अध्याय 198: भीम और धृष्टद्युम्न अर्जुन को उत्तर देते हैं

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नोचुस्तत्र महारथाः ।
अप्रियं वा प्रियं वाऽपि महाराज धनञ्जयम्

arjunasya vacaḥ śrutvā nocustatra mahārathāḥ |
apriyaṃ vā priyaṃ vā'pi mahārāja dhanañjayam

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनोऽभ्यभाषत ।
कुत्सयन्निव कौन्तेयमर्जुनं भरतर्षभ

tataḥ kruddho mahābāhurbhīmaseno'bhyabhāṣata |
kutsayanniva kaunteyamarjunaṃ bharatarṣabha

मुनिर्यथाऽरण्यगतो भाषते धर्मसंहितम् ।
न्यस्तदण्डो यथा पार्थं ब्राह्मणः संशितव्रतः

muniryathā'raṇyagato bhāṣate dharmasaṃhitam |
nyastadaṇḍo yathā pārthaṃ brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ

क्षतत्राता क्षताज्जीवन्क्षन्ता स्त्रीष्वपि साधुषु ।
क्षत्रियः क्षितिमाप्नोति क्षिप्रं धर्मं यशः श्रियः

kṣatatrātā kṣatājjīvankṣantā strīṣvapi sādhuṣu |
kṣatriyaḥ kṣitimāpnoti kṣipraṃ dharmaṃ yaśaḥ śriyaḥ

स भवान्क्षत्रियगुणैर्युक्तः सर्वैः कुलोद्वहः ।
अविपश्चिद्यथा वाचं व्याहरन्नाद्य शोभसे

sa bhavānkṣatriyaguṇairyuktaḥ sarvaiḥ kulodvahaḥ |
avipaścidyathā vācaṃ vyāharannādya śobhase

पराक्रमस्ते कौन्तेय शक्रस्येव शचीपतेः ।
न चातिवर्तसे धर्मं वेलामिव महोदधिः

parākramaste kaunteya śakrasyeva śacīpateḥ |
na cātivartase dharmaṃ velāmiva mahodadhiḥ

न पूजयेत्त्वां कोन्वद्य यत्त्रयोदशवार्षिकम् ।
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा धर्ममेवाभिकाङ्क्षसे

na pūjayettvāṃ konvadya yattrayodaśavārṣikam |
amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā dharmamevābhikāṅkṣase

दिष्ट्या तात मनस्तेऽद्य स्वधर्ममनुवर्तते ।
आनृशंस्ये च ते दिष्ट्या बुद्धिः सततमच्युत

diṣṭyā tāta manaste'dya svadharmamanuvartate |
ānṛśaṃsye ca te diṣṭyā buddhiḥ satatamacyuta

यत्तु धर्मप्रवृत्तस्य हृतं राज्यमधर्मतः ।
द्रौपदी च परामृष्टा सभामानीय शत्रुभिः

yattu dharmapravṛttasya hṛtaṃ rājyamadharmataḥ |
draupadī ca parāmṛṣṭā sabhāmānīya śatrubhiḥ

वनं प्रव्राजिताश्चास्म वल्कलाजिनवाससः ।
अनर्हमाणास्तं भावं त्रयोदश समाः परैः

vanaṃ pravrājitāścāsma valkalājinavāsasaḥ |
anarhamāṇāstaṃ bhāvaṃ trayodaśa samāḥ paraiḥ

बहूनि क्षाम्य शत्रूणां सत्यधर्मरता वयम् ।
तथा तन्मर्षयित्वा तु यथा ते उत्पथे स्थिताः

bahūni kṣāmya śatrūṇāṃ satyadharmaratā vayam |
tathā tanmarṣayitvā tu yathā te utpathe sthitāḥ

एतान्यमर्षस्थानानि मर्षितानि त्वयाऽघन ।
क्षत्रधर्मप्रसक्तेन सर्वमेतदनुष्ठितम्

etānyamarṣasthānāni marṣitāni tvayā'ghana |
kṣatradharmaprasaktena sarvametadanuṣṭhitam

तमधर्ममपाकृष्टं स्मृत्वाऽद्य सहितस्त्वया ।
सानुबन्धान्हनिष्यामि क्षुद्रान्राज्यहरानहम्

tamadharmamapākṛṣṭaṃ smṛtvā'dya sahitastvayā |
sānubandhānhaniṣyāmi kṣudrānrājyaharānaham

त्वया हि कथितं पूर्वं युद्धायाभ्यागता वयम् ।
घटामहे यथाशक्ति त्वं तु नोऽद्य जुगुप्ससे

tvayā hi kathitaṃ pūrvaṃ yuddhāyābhyāgatā vayam |
ghaṭāmahe yathāśakti tvaṃ tu no'dya jugupsase

स्वधर्मं नेच्छसे ज्ञातुं वृथा वचनमेव ते ।
भयार्दितानामस्माकं वाचा मर्माणि कृन्तसि

svadharmaṃ necchase jñātuṃ vṛthā vacanameva te |
bhayārditānāmasmākaṃ vācā marmāṇi kṛntasi

वपन्व्रणे क्षारमिव क्षतानां शत्रुकर्शन ।
विदीर्यते मे हृदयं त्वया वाक्शल्यपीडितम्

vapanvraṇe kṣāramiva kṣatānāṃ śatrukarśana |
vidīryate me hṛdayaṃ tvayā vākśalyapīḍitam

अधर्ममेन विपुलं धार्मिकः सन्न बुध्यसे ।
यत्त्वमात्मानमस्मांश्च प्रशंस्यान्न प्रशंससि

adharmamena vipulaṃ dhārmikaḥ sanna budhyase |
yattvamātmānamasmāṃśca praśaṃsyānna praśaṃsasi

वासुदेवे स्थिते चापि द्रोणपुत्रं प्रशंससि ।
यः कलां षोडशीं पूर्णां धनञ्जय न तेऽर्हति

vāsudeve sthite cāpi droṇaputraṃ praśaṃsasi |
yaḥ kalāṃ ṣoḍaśīṃ pūrṇāṃ dhanañjaya na te'rhati

स्वयमेवात्मनो दोषान्ब्रुवाणः किं न लज्जसे

svayamevātmano doṣānbruvāṇaḥ kiṃ na lajjase

मम नागायुतं पार्थ बलं बाह्वोर्विधीयते ।
दारयेयं महीं क्रोधाद्विकिरेयं च पर्वतान्

mama nāgāyutaṃ pārtha balaṃ bāhvorvidhīyate |
dārayeyaṃ mahīṃ krodhādvikireyaṃ ca parvatān

आविध्यैतां गदां गुर्वी भीमां काञ्चनमालिनीम् ।
गिरिप्रकाशान्क्षितिजान्भञ्जेयमनिलो यथा

āvidhyaitāṃ gadāṃ gurvī bhīmāṃ kāñcanamālinīm |
giriprakāśānkṣitijānbhañjeyamanilo yathā

द्रावयेयं शरैश्चापि सेन्द्रान्देवान्समागतान् ।
सराक्षसगणान्पार्थ सासुरोरगमानवान्

drāvayeyaṃ śaraiścāpi sendrāndevānsamāgatān |
sarākṣasagaṇānpārtha sāsuroragamānavān

स त्वमेवंविधं जानन्भ्रातरं मां नरर्षभ ।
द्रोणपुत्राद्भयं कर्तुं नार्हस्यमितविक्रम

sa tvamevaṃvidhaṃ jānanbhrātaraṃ māṃ nararṣabha |
droṇaputrādbhayaṃ kartuṃ nārhasyamitavikrama

अथवा तिष्ठ बीभत्सो सह सर्वैः सहोदरैः ।
अहमेनं गदापाणिर्जेष्याम्येको महाहवे

athavā tiṣṭha bībhatso saha sarvaiḥ sahodaraiḥ |
ahamenaṃ gadāpāṇirjeṣyāmyeko mahāhave

ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः पार्थमथाब्रवीत् ।
सङ्क्रुद्धमिव नर्दन्तं हिरण्यकशिपुर्हरिम्

tataḥ pāñcālarājasya putraḥ pārthamathābravīt |
saṅkruddhamiva nardantaṃ hiraṇyakaśipurharim

बीभत्सो विप्रकर्माणि विहितानि मनीषिभिः ।
याजनाध्यापने दानं यथा यज्ञप्रतिग्रहौ

bībhatso viprakarmāṇi vihitāni manīṣibhiḥ |
yājanādhyāpane dānaṃ yathā yajñapratigrahau

षष्ठमध्ययनं नाम तेषां कस्मिन्प्रतिष्ठितः ।
हतो द्रोणो मया ह्येवं किं मां पार्थ विगर्हसे

ṣaṣṭhamadhyayanaṃ nāma teṣāṃ kasminpratiṣṭhitaḥ |
hato droṇo mayā hyevaṃ kiṃ māṃ pārtha vigarhase

अपक्रान्तः स्वधर्माच्च क्षात्रधर्मं व्यपाश्रितः ।
अधर्मेण हतस्तस्मादस्त्रेण क्षुद्रकर्मकृत्

apakrāntaḥ svadharmācca kṣātradharmaṃ vyapāśritaḥ |
adharmeṇa hatastasmādastreṇa kṣudrakarmakṛt

तथा मायां प्रयुञ्जानमसह्यं ब्राह्मणब्रुवम् ।
प्रतिमायी निहन्याद्यो न युक्तं पार्थ तत्र किम्

tathā māyāṃ prayuñjānamasahyaṃ brāhmaṇabruvam |
pratimāyī nihanyādyo na yuktaṃ pārtha tatra kim

तस्मिंस्तथा मया शस्ते यदि द्रौणायनी रुषा ।
कुरुते भैरवं नादं तत्र किं मम हीयते

tasmiṃstathā mayā śaste yadi drauṇāyanī ruṣā |
kurute bhairavaṃ nādaṃ tatra kiṃ mama hīyate

न चाद्भुतमिदं मन्ये यद्द्रौणिश्चात्र गर्जति ।
घातयिष्यति कौरव्यान्परित्रातुमशक्नुवन्

na cādbhutamidaṃ manye yaddrauṇiścātra garjati |
ghātayiṣyati kauravyānparitrātumaśaknuvan

यच्च मां धार्मिको भूत्वा ब्रवीषि गुरुघातिनम् ।
तदर्थमहमुत्पन्नः पाञ्चाल्यस्य सुतोऽनलात्

yacca māṃ dhārmiko bhūtvā bravīṣi gurughātinam |
tadarthamahamutpannaḥ pāñcālyasya suto'nalāt

यस्य कार्यमकार्यं वा युध्यतः स्यात्समं रणे ।
तं कथं ब्राह्मणं ब्रूयाः क्षत्रियं वा धनञ्जय

yasya kāryamakāryaṃ vā yudhyataḥ syātsamaṃ raṇe |
taṃ kathaṃ brāhmaṇaṃ brūyāḥ kṣatriyaṃ vā dhanañjaya

यो ह्यनस्त्रविदो हन्याद्ब्रह्मास्त्रैः क्रोधमूर्च्छितः ।
सर्वोपायैर्न स कथं वध्यः पुरुषसत्तम

yo hyanastravido hanyādbrahmāstraiḥ krodhamūrcchitaḥ |
sarvopāyairna sa kathaṃ vadhyaḥ puruṣasattama

विशेषात्पितृहन्ता मे न स वध्यः कथं मया ।
योऽयं पापः सुदुर्मेधा बान्धवान्युधि जघ्निवान् ।
तस्य विप्रब्रुववधे कथं पापं भवेन्मम

viśeṣātpitṛhantā me na sa vadhyaḥ kathaṃ mayā |
yo'yaṃ pāpaḥ sudurmedhā bāndhavānyudhi jaghnivān |
tasya viprabruvavadhe kathaṃ pāpaṃ bhavenmama

विधर्मिणं धर्मविद्भिः प्रोक्तं तेषां विषोपमम् ।
जानन्धर्मार्थतत्त्वज्ञ किं मामर्जुन गर्हसे

vidharmiṇaṃ dharmavidbhiḥ proktaṃ teṣāṃ viṣopamam |
jānandharmārthatattvajña kiṃ māmarjuna garhase

नृशंसः स मयाऽऽक्रम्य रथ एव निपातितः ।
तन्मामनिन्द्यं बीभत्सो किमर्थं नाभिनन्दसे

nṛśaṃsaḥ sa mayā''kramya ratha eva nipātitaḥ |
tanmāmanindyaṃ bībhatso kimarthaṃ nābhinandase

कालानलसमं पार्थ ज्वलार्कविषोपमम् ।
भीमं द्रोणशिरश्छिन्नं न प्रशंससि मे कथम्

kālānalasamaṃ pārtha jvalārkaviṣopamam |
bhīmaṃ droṇaśiraśchinnaṃ na praśaṃsasi me katham

योऽसौ ममैव नान्यस्य बान्धवान्युधि जघ्निवान् ।
छित्त्वाऽपि तस्य मूर्धानं नैवास्मि विगतज्वरेः

yo'sau mamaiva nānyasya bāndhavānyudhi jaghnivān |
chittvā'pi tasya mūrdhānaṃ naivāsmi vigatajvareḥ

तच्च मे कृन्तते मर्म यन्न तस्य शिरो मया ।
निषादविषये क्षिप्तं जयद्रथशिरो यथा

tacca me kṛntate marma yanna tasya śiro mayā |
niṣādaviṣaye kṣiptaṃ jayadrathaśiro yathā

अथावधश्च शत्रूणामधर्मः श्रूयतेऽर्जुन ।
क्षत्रियस्य हि धर्मोऽयं हन्याद्धन्येत वा पुनः

athāvadhaśca śatrūṇāmadharmaḥ śrūyate'rjuna |
kṣatriyasya hi dharmo'yaṃ hanyāddhanyeta vā punaḥ

स शत्रुर्निहतः सङ्ख्ये मया धर्मेण पाण्डव ।
यथा त्वया हतः शूरो भगदत्तः पितुः सखा

sa śatrurnihataḥ saṅkhye mayā dharmeṇa pāṇḍava |
yathā tvayā hataḥ śūro bhagadattaḥ pituḥ sakhā

पितामहं रणे हत्वा मन्यसे धर्ममात्मनः ।
मया शत्रौ हते कस्मात्पापे धर्मं न मन्यसे

pitāmahaṃ raṇe hatvā manyase dharmamātmanaḥ |
mayā śatrau hate kasmātpāpe dharmaṃ na manyase

सम्बन्धावनतं पार्थ न मां त्वं वक्तुमर्हसि ।
स्वगात्रकृतसोपानं निषण्णमिव दन्तिनम्

sambandhāvanataṃ pārtha na māṃ tvaṃ vaktumarhasi |
svagātrakṛtasopānaṃ niṣaṇṇamiva dantinam

क्षमामि ते सर्वमेव वाग्व्यतिक्रममर्जुन ।
द्रौपद्या द्रौपदेयानां कृते नान्येन हेतुना

kṣamāmi te sarvameva vāgvyatikramamarjuna |
draupadyā draupadeyānāṃ kṛte nānyena hetunā

कुलक्रमागतं वैरं ममाचार्येण विश्रुतम् ।
तथा जानात्ययं लोको न यूयं पाण्डुनन्दनाः

kulakramāgataṃ vairaṃ mamācāryeṇa viśrutam |
tathā jānātyayaṃ loko na yūyaṃ pāṇḍunandanāḥ

नानृती पाण्डवो ज्येष्ठो नाहं वाऽधार्मिकोऽर्जुन ।
न क्षत्रिय इति प्राहुर्यो न हन्ति रणाजिरे

nānṛtī pāṇḍavo jyeṣṭho nāhaṃ vā'dhārmiko'rjuna |
na kṣatriya iti prāhuryo na hanti raṇājire

पितरं वा गुरुं वाऽपि जिघांसु पुत्रशिष्ययोः ।
जिह्मेन वाऽप्यजिह्मेन हन्यादेवाविचारयन्

pitaraṃ vā guruṃ vā'pi jighāṃsu putraśiṣyayoḥ |
jihmena vā'pyajihmena hanyādevāvicārayan

इत्युक्तं ब्रह्मणा पूर्वं क्षत्रियाणां द्विषद्वधे ।
तस्माच्छिष्येण निहतः शत्रुर्मे ब्राह्मणब्रुवः

ityuktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ kṣatriyāṇāṃ dviṣadvadhe |
tasmācchiṣyeṇa nihataḥ śatrurme brāhmaṇabruvaḥ

यः क्षत्रियसुतो हन्यात्पितरं वा गुरुं च वा ।
अनिष्टं क्षत्रियो हन्यात्स वै क्षत्रिय उच्यते ।
शिष्यद्रोही हतः पापो युध्यस्व विजयस्तव

yaḥ kṣatriyasuto hanyātpitaraṃ vā guruṃ ca vā |
aniṣṭaṃ kṣatriyo hanyātsa vai kṣatriya ucyate |
śiṣyadrohī hataḥ pāpo yudhyasva vijayastava