svarakṣaṇe cācalavadvyavasthitam

एवं चैषां बाधमानः प्रभावं गत्वैवाहं ताञ्जयाम्यद्य सूत ।
मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं भग्ने सैन्ये यः समेयात्स मित्रम्

evaṃ caiṣāṃ bādhamānaḥ prabhāvaṃ gatvaivāhaṃ tāñjayāmyadya sūta |
mitradroho marṣaṇīyo na me'yaṃ bhagne sainye yaḥ sameyātsa mitram

कर्तास्म्येतत्सत्पुरुषार्यकर्म त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि भीष्मम् ।
सर्वान्सङ्ख्ये शत्रुशङ्घान्हनिष्ये हतस्तैर्वा वीरलोकं प्रपत्स्ये

kartāsmyetatsatpuruṣāryakarma tyaktvā prāṇānanuyāsyāmi bhīṣmam |
sarvānsaṅkhye śatruśaṅghānhaniṣye hatastairvā vīralokaṃ prapatsye

संप्राक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराहते पौरुषे धार्तराष्ट्रे ।
मया कृत्यमिति जानामि सूत तस्माद्राज्ञस्त्वद्य शत्रून्विजेष्ये

saṃprākruṣṭe ruditastrīkumāre parāhate pauruṣe dhārtarāṣṭre |
mayā kṛtyamiti jānāmi sūta tasmādrājñastvadya śatrūnvijeṣye

कुरून्रक्षन्पाण्डुपुत्राञ्जिघांसंस्त्यक्त्वा प्राणान्घोररूपे रणेऽस्मिन् ।
सर्वान्सङ्ख्ये शत्रुसङ्घान्निहत्य दास्याम्यहं धर्मxxxxxxxx

kurūnrakṣanpāṇḍuputrāñjighāṃsaṃstyaktvā prāṇānghorarūpe raṇe'smin |
sarvānsaṅkhye śatrusaṅghānnihatya dāsyāmyahaṃ dharmaxxxxxxxx

निबध्यतां मे कवचं विचित्रं हैमं शुभ्रं मणिरत्नावभासि ।
शिरस्त्राणं चार्कसमानभासं धनुः शरांश्चाग्निविपाहिकल्पान्

nibadhyatāṃ me kavacaṃ vicitraṃ haimaṃ śubhraṃ maṇiratnāvabhāsi |
śirastrāṇaṃ cārkasamānabhāsaṃ dhanuḥ śarāṃścāgnivipāhikalpān

उपासङ्गान्पोडश योजयन्तु धनूम्पि दिव्यानि तथाऽऽहरन्तु ।
असींश्च शक्तीश्च गदाश्च गुर्वीः शङ्खं च जाम्बूनदचित्रनालम्

upāsaṅgānpoḍaśa yojayantu dhanūmpi divyāni tathā''harantu |
asīṃśca śaktīśca gadāśca gurvīḥ śaṅkhaṃ ca jāmbūnadacitranālam

इमां रौक्मीं नागकक्ष्यां विचित्रां ध्वजं जैत्रं दिव्यमिन्दीवराङ्कम् ।
श्लक्ष्णैर्वस्त्रैर्विप्रमृज्यानयन्तु चित्रां मालां चारुबद्धां सलाजाम्

imāṃ raukmīṃ nāgakakṣyāṃ vicitrāṃ dhvajaṃ jaitraṃ divyamindīvarāṅkam |
ślakṣṇairvastrairvipramṛjyānayantu citrāṃ mālāṃ cārubaddhāṃ salājām

अश्वानग्र्यान्पाण्डुराभ्रप्रकाशान् पुष्टान्स्नातान्मन्त्रपूताभिरद्भिः ।
तप्तैर्भाण्डैः काञ्चनैरभ्युपेतान् शीघ्राञ्शीघ्रं सूतपुत्रानयस्व

aśvānagryānpāṇḍurābhraprakāśān puṣṭānsnātānmantrapūtābhiradbhiḥ |
taptairbhāṇḍaiḥ kāñcanairabhyupetān śīghrāñśīghraṃ sūtaputrānayasva

रथं चाग्र्यं हेममालावनद्धं रत्नैश्चित्रं सूर्यचन्द्रप्रकाशैः ।
द्रव्यैर्युक्तं सम्प्रहारोपपन्नैर्बाहैर्युक्तं तूर्णमावर्तयस्व

rathaṃ cāgryaṃ hemamālāvanaddhaṃ ratnaiścitraṃ sūryacandraprakāśaiḥ |
dravyairyuktaṃ samprahāropapannairbāhairyuktaṃ tūrṇamāvartayasva

चित्राणि चापानि च वेगवन्ति ज्याश्चोत्तमाः सन्नहनोपपन्नाः ।
तूणांश्च पूर्णान्महतः शराणामासाद्य गात्रावरणानि चैव

citrāṇi cāpāni ca vegavanti jyāścottamāḥ sannahanopapannāḥ |
tūṇāṃśca pūrṇānmahataḥ śarāṇāmāsādya gātrāvaraṇāni caiva

प्रायात्रिकं चानयताशु सर्वं पूर्णं कान्त्या वीरकांस्यां च हैमम् ।
आनीय मालामवबध्य चाङ्गे प्रवादयन्त्वाशु जयाय भेरीः

prāyātrikaṃ cānayatāśu sarvaṃ pūrṇaṃ kāntyā vīrakāṃsyāṃ ca haimam |
ānīya mālāmavabadhya cāṅge pravādayantvāśu jayāya bherīḥ

प्रयाहि मूताशु यतः किरीटी वृकोदरो धर्मसुतो यमौ च ।
तान्वा हनिष्यामि समेत्य सङ्ख्ये भीष्मो यथैष्यामि हतो द्विषद्भिः

prayāhi mūtāśu yataḥ kirīṭī vṛkodaro dharmasuto yamau ca |
tānvā haniṣyāmi sametya saṅkhye bhīṣmo yathaiṣyāmi hato dviṣadbhiḥ

यस्मिन्राजा सत्यधृतिर्युधिष्ठिरः समास्थितो भीमसेनार्जुनौ च ।
वासुदेवः सात्यकिः सृंजयाश्च मन्ये बलं तदजय्यं महीपैः

yasminrājā satyadhṛtiryudhiṣṭhiraḥ samāsthito bhīmasenārjunau ca |
vāsudevaḥ sātyakiḥ sṛṃjayāśca manye balaṃ tadajayyaṃ mahīpaiḥ

तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षेत्सदाऽप्रमत्तः समरे किरीटिनम् ।
तथापि हन्तास्मि समेत्य सङ्ख्ये यास्यामि वा भीष्ममुखो यमाय

taṃ cenmṛtyuḥ sarvaharo'bhirakṣetsadā'pramattaḥ samare kirīṭinam |
tathāpi hantāsmi sametya saṅkhye yāsyāmi vā bhīṣmamukho yamāya

न त्वेवाहं न गमिष्यामि तेषां मध्ये शराणां तत्र चाहं ब्रवीमि ।
मित्रद्रुहो दुर्बलभक्तयो ये पापात्मानो न ममैते सहायाः

na tvevāhaṃ na gamiṣyāmi teṣāṃ madhye śarāṇāṃ tatra cāhaṃ bravīmi |
mitradruho durbalabhaktayo ye pāpātmāno na mamaite sahāyāḥ

समृद्धिमन्तं रथमुत्तमं दृढं सकूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम् ।
पताकिनं वातजवैर्हयोत्तमैर्युक्तं समास्थाय ययौ जयाय

samṛddhimantaṃ rathamuttamaṃ dṛḍhaṃ sakūbaraṃ hemapariṣkṛtaṃ śubham |
patākinaṃ vātajavairhayottamairyuktaṃ samāsthāya yayau jayāya

सम्पूज्यमानः कुरुभिर्महात्मा रथर्षभो देवगणैर्यथेन्द्रः ।
ययौ तदायोधनमुग्रधन्वा यत्रावसानं भरतर्षभस्य

sampūjyamānaḥ kurubhirmahātmā ratharṣabho devagaṇairyathendraḥ |
yayau tadāyodhanamugradhanvā yatrāvasānaṃ bharatarṣabhasya

वरूथिना महता सध्वजेन सुवर्णमुक्तामणिरत्नमालिना ।
सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णो मेघस्वनेनार्क इवामितौजाः

varūthinā mahatā sadhvajena suvarṇamuktāmaṇiratnamālinā |
sadaśvayuktena rathena karṇo meghasvanenārka ivāmitaujāḥ

हुताशनाभः स हुताशनप्रभे शुभः शुभे वै स्वरथे धनुर्धरः ।
स्थितो रराजाधिरथिर्महारथः स्वयं विमाने सुरराडिवास्थितः

hutāśanābhaḥ sa hutāśanaprabhe śubhaḥ śubhe vai svarathe dhanurdharaḥ |
sthito rarājādhirathirmahārathaḥ svayaṃ vimāne surarāḍivāsthitaḥ