अध्याय 197: अर्जुन गुरुवध की निन्दा करते हैं

प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन्नस्त्रे नारायणे प्रभो ।
प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान्

prādurbhūte tatastasminnastre nārāyaṇe prabho |
prāvātsapṛṣato vāyuranabhre stanayitnumān

चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः ।
प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च गन्तुं तत्र समुद्रगाः

cacāla pṛthivī cāpi cukṣubhe ca mahodadhiḥ |
pratisrotaḥ pravṛttāśca gantuṃ tatra samudragāḥ

शिखराणि व्यशीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत ।
अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुसेनां प्रचक्रिरे

śikharāṇi vyaśīryanta girīṇāṃ tatra bhārata |
apasavyaṃ mṛgāścaiva pāṇḍusenāṃ pracakrire

तमसा तावकीर्यन्त सूर्यश्च कलुषोऽभवत् ।
सम्पतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत्

tamasā tāvakīryanta sūryaśca kaluṣo'bhavat |
sampatanti ca bhūtāni kravyādāni prahṛṣṭavat

देवदानवगन्धर्वास्त्रस्तास्त्वासन्विशाम्पते ।
कथङ्खथाऽभवत्तीव्रा दृष्ट्वा तद्व्याकुलं महत्

devadānavagandharvāstrastāstvāsanviśāmpate |
kathaṅkhathā'bhavattīvrā dṛṣṭvā tadvyākulaṃ mahat

व्यथिताः सर्वराजानस्त्रस्ताश्चासन्विशाम्पते ।
तद्दृष्ट्वा घोररूपं वै द्रौणेरस्त्रं भयावहम्

vyathitāḥ sarvarājānastrastāścāsanviśāmpate |
taddṛṣṭvā ghorarūpaṃ vai drauṇerastraṃ bhayāvaham

निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे ।
भृशं शोकाभितप्तेन पितुर्वधममृष्यता

nivartiteṣu sainyeṣu droṇaputreṇa saṃyuge |
bhṛśaṃ śokābhitaptena piturvadhamamṛṣyatā

कुरूनापततो दृष्ट्वा धृष्टद्मुम्नस्य रक्षणे ।
को मन्त्रः पाण्डवेष्वासीत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

kurūnāpatato dṛṣṭvā dhṛṣṭadmumnasya rakṣaṇe |
ko mantraḥ pāṇḍaveṣvāsīttanmamācakṣva sañjaya

प्रागेव विद्रुतान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्युधिष्ठिरः ।
पुनश्च तुमुलं शब्दं श्रुत्वाऽर्जुनमथाब्रवीत्

prāgeva vidrutāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānyudhiṣṭhiraḥ |
punaśca tumulaṃ śabdaṃ śrutvā'rjunamathābravīt

आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे

ācārye nihate droṇe dhṛṣṭadyumnena saṃyuge |
nihate vajrahastena yathā vṛtre mahāsure

नाशंसन्तो जयं युद्धे दीनात्मानो धनञ्जय ।
आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन्कुरवो रणात्

nāśaṃsanto jayaṃ yuddhe dīnātmāno dhanañjaya |
ātmatrāṇe matiṃ kṛtvā prādravankuravo raṇāt

केचिद्वान्तै रथैस्तूर्णं निहतैः पाष्णियन्तृभिः ।
विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः

kecidvāntai rathaistūrṇaṃ nihataiḥ pāṣṇiyantṛbhiḥ |
vipatākadhvajacchatraiḥ pārthivāḥ śīrṇakūbaraiḥ

भग्ननीडैराकुलाश्वैः प्रारुह्यान्यान्विचेतसः ।
भीताः पादैर्हयान्केचित्त्वरयन्तः स्वयं रथान्

bhagnanīḍairākulāśvaiḥ prāruhyānyānvicetasaḥ |
bhītāḥ pādairhayānkecittvarayantaḥ svayaṃ rathān

भग्नाक्षयुगचक्रैश्च व्याकृष्यन्त समन्ततः ।
रथान्विशीर्णानुत्सृज्य पद्भिः केचिच्च विद्रुताः

bhagnākṣayugacakraiśca vyākṛṣyanta samantataḥ |
rathānviśīrṇānutsṛjya padbhiḥ kecicca vidrutāḥ

हयपृष्ठगताश्चान्ये कृष्यन्तेऽर्धच्युतासनाः ।
गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्चलितासनाः

hayapṛṣṭhagatāścānye kṛṣyante'rdhacyutāsanāḥ |
gajaskandheṣu saṃsyūtā nārācaiścalitāsanāḥ

शरार्तैर्विद्रुतैर्नागैर्हृताः केचिद्दिशो दश ।
विशस्त्रकवचनाश्चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः

śarārtairvidrutairnāgairhṛtāḥ keciddiśo daśa |
viśastrakavacanāścānye vāhanebhyaḥ kṣitiṃ gatāḥ

सञ्छिन्ना नेमिभिश्चैव मृदिताश्च हयद्विपैः ।
क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्ते परे भयात्

sañchinnā nemibhiścaiva mṛditāśca hayadvipaiḥ |
krośantastāta putreti palāyante pare bhayāt

नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः ।
पुत्रान्पितॄन्सखीन्भ्रातॄन्समारोप्य दृढक्षतान्

nābhijānanti cānyonyaṃ kaśmalābhihataujasaḥ |
putrānpitṝnsakhīnbhrātṝnsamāropya dṛḍhakṣatān

जलेन क्लेदयन्त्यन्ये विमुच्य कवचनान्यपि ।
पलायनपराश्चान्ये योधाः शतसहस्रशः

jalena kledayantyanye vimucya kavacanānyapi |
palāyanaparāścānye yodhāḥ śatasahasraśaḥ

अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम् ।
पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे

avasthāṃ tādṛśīṃ prāpya hate droṇe drutaṃ balam |
punarāvartitaṃ kena yadi jānāsi śaṃsa me

हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम् ।
रथनेमिस्वनैश्चात्र विमिश्रः श्रूयते महान्

hayānāṃ heṣatāṃ śabdaḥ kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhatām |
rathanemisvanaiścātra vimiśraḥ śrūyate mahān

एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे ।
मुमुर्मुहुरुदीर्यन्ते कम्पयन्त्यपि मामकान्

ete śabdā bhṛśaṃ tīvrāḥ pravṛttāḥ kurusāgare |
mumurmuhurudīryante kampayantyapi māmakān

य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते रोमहर्षणः ।
सेन्द्रानप्येष लोकांस्त्रीन्ग्रसेदिति मतिर्मम

ya eṣa tumulaḥ śabdaḥ śrūyate romaharṣaṇaḥ |
sendrānapyeṣa lokāṃstrīngrasediti matirmama

मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः ।
द्रोणे हते कौरवार्यं व्यक्तमभ्येति वासवः

manye vajradharasyaiṣa ninādo bhairavasvanaḥ |
droṇe hate kauravāryaṃ vyaktamabhyeti vāsavaḥ

प्रहृष्टरोमकूपाः स्मः संविग्नरथकुञ्जराः ।
धनञ्जय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम्

prahṛṣṭaromakūpāḥ smaḥ saṃvignarathakuñjarāḥ |
dhanañjaya guruṃ śrutvā tatra nādaṃ subhīṣaṇam

क एष कौरवान्दीर्णानवस्थाप्य महारथः ।
निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा

ka eṣa kauravāndīrṇānavasthāpya mahārathaḥ |
nivartayati yuddhārthaṃ mṛdhe deveśvaro yathā

उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे वीर्यमास्थिताः ।
धमन्ति कौरवाः शङ्खान्यस्य वीर्यं समाश्रिताः

udyamyātmānamugrāya karmaṇe vīryamāsthitāḥ |
dhamanti kauravāḥ śaṅkhānyasya vīryaṃ samāśritāḥ

यत्र ते संशयो राजन्न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते ।
धार्तराष्ट्रानवस्थाप्य क एष नदतीति हि

yatra te saṃśayo rājannyastaśastre gurau hate |
dhārtarāṣṭrānavasthāpya ka eṣa nadatīti hi

हीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम् ।
इन्द्रविष्मुसमं वीर्ये कोपेऽन्तकमिव स्थितम्

hīmantaṃ taṃ mahābāhuṃ mattadviradagāminam |
indraviṣmusamaṃ vīrye kope'ntakamiva sthitam

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या नीतिमन्तं महारथम् ।
आख्यास्याम्युग्रकर्माणं कुरूणामभयङ्करम्

bṛhaspatisamaṃ buddhyā nītimantaṃ mahāratham |
ākhyāsyāmyugrakarmāṇaṃ kurūṇāmabhayaṅkaram

यस्मिञ्जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम् ।
ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सोऽश्वत्थामैष गर्जति

yasmiñjāte dadau droṇo gavāṃ daśaśataṃ dhanam |
brāhmaṇebhyo mahārhebhyaḥ so'śvatthāmaiṣa garjati

जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैः श्रवसा यथा ।
हेषता कम्पिता भूमिर्लोकाश्च सकलास्त्रयः

jātamātreṇa vīreṇa yenoccaiḥ śravasā yathā |
heṣatā kampitā bhūmirlokāśca sakalāstrayaḥ

तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम तस्याकरोत्तदा ।
अश्वत्थामेति सोऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव

tacchrutvāntarhitaṃ bhūtaṃ nāma tasyākarottadā |
aśvatthāmeti so'dyaiṣa śūro nadati pāṇḍava

यो ह्यनाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा ।
कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः

yo hyanātha ivākramya pārṣatena hatastathā |
karmaṇā sunṛśaṃsena tasya nātho vyavasthitaḥ

गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत् ।
तन्न जातुं क्षमेद्‌द्रौणिर्जानन्पौरुषमात्मनः ॥
स हि तेनैव नः सर्वान्क्षपयेदिति मे मतिः

guruṃ me yatra pāñcālyaḥ keśapakṣe parāmṛśat |
tanna jātuṃ kṣamed‌drauṇirjānanpauruṣamātmanaḥ ||
sa hi tenaiva naḥ sarvānkṣapayediti me matiḥ

उपचीर्णो गुरुर्मिथ्या भवता राज्यकारणात् ।
धर्मज्ञेन सता नाम सोऽधर्मः सुमहान्कृतः

upacīrṇo gururmithyā bhavatā rājyakāraṇāt |
dharmajñena satā nāma so'dharmaḥ sumahānkṛtaḥ

चिरं स्थास्यति चाकीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
रामे वालिवधाद्यद्वदेवं द्रोणे निपातिते

ciraṃ sthāsyati cākīrtistrailokye sacarācare |
rāme vālivadhādyadvadevaṃ droṇe nipātite

सर्वधर्मोपपन्नोऽयं स मे शिष्यश्च पाण्डवः ।
नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि

sarvadharmopapanno'yaṃ sa me śiṣyaśca pāṇḍavaḥ |
nāyaṃ vakṣyati mithyeti pratyayaṃ kṛtavāṃstvayi

स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततोऽनृतम् ।
आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्युत

sa satyakañcukaṃ nāma praviṣṭena tato'nṛtam |
ācārya ukto bhavatā hataḥ kuñjara ityuta

ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः ।
आसीत्सुविह्वलो राजन्यथा दृष्टस्त्वया विभुः

tataḥ śastraṃ samutsṛjya nirmamo gatacetanaḥ |
āsītsuvihvalo rājanyathā dṛṣṭastvayā vibhuḥ

स तु शोकसमाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः ।
शाश्वतं धर्ममुत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः

sa tu śokasamāviṣṭo vimukhaḥ putravatsalaḥ |
śāśvataṃ dharmamutsṛjya guruḥ śiṣyeṇa ghātitaḥ

न्यस्तशस्त्रमधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान् ।
रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्तोसि पार्षतम्

nyastaśastramadharmeṇa ghātayitvā guruṃ bhavān |
rakṣatvidānīṃ sāmātyo yadi śaktosi pārṣatam

ग्रस्तमाचार्य पुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना ।
सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामोऽद्य पार्षतम्

grastamācārya putreṇa kruddhena hatabandhunā |
sarve vayaṃ paritrātuṃ na śakṣyāmo'dya pārṣatam

सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमानुषः ।
सोऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर्धक्ष्यति नो रणे

sauhārdaṃ sarvabhūteṣu yaḥ karotyatimānuṣaḥ |
so'dya keśagrahaṃ śrutvā piturdhakṣyati no raṇe

विक्रोशमाने हि मयि भृशमाचार्यगृद्विनि ।
अपाकीर्य स्वयं धर्मं शिप्येण निहतो गुरुः

vikrośamāne hi mayi bhṛśamācāryagṛdvini |
apākīrya svayaṃ dharmaṃ śipyeṇa nihato guruḥ

यदा गतं वयो भूयः शिष्टमल्पतरं च नः ।
तस्येदानीं विरोधोऽयमधर्मोऽयं कृतो महान्

yadā gataṃ vayo bhūyaḥ śiṣṭamalpataraṃ ca naḥ |
tasyedānīṃ virodho'yamadharmo'yaṃ kṛto mahān

पितेव नित्यं सौहार्दात्पितेव हि च धर्मतः ।
सोऽल्पकालस्य राज्यस्य कारमाद्वातितो गुरुः

piteva nityaṃ sauhārdātpiteva hi ca dharmataḥ |
so'lpakālasya rājyasya kāramādvātito guruḥ

धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशाम्पते ।
विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्च तत्परैः

dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmāya droṇāya ca viśāmpate |
visṛṣṭā pṛthivī sarvā saha putraiśca tatparaiḥ

सम्प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः ।
अब्रवीत्सततं पुत्रान्मामेवाभ्यधिकं गुरुः

samprāpya tādṛśīṃ vṛttiṃ satkṛtaḥ satataṃ paraiḥ |
abravītsatataṃ putrānmāmevābhyadhikaṃ guruḥ

अवेक्षमाणस्त्वां मां च न्यस्तास्त्रश्चाहवे हतः ।
न त्वेनं युध्यमानं वै हन्यादपि शतक्रतुः

avekṣamāṇastvāṃ māṃ ca nyastāstraścāhave hataḥ |
na tvenaṃ yudhyamānaṃ vai hanyādapi śatakratuḥ

तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः ।
कृतो ह्यनार्यैरस्माभीर राज्यार्थे लुब्धबुद्धिभिः

tasyācāryasya vṛddhasya droho nityopakāriṇaḥ |
kṛto hyanāryairasmābhīra rājyārthe lubdhabuddhibhiḥ

अहो बत महत्पापं कृतं कर्म सुदारुणम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन द्रोणोऽयं साधुघातितः

aho bata mahatpāpaṃ kṛtaṃ karma sudāruṇam |
yadrājyasukhalobhena droṇo'yaṃ sādhughātitaḥ

पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्दाराञ्जीवितं चैव वासविः ।
त्यजेत्सर्वं मम प्रेम्णा जानात्येवं हि मे गुरुः

putrānbhrātṝnpitṝndārāñjīvitaṃ caiva vāsaviḥ |
tyajetsarvaṃ mama premṇā jānātyevaṃ hi me guruḥ

स मया राज्यकामेन हन्यमानो ह्युपेक्षितः ।
तस्मादर्वाक्शिरा राजन्प्राप्तोऽस्मि नरकं प्रभो

sa mayā rājyakāmena hanyamāno hyupekṣitaḥ |
tasmādarvākśirā rājanprāpto'smi narakaṃ prabho

ब्राह्मणं वृद्धमाचार्यं न्यस्तशस्त्रं महामुनिम् ।
घातयित्वाऽद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम्

brāhmaṇaṃ vṛddhamācāryaṃ nyastaśastraṃ mahāmunim |
ghātayitvā'dya rājyārthe mṛtaṃ śreyo na jīvitam