अध्याय 195: धृतराष्ट्र पूछते हैं, अश्वत्थामा ने क्या कहा

अधर्मेण हतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन सञ्जय ।
ब्राह्मणं पितरं वृद्धमश्वत्थामा किमब्रवीत्

adharmeṇa hataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena sañjaya |
brāhmaṇaṃ pitaraṃ vṛddhamaśvatthāmā kimabravīt

मानवं वारुणाग्नेयं ब्राह्ममस्त्रं च वीर्यवान् ।
ऐन्द्रं नारायणं चैव यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितम्

mānavaṃ vāruṇāgneyaṃ brāhmamastraṃ ca vīryavān |
aindraṃ nārāyaṇaṃ caiva yasminnityaṃ pratiṣṭhitam

तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
श्रुत्वा निहतमाचार्यं सोऽश्वत्थामा किमब्रवीत्

tamadharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃyuge |
śrutvā nihatamācāryaṃ so'śvatthāmā kimabravīt

येन रामादवाप्येह धनुर्वेदं महात्मना ।
प्रोक्तान्यस्त्राणि दिव्यानि पुत्राय गुणकाङ्क्षिणा

yena rāmādavāpyeha dhanurvedaṃ mahātmanā |
proktānyastrāṇi divyāni putrāya guṇakāṅkṣiṇā

एकमेव हि लोकेऽस्मिन्नात्मतो गुणवत्तरम् ।
इच्छन्ति पुरुषाः पुत्रं लोके नान्यं कथञ्चन

ekameva hi loke'sminnātmato guṇavattaram |
icchanti puruṣāḥ putraṃ loke nānyaṃ kathañcana

आचार्याणां भवन्त्येव रहस्यानि महात्मनाम् ।
तानि पुत्राय वा दद्युः शिष्यायानुगताय वा

ācāryāṇāṃ bhavantyeva rahasyāni mahātmanām |
tāni putrāya vā dadyuḥ śiṣyāyānugatāya vā

स शिष्यः प्राप्य तत्सर्वं सविशेषं च सञ्जय ।
शूरः शारद्वतीपुत्रः सङ्ख्ये द्रोणादनन्तरः

sa śiṣyaḥ prāpya tatsarvaṃ saviśeṣaṃ ca sañjaya |
śūraḥ śāradvatīputraḥ saṅkhye droṇādanantaraḥ

रामस्य तु समः शस्त्रे पुरन्दरसमो युधि ।
कार्तवीर्यसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ

rāmasya tu samaḥ śastre purandarasamo yudhi |
kārtavīryasamo vīrye bṛhaspatisamo matau

महीधरसमः स्थैर्ये तेजसाऽग्निसमो युवा ।
समुद्र इव गाम्भीर्ये क्रोधे चाशीविषोपमः

mahīdharasamaḥ sthairye tejasā'gnisamo yuvā |
samudra iva gāmbhīrye krodhe cāśīviṣopamaḥ

स रथी प्रथमो लोके दृढधन्वा जितक्लमः ।
शीघ्रोऽनिल इवाक्रन्दे चरन्क्रुद्ध इवान्तकः

sa rathī prathamo loke dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ |
śīghro'nila ivākrande carankruddha ivāntakaḥ

अस्यता येन सङ्ग्रामे धरण्यभिनिपीडिता ।
मेघस्तनितनिर्घोषं कम्पते भयविह्वलाः ।
यो न व्यथति सङ्ग्रमे वीरः सत्यपराक्रमः

asyatā yena saṅgrāme dharaṇyabhinipīḍitā |
meghastanitanirghoṣaṃ kampate bhayavihvalāḥ |
yo na vyathati saṅgrame vīraḥ satyaparākramaḥ

वेदस्नातो व्रतस्नातो धनुर्वेदे च पारगः ।
महोदधिरिवाक्षोभ्यो रामो दाशरथिर्यथा

vedasnāto vratasnāto dhanurvede ca pāragaḥ |
mahodadhirivākṣobhyo rāmo dāśarathiryathā

तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्

tamadharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃyuge |
śrutvā nihatamācāryamaśvatthāmā kimabravīt

धृष्टद्युम्नस्य यो मृत्युः सृष्टस्तेन महात्मना ।
यथा द्रोणस्य पाञ्चाल्यो यज्ञसेनसुतोऽभवत्

dhṛṣṭadyumnasya yo mṛtyuḥ sṛṣṭastena mahātmanā |
yathā droṇasya pāñcālyo yajñasenasuto'bhavat

तं नृशंसेन पापेन क्रूरेणादीर्घदर्शिना ।
श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्

taṃ nṛśaṃsena pāpena krūreṇādīrghadarśinā |
śrutvā nihatamācāryamaśvatthāmā kimabravīt