अध्याय 196: अश्वत्थामा की प्रतिज्ञा और नारायणास्त्र

छद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा ।
बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ

chadmanā nihataṃ śrutvā pitaraṃ pāpakarmaṇā |
bāṣpeṇāpūryata drauṇī roṣeṇa ca nararṣabha

तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दीप्तमदृश्यत ।
अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षोः कालपर्यये

tasya kruddhasya rājendra vapurdīptamadṛśyata |
antakasyeva bhūtāni jihīrṣoḥ kālaparyaye

अश्रूपुर्णे ततो नेत्रे व्यपमृज्य पुनः पुनः ।
उवाच कोपान्निःश्वस्य दुर्योधनमिदं वचः

aśrūpurṇe tato netre vyapamṛjya punaḥ punaḥ |
uvāca kopānniḥśvasya duryodhanamidaṃ vacaḥ

पिता मम यथा क्षुद्रैर्न्यस्तशस्त्रो निपातितः ।
धर्मध्वजवता पापं कृतं तद्विदितं मम ।
अनार्यं सुनृशंसं च धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम्

pitā mama yathā kṣudrairnyastaśastro nipātitaḥ |
dharmadhvajavatā pāpaṃ kṛtaṃ tadviditaṃ mama |
anāryaṃ sunṛśaṃsaṃ ca dharmaputrasya me śrutam

युद्धेष्वपि प्रवृत्तानां ध्रुवं जयपराजयौ ।
द्वयमेतद्भवेद्राजन्वधस्तत्र प्रशस्यते

yuddheṣvapi pravṛttānāṃ dhruvaṃ jayaparājayau |
dvayametadbhavedrājanvadhastatra praśasyate

न्यायवृत्तो वधो यस्तु संङ्ग्रामे युध्यतो भवेत् ।
न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजैः

nyāyavṛtto vadho yastu saṃṅgrāme yudhyato bhavet |
na sa duḥkhāya bhavati tathā dṛṣṭo hi sa dvijaiḥ

गतः स वीरलोकाय पिता मम न संशयः ।
न शोच्यः पुरुषव्याघ्र यस्तदा निधनं गतः

gataḥ sa vīralokāya pitā mama na saṃśayaḥ |
na śocyaḥ puruṣavyāghra yastadā nidhanaṃ gataḥ

यत्तु धर्मप्रवृतः सन्केशग्रहणमाप्तवान् ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति

yattu dharmapravṛtaḥ sankeśagrahaṇamāptavān |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tanme marmāṇi kṛntati

मयि जीवति यत्तातः केशग्रहमवाप्तवान् ।
कथमन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम्

mayi jīvati yattātaḥ keśagrahamavāptavān |
kathamanye kariṣyanti putrebhyaḥ putriṇaḥ spṛhām

कामात्क्रोधादविज्ञानाद्वर्षाद्बाल्येन वा पुनः ।
विधर्मकाणि कुर्वन्ति तथा परिभवन्ति च

kāmātkrodhādavijñānādvarṣādbālyena vā punaḥ |
vidharmakāṇi kurvanti tathā paribhavanti ca

तदिदं पार्षतेनेह महदाधर्मिकं कृतम् ।
अवज्ञाय च मां नूनं नृशंसेन दुरात्मना

tadidaṃ pārṣateneha mahadādharmikaṃ kṛtam |
avajñāya ca māṃ nūnaṃ nṛśaṃsena durātmanā

तस्यानुबन्धं द्रष्टाऽसौ धृष्टद्युम्नः सुदारुणम् ।
अकार्यं परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डवः

tasyānubandhaṃ draṣṭā'sau dhṛṣṭadyumnaḥ sudāruṇam |
akāryaṃ paramaṃ kṛtvā mithyāvādī ca pāṇḍavaḥ

यो ह्यसौ छद्मनाऽऽचार्यं शस्त्रं सन्न्यासयत्तदा ।
तस्याद्य धर्मराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्

yo hyasau chadmanā''cāryaṃ śastraṃ sannyāsayattadā |
tasyādya dharmarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

शपे सत्येन कौरव्य इष्टापूर्तेन चैव ह ।
अहत्वा सर्वपाञ्चालाञ्जीवेयं न कथञ्चन

śape satyena kauravya iṣṭāpūrtena caiva ha |
ahatvā sarvapāñcālāñjīveyaṃ na kathañcana

सर्वोपायैर्यतिष्यामि पाञ्चालानामहं वधे ।
धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताऽहं पापकारिणम्

sarvopāyairyatiṣyāmi pāñcālānāmahaṃ vadhe |
dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare hantā'haṃ pāpakāriṇam

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन च ।
पाञ्चालानां वधं कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव

karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena ca |
pāñcālānāṃ vadhaṃ kṛtvā śāntiṃ labdhāsmi kaurava

यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्रानिच्छन्ति मानवाः ।
प्रेत्य चेह च सम्प्राप्तात्त्रायन्ते महतो भयात्

yadarthaṃ puruṣavyāghra putrānicchanti mānavāḥ |
pretya ceha ca samprāptāttrāyante mahato bhayāt

पित्रा तु मम साऽवस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथा ।
मयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति

pitrā tu mama sā'vasthā prāptā nirbandhunā yathā |
mayi śailapratīkāśe putre śiṣye ca jīvati

धिङ्ममास्त्राणि दिव्यानि धिग्बाहू धिक्पराक्रमम् ।
यं स्म द्रोणः सुतं प्राप्य केशग्रहमवाप्तवान्

dhiṅmamāstrāṇi divyāni dhigbāhū dhikparākramam |
yaṃ sma droṇaḥ sutaṃ prāpya keśagrahamavāptavān

स तथाहं करिष्यासि यथा भरतसत्तम ।
परलोकगतस्यापि भविष्याम्यनृणः पितुः

sa tathāhaṃ kariṣyāsi yathā bharatasattama |
paralokagatasyāpi bhaviṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ

आर्येण हि न वक्तव्या कदाचित्स्तुतिरात्मनः ।
पितुर्वधममृष्यंस्तु वक्ष्याम्यद्येह पौरुषम्

āryeṇa hi na vaktavyā kadācitstutirātmanaḥ |
piturvadhamamṛṣyaṃstu vakṣyāmyadyeha pauruṣam

अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं पाण्डवाः सजनार्दनाः ।
मृद्गतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वतः

adya paśyantu me vīryaṃ pāṇḍavāḥ sajanārdanāḥ |
mṛdgataḥ sarvasainyāni yugāntamiva kurvataḥ

न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ।
अद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थं मां नरर्षभाः

na hi devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ |
adya śaktā raṇe jetuṃ rathasthaṃ māṃ nararṣabhāḥ

मदन्यो नास्ति लोकेऽस्मिन्नर्जुनाद्वाऽस्त्रवित्क्वचित् ।
अहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानामिवांशुमान् ।
प्रयोक्ता देवसृष्टानामस्त्राणां पृतनागतः

madanyo nāsti loke'sminnarjunādvā'stravitkvacit |
ahaṃ hi jvalatāṃ madhye mayūkhānāmivāṃśumān |
prayoktā devasṛṣṭānāmastrāṇāṃ pṛtanāgataḥ

भृशमिष्वसनादद्य मत्प्रयुक्ता महाहवे ।
दर्शयन्तः शरा वीर्यं प्रमथिष्यन्ति पाण्डवान्

bhṛśamiṣvasanādadya matprayuktā mahāhave |
darśayantaḥ śarā vīryaṃ pramathiṣyanti pāṇḍavān

अद्य सर्वा दिशो राजन्धाराभिरिव सङ्कुलाः ।
आवृताः पत्रिभिस्तीक्ष्णैर्द्रष्टारो मामकैरिह

adya sarvā diśo rājandhārābhiriva saṅkulāḥ |
āvṛtāḥ patribhistīkṣṇairdraṣṭāro māmakairiha

विकिरञ्छरजालानि सर्वतो भैरवस्वनान् ।
शत्रून्निपातयिष्यामि महावात इव द्रुमान्

vikirañcharajālāni sarvato bhairavasvanān |
śatrūnnipātayiṣyāmi mahāvāta iva drumān

न हि जानाति बीभत्सुस्तदस्त्रं न जनार्दनः ।
न भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिरः

na hi jānāti bībhatsustadastraṃ na janārdanaḥ |
na bhīmaseno na yamau na ca rājā yudhiṣṭhiraḥ

न पार्षतो दुरात्माऽसौ न शिखण्डी न सात्यकिः ।
यदिदं मयि कौरव्य सकल्यं सनिवर्तनम्

na pārṣato durātmā'sau na śikhaṇḍī na sātyakiḥ |
yadidaṃ mayi kauravya sakalyaṃ sanivartanam

नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ।
उपहारः पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थितः

nārāyaṇāya me pitrā praṇamya vidhipūrvakam |
upahāraḥ purā datto brahmarūpa upasthitaḥ

तं स्वयं प्रतिगृह्याथ भगवान्स वरं ददौ ।
वव्रे पिता मे परममस्त्रं नारायणं ततः

taṃ svayaṃ pratigṛhyātha bhagavānsa varaṃ dadau |
vavre pitā me paramamastraṃ nārāyaṇaṃ tataḥ

अथैनमब्रवीद्राजन्भागवान्देवसत्तमः ।
भविता त्वत्समो नान्यः कश्चिद्युधि नरः क्वचित्

athainamabravīdrājanbhāgavāndevasattamaḥ |
bhavitā tvatsamo nānyaḥ kaścidyudhi naraḥ kvacit

न त्विदं सहसा ब्रह्मन्प्रयोक्तव्यं कथञ्चन ।
न ह्येतदस्त्रमन्यत्र वधाच्छत्रोर्निवर्तते

na tvidaṃ sahasā brahmanprayoktavyaṃ kathañcana |
na hyetadastramanyatra vadhācchatrornivartate

न चैतच्छक्यते जेतुं को न वध्येत वै प्रभो ।
अवध्यमपि हन्याद्वि तस्मान्नैतत्प्रयोजयेत्

na caitacchakyate jetuṃ ko na vadhyeta vai prabho |
avadhyamapi hanyādvi tasmānnaitatprayojayet

अथ सङ्ख्ये रथस्यैव शस्त्राणां च विसर्जनम् ।
प्रयाचनं च शत्रूणां गमनं शरणस्य च

atha saṅkhye rathasyaiva śastrāṇāṃ ca visarjanam |
prayācanaṃ ca śatrūṇāṃ gamanaṃ śaraṇasya ca

एते प्रशमने योगा महास्त्रस्य परन्तप ।
सर्वथा पीडितो हिंस्यादवध्यान्पीडयन्रणे

ete praśamane yogā mahāstrasya parantapa |
sarvathā pīḍito hiṃsyādavadhyānpīḍayanraṇe

तज्जग्राह पिता मह्यमब्रवीच्चैव स प्रभुः ।
त्वं वधिष्यसि सर्वाणि शस्त्रवर्षाण्यनेकशः ।
अनेनास्त्रेण सङ्ग्रामे तेजसा च ज्वलिष्यसि

tajjagrāha pitā mahyamabravīccaiva sa prabhuḥ |
tvaṃ vadhiṣyasi sarvāṇi śastravarṣāṇyanekaśaḥ |
anenāstreṇa saṅgrāme tejasā ca jvaliṣyasi

एवमुक्त्वा स भगवान्दिवमाचक्रमे प्रभुः ।
एतन्नारायणादस्त्रं तत्प्राप्तं पितृबन्धुना

evamuktvā sa bhagavāndivamācakrame prabhuḥ |
etannārāyaṇādastraṃ tatprāptaṃ pitṛbandhunā

तेनाहं पाण्डवांश्चैव पाञ्चालान्मात्स्यकेकयान् ।
विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिरिवासुरान्

tenāhaṃ pāṇḍavāṃścaiva pāñcālānmātsyakekayān |
vidrāvayiṣyāmi raṇe śacīpatirivāsurān

यथायथाऽहमिच्छेयं तथा भूत्वा शरा मम ।
निपतेयुः सपत्नेषु विक्रमत्स्वपि भारत

yathāyathā'hamiccheyaṃ tathā bhūtvā śarā mama |
nipateyuḥ sapatneṣu vikramatsvapi bhārata

यथेष्टमश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थितः ।
अयोमुखैश्च विहगैर्द्रावयिष्ये महारथान्

yatheṣṭamaśmavarṣeṇa pravarṣiṣye raṇe sthitaḥ |
ayomukhaiśca vihagairdrāvayiṣye mahārathān

परश्वथांश्च निशितानुत्स्रक्ष्येऽहमसंशयम्

paraśvathāṃśca niśitānutsrakṣye'hamasaṃśayam

सोऽहं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापनः ।
शत्रून्विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान्

so'haṃ nārāyaṇāstreṇa mahatā śatrutāpanaḥ |
śatrūnvidhvaṃsayiṣyāmi kadarthīkṛtya pāṇḍavān

मित्रब्रह्मगुरुद्रोही जाल्मकः सुविगर्हितः ।
पाञ्चालापशदश्चाद्य न मे जीवन्विमोक्ष्यते

mitrabrahmagurudrohī jālmakaḥ suvigarhitaḥ |
pāñcālāpaśadaścādya na me jīvanvimokṣyate

तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तत वाहिनी ।
ततः सर्वे महाशङ्खान्दध्मुः पुरुषसत्तमाः ।
भेरीश्चाभ्यहनन्हृष्टा डिण्डिभांश्च सहस्रशः

tacchrutvā droṇaputrasya paryavartata vāhinī |
tataḥ sarve mahāśaṅkhāndadhmuḥ puruṣasattamāḥ |
bherīścābhyahananhṛṣṭā ḍiṇḍibhāṃśca sahasraśaḥ

तथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडिता ।
स शब्दस्तुमुलः खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत्

tathā nanāda vasudhā khuranemiprapīḍitā |
sa śabdastumulaḥ khaṃ dyāṃ pṛthivīṃ ca vyanādayat

तं शब्दं पाण्डवाः श्रुत्वा पर्जन्यनिनदोपमम् ।
समेत्य रथिनां श्रेष्ठाः सहिताश्चाप्यमन्त्रयन्

taṃ śabdaṃ pāṇḍavāḥ śrutvā parjanyaninadopamam |
sametya rathināṃ śreṣṭhāḥ sahitāścāpyamantrayan

तथोक्त्वा द्रोणपुत्रस्तु वार्युपस्पृश्य भारत ।
प्रादुश्चकार तद्दिव्यमस्त्रं नारायणं तदा

tathoktvā droṇaputrastu vāryupaspṛśya bhārata |
prāduścakāra taddivyamastraṃ nārāyaṇaṃ tadā