अध्याय 1: भीष्म के पतन के बाद धृतराष्ट्र का प्रश्न

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(जनमेजय उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
तमप्रतिमसत्वौजोबलवीर्यपराक्रमम् ।
हतं देवव्रतं श्रुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(janamejaya uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
tamapratimasatvaujobalavīryaparākramam |
hataṃ devavrataṃ śrutvā pāñcālyena śikhaṇḍinā

धृतराष्ट्रस्ततो राजा शोकव्याकूललोचनः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान्

dhṛtarāṣṭrastato rājā śokavyākūlalocanaḥ |
kimaceṣṭata viprarṣe hate pitari vīryavān

तस्य पुत्रो हि भगवान्भीष्मद्रोणमुखै रथैः ।
पराजित्य महेष्वासान्पाण्डवान् राज्यमिच्छति

tasya putro hi bhagavānbhīṣmadroṇamukhai rathaiḥ |
parājitya maheṣvāsānpāṇḍavān rājyamicchati

तस्मिन्हते तु भगवन्केतौ सर्वधनुष्मताम् ।
यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि तपोधन

tasminhate tu bhagavanketau sarvadhanuṣmatām |
yadaceṣṭata kauravyastanme brūhi tapodhana

निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः ।
लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः

nihataṃ pitaraṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ |
lebhe na śāntiṃ kauravyaścintāśokaparāyaṇaḥ

तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत् ।
आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा

tasya cintayato duḥkhamaniśaṃ pārthivasya tat |
ājagāma viśuddhātmā punargāvalgaṇistadā

व्यासप्रसादाद्विज्ञाय सर्वं वृत्तान्तमुत्तमम् ।
सैनिकानां च सर्वेषां सेनयोरुभयोस्तदा

vyāsaprasādādvijñāya sarvaṃ vṛttāntamuttamam |
sainikānāṃ ca sarveṣāṃ senayorubhayostadā

शिबिरात्सञ्जयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम् ।
आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्वपृच्छत

śibirātsañjayaṃ prāptaṃ niśi nāgāhvayaṃ puram |
āmbikeyo mahārāja dhṛtarāṣṭro'nvapṛcchata

श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भृशम् ।
पुत्राणां जयमाकाङ्क्षन्विललापातुरो यथा

śrutvā bhīṣmasya nidhanamaprahṛṣṭamanā bhṛśam |
putrāṇāṃ jayamākāṅkṣanvilalāpāturo yathā

संशोच्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
किमकार्षुःपरं तात कुरवः कालचोदिताः

saṃśocya tu mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
kimakārṣuḥparaṃ tāta kuravaḥ kālacoditāḥ

तस्मिन्विनिहते शूरे दुराधर्षे महात्मनि ।
किं नु स्वित्कुरवोऽकार्षुर्निमग्नाः शोकसागरे

tasminvinihate śūre durādharṣe mahātmani |
kiṃ nu svitkuravo'kārṣurnimagnāḥ śokasāgare

तदुदीर्णं महत्सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि सञ्जय ।
भयमुत्पादयेत्तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम्

tadudīrṇaṃ mahatsainyaṃ trailokyasyāpi sañjaya |
bhayamutpādayettīvraṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

को हि दौर्योधने सैन्ये पुमानासीन्महारथः ।
यं प्राप्य समरे वीरा न त्रस्यन्ति महाभये

ko hi dauryodhane sainye pumānāsīnmahārathaḥ |
yaṃ prāpya samare vīrā na trasyanti mahābhaye

देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा ।
किमकार्षुर्नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

devavrate tu nihate kurūṇāmṛṣabhe tadā |
kimakārṣurnṛpatayastanmamācakṣva sañjaya

शृणु राजन्नेकमना वचनं ब्रुवतो मम ।
यत्ते पुत्रास्तदाकार्षुर्हते देवव्रते मृधे

śṛṇu rājannekamanā vacanaṃ bruvato mama |
yatte putrāstadākārṣurhate devavrate mṛdhe

निहते तु तदा भीष्मे राजन्सत्यपराक्रमे ।
तावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक्पृथक्

nihate tu tadā bhīṣme rājansatyaparākrame |
tāvakāḥ pāṇḍaveyāśca prādhyāyanta pṛthakpṛthak

विस्मिताश्च प्रहृष्टाश्च क्षत्रधर्मं निशम्य ते ।
स्वधर्मं निन्दमानास्ते प्रणिपत्य महात्मने

vismitāśca prahṛṣṭāśca kṣatradharmaṃ niśamya te |
svadharmaṃ nindamānāste praṇipatya mahātmane

शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामितकर्मणे ।
सोपधानं नरव्याघ्र शरैः सन्नतपर्वभिः

śayanaṃ kalpayāmāsurbhīṣmāyāmitakarmaṇe |
sopadhānaṃ naravyāghra śaraiḥ sannataparvabhiḥ

विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम् ।
अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्

vidhāya rakṣāṃ bhīṣmāya samābhāṣya parasparam |
anumānya ca gāṅgeyaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

क्रोधसंरक्तनयनाः समवेत्य परस्परम् ।
पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः

krodhasaṃraktanayanāḥ samavetya parasparam |
punaryuddhāya nirjagmuḥ kṣatriyāḥ kālacoditāḥ

ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां निनदेन च ।
तावकानामनीकानि परेषां च विनिर्ययुः

tatastūryaninādaiśca bherīṇāṃ ninadena ca |
tāvakānāmanīkāni pareṣāṃ ca viniryayuḥ

व्यावृत्तेऽर्यम्णि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते ।
अमर्षवशमापन्नाः कालोपहतचेतसः

vyāvṛtte'ryamṇi rājendra patite jāhnavīsute |
amarṣavaśamāpannāḥ kālopahatacetasaḥ

अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः ।
निर्ययुर्भरतश्रेष्टाः शस्त्राण्यादाय सत्वराः

anādṛtya vacaḥ pathyaṃ gāṅgeyasya mahātmanaḥ |
niryayurbharataśreṣṭāḥ śastrāṇyādāya satvarāḥ

मोहात्तव सपुत्रस्य वधाच्छान्तनवस्य च ।
कौरवा मृत्युनाऽऽहूताः सहिताः सर्वराजभिः

mohāttava saputrasya vadhācchāntanavasya ca |
kauravā mṛtyunā''hūtāḥ sahitāḥ sarvarājabhiḥ

अजावय इवागोपा वने श्वापदसंकुले ।
कर्णकर्णेति चाक्रन्दञ्छेषा भारत पार्थिवाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते

ajāvaya ivāgopā vane śvāpadasaṃkule |
karṇakarṇeti cākrandañcheṣā bhārata pārthivāḥ |
bhṛśamudvignamanaso hīnā devavratena te

पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी ।
द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना

patite bharataśreṣṭhe babhūva kuruvāhinī |
dyaurivāpetanakṣatrā hīnaṃ khamiva vāyunā

विपन्नसस्येव मही वाक्चैवासंस्कृता यथा ।
आसुरीव यथा सेना निगृहीते नृपे बलौ

vipannasasyeva mahī vākcaivāsaṃskṛtā yathā |
āsurīva yathā senā nigṛhīte nṛpe balau

विधवेव वारारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा ।
वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा

vidhaveva vārārohā śuṣkatoyeva nimnagā |
vṛkairiva vane ruddhā pṛṣatī hatayūthapā

शरभाऽऽहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा ।
सा सेना भरतश्रेष्ठे पतिते जाह्नवीसुते

śarabhā''hatasiṃheva mahatī girikandarā |
sā senā bharataśreṣṭhe patite jāhnavīsute

विष्वग्वाताहतिक्षुब्धा नौरिवासीन्महार्णवे ।
बलिभिः पाण्डवैर्वीरैर्लब्धलक्षैर्भृशार्दिता

viṣvagvātāhatikṣubdhā naurivāsīnmahārṇave |
balibhiḥ pāṇḍavairvīrairlabdhalakṣairbhṛśārditā

सा तदासीद्भृशं सेना व्याकुलाश्वरथद्विपा ।
विपन्नभूयिष्ठनरा कृपणा ध्वस्तमानसा

sā tadāsīdbhṛśaṃ senā vyākulāśvarathadvipā |
vipannabhūyiṣṭhanarā kṛpaṇā dhvastamānasā

तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाः ।
पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते ।

tasyāṃ trastā nṛpatayaḥ sainikāśca pṛthagvidhāḥ |
pātāla iva majjanto hīnā devavratena te |

कर्णस्य कुरवोऽस्मार्षुः स हि देवव्रतोपमः ।
सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं रोचमानमिवातिथिम्

karṇasya kuravo'smārṣuḥ sa hi devavratopamaḥ |
sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ rocamānamivātithim

बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मनः ।
चुक्रुशुः कर्णकर्णेति तत्र भारत पार्थिवाः

bandhumāpadgatasyeva tamevopāgamanmanaḥ |
cukruśuḥ karṇakarṇeti tatra bhārata pārthivāḥ

राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम् ।
स हि नाबुध्यत तदा दशाहानि महायशाः

rādheyaṃ hitamasmākaṃ sūtaputraṃ tanutyajam |
sa hi nābudhyata tadā daśāhāni mahāyaśāḥ

सामात्यबन्धुः कर्णो वै तमानयत माचिरम् ।
भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

sāmātyabandhuḥ karṇo vai tamānayata māciram |
bhīṣmeṇa hi mahābāhuḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ

रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु ।
सङ्ख्यातोऽर्धरथः कर्णो द्विगुणः सन्नरर्षभः

ratheṣu gaṇyamāneṣu balavikramaśāliṣu |
saṅkhyāto'rdharathaḥ karṇo dviguṇaḥ sannararṣabhaḥ

रथातिरथसङ्ख्यायां योऽग्रणीः शूरसम्भतः ।
सासुरानपि देवेशान्रणे यो योद्धुमुत्सहेत्

rathātirathasaṅkhyāyāṃ yo'graṇīḥ śūrasambhataḥ |
sāsurānapi deveśānraṇe yo yoddhumutsahet

स तु तेनैव कोपेन राजन्गाङ्गेयमुक्तवान् ।
त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कदाचन ।

sa tu tenaiva kopena rājangāṅgeyamuktavān |
tvayi jīvati kauravya nāhaṃ yotsye kadācana |

त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे ।
दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव

tvayā tu pāṇḍaveyeṣu nihateṣu mahāmṛdhe |
duryodhanamanujñāpya vanaṃ yāsyāmi kaurava

हते वा त्वयि पार्थैस्तु युधि स्वर्गमुपेयुषि ।
हन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान् यान्मन्यसे रथान्

hate vā tvayi pārthaistu yudhi svargamupeyuṣi |
hantāsmyekarathenaiva kṛtsnān yānmanyase rathān

एवमुक्त्वा महाबाहुर्दशाहान्येक एव स ।
नायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव संयते

evamuktvā mahābāhurdaśāhānyeka eva sa |
nāyudhyata tataḥ karṇaḥ putrasya tava saṃyate

भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य भारत ।
जघान समरे योधानसङ्ख्येयपराक्रमः

bhīṣmaḥ samaravikrāntaḥ pāṇḍaveyasya bhārata |
jaghāna samare yodhānasaṅkhyeyaparākramaḥ

तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसन्धे महौजसि ।
त्वत्सुताः कर्णमस्मार्षुस्तर्तुकामा इव प्लवम्

tasmiṃstu nihate śūre satyasandhe mahaujasi |
tvatsutāḥ karṇamasmārṣustartukāmā iva plavam

तावकास्तव पुत्राश्च सहिताः सर्वराजभिः ।
हा कर्ण इति चाक्रन्दन्कालोऽयमिति अब्रुवन्

tāvakāstava putrāśca sahitāḥ sarvarājabhiḥ |
hā karṇa iti cākrandankālo'yamiti abruvan

एवं ते स्म हि राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम्
चुक्रुशुः सहिता योधास्तत्र तत्र महाबलाः

evaṃ te sma hi rādheyaṃ sūtaputraṃ tanutyajam
cukruśuḥ sahitā yodhāstatra tatra mahābalāḥ

जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम् ।
अगमन्नो मनः कर्णं बन्धुमात्ययिकेष्विव

jāmadagnyābhyanujñātamastre durvārapauruṣam |
agamanno manaḥ karṇaṃ bandhumātyayikeṣviva

स हि शक्तो रणे राजञ्स्त्रातुमस्मान्महाभयात् ॥
त्रिदशानिव गोविन्दः सततं सुमहाभयात्

sa hi śakto raṇe rājañstrātumasmānmahābhayāt ||
tridaśāniva govindaḥ satataṃ sumahābhayāt

तथा तु सञ्जयं कर्णं कीर्तयन्तं पुनः पुनः ।
आशीविषवदुच्छ्वस्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

tathā tu sañjayaṃ karṇaṃ kīrtayantaṃ punaḥ punaḥ |
āśīviṣavaducchvasya dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

यत्तद्वैकर्तनं कर्णमगमद्वो मनस्तदा ।
उप्यरक्षत्स राधेयः सूतपुत्रस्तनुत्यजः

yattadvaikartanaṃ karṇamagamadvo manastadā |
upyarakṣatsa rādheyaḥ sūtaputrastanutyajaḥ

अपि तन्न मृषाकार्षीत्कच्चित्सत्यपराक्रमः ।
सम्भान्तानां तदार्तानां त्रस्तानां त्राणमिच्छतां

api tanna mṛṣākārṣītkaccitsatyaparākramaḥ |
sambhāntānāṃ tadārtānāṃ trastānāṃ trāṇamicchatāṃ

अपि तत्पूरयांचक्रे धनुर्धरवरो युधि ।
यत्तद्विनिहते भीष्मे कौरवाणामपाकृतम्

api tatpūrayāṃcakre dhanurdharavaro yudhi |
yattadvinihate bhīṣme kauravāṇāmapākṛtam

तत्खण्डं पूरयन्कर्णः परेषामादधद्भयम् ।
स हि वै पुरुषव्याघ्रो लोके सञ्जय कथ्यते

tatkhaṇḍaṃ pūrayankarṇaḥ pareṣāmādadhadbhayam |
sa hi vai puruṣavyāghro loke sañjaya kathyate

आर्तानां बान्धवानां च क्रन्दतां च विशेषतः ।
परित्यज्य रणे प्राणांस्तत्त्राणार्थं च शर्म च ।
कृतवान्मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि

ārtānāṃ bāndhavānāṃ ca krandatāṃ ca viśeṣataḥ |
parityajya raṇe prāṇāṃstattrāṇārthaṃ ca śarma ca |
kṛtavānmama putrāṇāṃ jayāśāṃ saphalāmapi