अध्याय 194: कृप अश्वत्थामा को द्रोणवध सुनाते हैं

ततो द्रोणे हते राजन्कुरवः शस्त्रपीडिताः ।
हतप्रवीरा विध्वस्ता भृशं शोकपरायणाः

tato droṇe hate rājankuravaḥ śastrapīḍitāḥ |
hatapravīrā vidhvastā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ

उदीर्णांश्च परान्दृष्ट्वा हर्षमाणान्पुनः पुनः ।
अश्रुपूर्णेक्षणास्त्रस्ता दीनास्त्वासन्विशाम्पते

udīrṇāṃśca parāndṛṣṭvā harṣamāṇānpunaḥ punaḥ |
aśrupūrṇekṣaṇāstrastā dīnāstvāsanviśāmpate

विचेतसो हतोत्साहाः कश्मलाभिहतौजसः ।
आर्तस्वरेण महता पुत्रं ते पर्यवारयन्

vicetaso hatotsāhāḥ kaśmalābhihataujasaḥ |
ārtasvareṇa mahatā putraṃ te paryavārayan

वेषण्णवदना दीना वीक्षमाणा दिशो दश ।
अश्रुकण्ठा यथा दैत्या हिरण्याक्षे पुरा हते

veṣaṇṇavadanā dīnā vīkṣamāṇā diśo daśa |
aśrukaṇṭhā yathā daityā hiraṇyākṣe purā hate

स तैः परिवृतो राजा त्रस्तैः क्षुद्रमृगैरिव ।
अशक्नुवन्नवस्थातुमपायात्तनयस्तव

sa taiḥ parivṛto rājā trastaiḥ kṣudramṛgairiva |
aśaknuvannavasthātumapāyāttanayastava

क्षुत्पिपासापरिम्लानास्ते योधास्तव भारत ।
आदित्येनेव सन्तप्ता भृशं विमनसोऽभवन्

kṣutpipāsāparimlānāste yodhāstava bhārata |
ādityeneva santaptā bhṛśaṃ vimanaso'bhavan

भास्करस्येव पतनं समुद्रस्येव शोषणम् ।
विपर्यासं यथा मेरोर्वासवस्येव निर्जयम्

bhāskarasyeva patanaṃ samudrasyeva śoṣaṇam |
viparyāsaṃ yathā merorvāsavasyeva nirjayam

अप्रेक्षणीयं तद्दृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातनम् ।
त्रस्तरूपतरा राजन्कौरवाः प्राद्रवन्भयात्

aprekṣaṇīyaṃ taddṛṣṭvā bhāradvājasya pātanam |
trastarūpatarā rājankauravāḥ prādravanbhayāt

गान्धारराजः शकुनिस्त्रस्तस्त्रस्ततरैः सह ।
हतं रुक्मरथं श्रुत्वा प्राद्रवत्सहितो रथैः

gāndhārarājaḥ śakunistrastastrastataraiḥ saha |
hataṃ rukmarathaṃ śrutvā prādravatsahito rathaiḥ

वरूथिनीं वेगवतीं विद्रुतां सपताकिनीम् ।
परिगृह्य महासेनां सूतपुत्रोऽपयाद्भयात्

varūthinīṃ vegavatīṃ vidrutāṃ sapatākinīm |
parigṛhya mahāsenāṃ sūtaputro'payādbhayāt

रथनागाश्वकलिलां पुरस्कृत्य तु वाहिनीम् ।
मद्राणामीश्वरः शल्यो वीक्षमाणोऽपयाद्भयात्

rathanāgāśvakalilāṃ puraskṛtya tu vāhinīm |
madrāṇāmīśvaraḥ śalyo vīkṣamāṇo'payādbhayāt

हतप्रवीरैर्भूयिष्ठैर्ध्वजैर्बहुपताकिभिः ।
वृतः शारद्वतोऽगच्छत्कष्टङ्कष्टमिति ब्रुवन्

hatapravīrairbhūyiṣṭhairdhvajairbahupatākibhiḥ |
vṛtaḥ śāradvato'gacchatkaṣṭaṅkaṣṭamiti bruvan

भोजनीकेन शिष्टेन कलिङ्गारट्टबाह्लिकैः ।
कृतवर्मा वृतो राजन्प्रायात्सुजवनैर्हयैः

bhojanīkena śiṣṭena kaliṅgāraṭṭabāhlikaiḥ |
kṛtavarmā vṛto rājanprāyātsujavanairhayaiḥ

पदातिगणसंयुक्तस्त्रस्तो राजन्भयार्दितः ।
उलूकः प्राद्रवत्तत्र दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्

padātigaṇasaṃyuktastrasto rājanbhayārditaḥ |
ulūkaḥ prādravattatra dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam

दर्शनीयो युवा चैव शौर्येण कृतलक्षणः ।
दुःशासनो भृशोद्विग्नः प्राद्रवद्गजसंवृतः

darśanīyo yuvā caiva śauryeṇa kṛtalakṣaṇaḥ |
duḥśāsano bhṛśodvignaḥ prādravadgajasaṃvṛtaḥ

रथानामयुतं गृह्य त्रिसाहस्रं च दन्तिनाम् ।
वृषसेनो ययौ तूर्णं दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्

rathānāmayutaṃ gṛhya trisāhasraṃ ca dantinām |
vṛṣaseno yayau tūrṇaṃ dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam

गजाश्वरथसंयुक्तो वृतश्चैव पदातिभिः ।
दुर्योधनो महाराज प्रायात्तत्र महारथः

gajāśvarathasaṃyukto vṛtaścaiva padātibhiḥ |
duryodhano mahārāja prāyāttatra mahārathaḥ

संशप्तकगणाद्गृह्य हतशेषान्किरीटिना ।
सुशर्मा प्राद्रावद्राजन्दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्

saṃśaptakagaṇādgṛhya hataśeṣānkirīṭinā |
suśarmā prādrāvadrājandṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam

गजान्रथान्समारुह्य व्युदस्य च हयाञ्जनाः ।
प्राद्रवन्सर्वतः सङ्ख्ये दृष्ट्वा रुक्मरथं हतम्

gajānrathānsamāruhya vyudasya ca hayāñjanāḥ |
prādravansarvataḥ saṅkhye dṛṣṭvā rukmarathaṃ hatam

त्वरयन्तः पितॄनन्ये भ्रातॄनन्येऽथ मातुलान् ।
पुत्रानन्ये वयस्यांश्च प्राद्रवन्कुरवस्तदा

tvarayantaḥ pitṝnanye bhrātṝnanye'tha mātulān |
putrānanye vayasyāṃśca prādravankuravastadā

चोदयन्तश्च सैन्यानि स्वस्त्रीयांश्च तथाऽपरे ।
सम्बन्धिनस्तथाऽन्ये च प्राद्रवन्त दिशो दश

codayantaśca sainyāni svastrīyāṃśca tathā'pare |
sambandhinastathā'nye ca prādravanta diśo daśa

प्रकीर्णकेशा विध्वस्ता न द्वावेकत्र धावतः ।
नेदमस्तीति मन्वाना हतोत्साहा हतौजसः

prakīrṇakeśā vidhvastā na dvāvekatra dhāvataḥ |
nedamastīti manvānā hatotsāhā hataujasaḥ

उत्सृज्य कवचानन्ये प्राद्रवंस्तावका विभो ।
अन्योन्यं ते समाक्रोशन्यैनिका भरतर्षभ

utsṛjya kavacānanye prādravaṃstāvakā vibho |
anyonyaṃ te samākrośanyainikā bharatarṣabha

तिष्ठतिष्ठेति न च ते स्वयं तत्रावतस्थिरे ।
धुर्यानुन्मुच्य च रथाद्धतसूतात्स्वलङ्कृतान् ।
अधिरुह्य हयान्योधाः क्षिप्रं पद्भिरचोदयन्

tiṣṭhatiṣṭheti na ca te svayaṃ tatrāvatasthire |
dhuryānunmucya ca rathāddhatasūtātsvalaṅkṛtān |
adhiruhya hayānyodhāḥ kṣipraṃ padbhiracodayan

द्रमाणे तथा सैन्ये त्रस्तरूपे हतौजसि ।
प्रतिस्रोत इव ग्राहो द्रोणपुत्रः परानियात्

dramāṇe tathā sainye trastarūpe hataujasi |
pratisrota iva grāho droṇaputraḥ parāniyāt

तस्यासीत्सुमहद्युद्धं शिखण्डिप्रमुखैर्गणैः ।
प्रभद्रकैश्च पाञ्चालैश्चेदिभिश्च सकेकयैः

tasyāsītsumahadyuddhaṃ śikhaṇḍipramukhairgaṇaiḥ |
prabhadrakaiśca pāñcālaiścedibhiśca sakekayaiḥ

हत्वा बहुविधाः सेनाः पाण्डूनां युद्धदुर्मदः ।
कथञ्चित्सङ्कटान्मुक्तो मत्तद्विरदविक्रमः

hatvā bahuvidhāḥ senāḥ pāṇḍūnāṃ yuddhadurmadaḥ |
kathañcitsaṅkaṭānmukto mattadviradavikramaḥ

द्रवमाणं बलं दृष्ट्वा पलायनकृतक्षणम् ।
दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रोऽब्रवीदिदम्

dravamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā palāyanakṛtakṣaṇam |
duryodhanaṃ samāsādya droṇaputro'bravīdidam

किमियं द्रवते सेना त्रस्तरूपेव भारत ।
द्रवमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयसे रणे

kimiyaṃ dravate senā trastarūpeva bhārata |
dravamāṇāṃ ca rājendra nāvasthāpayase raṇe

त्वं चापि न यथा पूर्वं प्रकृतिस्थो नराधिप ।
कर्णप्रभृतयश्चेमे नावतिष्ठन्ति पार्थिव

tvaṃ cāpi na yathā pūrvaṃ prakṛtistho narādhipa |
karṇaprabhṛtayaśceme nāvatiṣṭhanti pārthiva

अन्येष्वपि च युद्धेषु नैव सेनाऽद्रवत्तदा ।
कच्चित्क्षेमं महाबाहो तव सैन्यस्य भारत

anyeṣvapi ca yuddheṣu naiva senā'dravattadā |
kaccitkṣemaṃ mahābāho tava sainyasya bhārata

कस्पिन्निदं हते राजन्रथसिंहे बलं तव ।
एतामवस्थां संप्राप्तं तन्ममाचक्ष्व कौरव

kaspinnidaṃ hate rājanrathasiṃhe balaṃ tava |
etāmavasthāṃ saṃprāptaṃ tanmamācakṣva kaurava

तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य भाषितम् ।
घोरमप्रियमाख्यातुं नाशक्नोत्पार्थिवर्षभः

tattu duryodhanaḥ śrutvā droṇaputrasya bhāṣitam |
ghoramapriyamākhyātuṃ nāśaknotpārthivarṣabhaḥ

भिन्ना नौरिव ते पुत्रो मग्नः शोकमहार्णवे ।
बाष्पेणापिहितो दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं रथे स्थितम्

bhinnā nauriva te putro magnaḥ śokamahārṇave |
bāṣpeṇāpihito dṛṣṭvā droṇaputraṃ rathe sthitam

ततः शारद्वतं राजा सव्रीडमिदमब्रवीत् ।
शंसात्र भद्रं ते सर्वं यथा सैन्यमिदं द्रुतम्

tataḥ śāradvataṃ rājā savrīḍamidamabravīt |
śaṃsātra bhadraṃ te sarvaṃ yathā sainyamidaṃ drutam

अथ शारद्वतो राजन्नार्तिमार्च्छन्पुनःपुनः ।
शशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणो निपातितः

atha śāradvato rājannārtimārcchanpunaḥpunaḥ |
śaśaṃsa droṇaputrāya yathā droṇo nipātitaḥ

वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पृथिव्यां प्रवरं रथम् ।
प्रावर्तयाम सङ्ग्रामं पाञ्चालैरेव केवलम्

vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham |
prāvartayāma saṅgrāmaṃ pāñcālaireva kevalam

ततः प्रवृत्ते सङ्ग्रमे विमिश्राः कुरुसोमकाः ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तः शस्त्रैर्देहानपातयन्

tataḥ pravṛtte saṅgrame vimiśrāḥ kurusomakāḥ |
anyonyamabhigarjantaḥ śastrairdehānapātayan

वर्तमाने तथा युद्धे क्षीयमाणेषु संयुगे ।
धार्तराष्ट्रेषु सङ्क्रुद्धः पिता तेऽस्त्रमुदैरयत्

vartamāne tathā yuddhe kṣīyamāṇeṣu saṃyuge |
dhārtarāṣṭreṣu saṅkruddhaḥ pitā te'stramudairayat

ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं विकुर्वाणो नरर्षभः ।
व्यहनच्छात्रवान्भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः

tato droṇo brāhmamastraṃ vikurvāṇo nararṣabhaḥ |
vyahanacchātravānbhallaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

पाण्डवाः केकया मात्स्याः पाञ्चालाश्च विशेषतः ।
सङ्ख्ये द्रोणरथं प्राप्य व्यनशन्कालचोदिताः

pāṇḍavāḥ kekayā mātsyāḥ pāñcālāśca viśeṣataḥ |
saṅkhye droṇarathaṃ prāpya vyanaśankālacoditāḥ

सहस्रं नरसिंहानां द्विसाहस्रं च दन्तिनाम् ।
द्रोणो ब्रह्मास्त्रयोगेन प्रेषयामास मृत्यवे

sahasraṃ narasiṃhānāṃ dvisāhasraṃ ca dantinām |
droṇo brahmāstrayogena preṣayāmāsa mṛtyave

आकर्णपलितश्यामो वयसाऽशीतिपञ्चकः ।
रणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत्

ākarṇapalitaśyāmo vayasā'śītipañcakaḥ |
raṇe paryacaraddroṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat

क्लिश्यमानेषु सैन्येषु वध्यमानेषु राजसु ।
अमर्षवशमापन्नाः पाञ्चाला विमुखाऽभवन्

kliśyamāneṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu rājasu |
amarṣavaśamāpannāḥ pāñcālā vimukhā'bhavan

तेषु किञ्चित्प्रभग्नेषु विमुखेषु सपत्नजित् ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणो बभूवार्क इवोदितः

teṣu kiñcitprabhagneṣu vimukheṣu sapatnajit |
divyamastraṃ vikurvāṇo babhūvārka ivoditaḥ

स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां शररश्मिः प्रतापवान् ।
मध्यं गत इवादित्यो दुष्प्रेक्ष्यस्ते पिताऽभवत्

sa madhyaṃ prāpya pāṇḍūnāṃ śararaśmiḥ pratāpavān |
madhyaṃ gata ivādityo duṣprekṣyaste pitā'bhavat

ते दह्यमाना द्रोणेन सूर्येणेव विराजता ।
दग्धवीर्या निरुत्साहा बभूवुर्गतचेतसाः

te dahyamānā droṇena sūryeṇeva virājatā |
dagdhavīryā nirutsāhā babhūvurgatacetasāḥ

तान्दृष्ट्वा पीडितान्बाणैर्द्रोणेन मधुसूदनः ।
जयैषी पाण्डुपुत्राणामिदं वचनमब्रवीत्

tāndṛṣṭvā pīḍitānbāṇairdroṇena madhusūdanaḥ |
jayaiṣī pāṇḍuputrāṇāmidaṃ vacanamabravīt

नैष जातु नरैः शक्यो जेतुं शस्त्रभृतां वरः ।
अपि वृत्रहणा सङ्ख्ये रथयूथपयूथपः

naiṣa jātu naraiḥ śakyo jetuṃ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
api vṛtrahaṇā saṅkhye rathayūthapayūthapaḥ

ते यूयं धर्ममुत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाः ।
यथा वः संयुगे सर्वान्न हन्याद्रुक्मवाहनः

te yūyaṃ dharmamutsṛjya jayaṃ rakṣata pāṇḍavāḥ |
yathā vaḥ saṃyuge sarvānna hanyādrukmavāhanaḥ

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम ।
हतं तं संयुगे कश्चिदाख्यात्वस्मै मृषा नरः

aśvatthāmni hate naiṣa yudhyediti matirmama |
hataṃ taṃ saṃyuge kaścidākhyātvasmai mṛṣā naraḥ

एतन्नारोचयद्वाक्यं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अरोचयंस्तु सर्वेऽन्ये कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः

etannārocayadvākyaṃ kuntīputro dhanañjayaḥ |
arocayaṃstu sarve'nye kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ

भीमसेनस्तु सव्रीडमब्रवीत्पितरं तव ।
अश्वत्थामा हत इति तं नाबुध्यत ते पिता

bhīmasenastu savrīḍamabravītpitaraṃ tava |
aśvatthāmā hata iti taṃ nābudhyata te pitā

स शङ्कमानस्तन्मिथ्या धर्मराजमपृच्छत ।
हतं वाऽप्यहतं वाऽऽजौ त्वां पिता पुत्रवत्सलः

sa śaṅkamānastanmithyā dharmarājamapṛcchata |
hataṃ vā'pyahataṃ vā''jau tvāṃ pitā putravatsalaḥ

तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः ।
अश्वत्थामानमायोधे हतं दृष्ट्वा महागजम्

tamatathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ |
aśvatthāmānamāyodhe hataṃ dṛṣṭvā mahāgajam

भीमेन गिरिवर्ष्माणं मालवस्येन्द्रवर्मणः ।
उपसृत्य तदा द्रोणमुच्चैरिदमुवाच ह

bhīmena girivarṣmāṇaṃ mālavasyendravarmaṇaḥ |
upasṛtya tadā droṇamuccairidamuvāca ha

यस्यार्थे शस्त्रमादत्से यमवेक्ष्य च जीवसि ।
पुत्रस्ते दयितो नित्यं सोश्वत्थामा निपातितः

yasyārthe śastramādatse yamavekṣya ca jīvasi |
putraste dayito nityaṃ sośvatthāmā nipātitaḥ

शेते विनिहतो भूमौ वने सिंहशिशुर्यथा

śete vinihato bhūmau vane siṃhaśiśuryathā

जानन्नप्यनृतस्याथ दोषान्स द्विजसत्तमम् ।
अव्यक्तमब्रवीद्राजा हतः कुञ्जर इत्युत

jānannapyanṛtasyātha doṣānsa dvijasattamam |
avyaktamabravīdrājā hataḥ kuñjara ityuta

स त्वां निहतमाक्रन्दे श्रुत्वा सन्तापतापितः ।
नियम्य दिव्यान्यस्त्राणि नायुध्यत यथा पुरा

sa tvāṃ nihatamākrande śrutvā santāpatāpitaḥ |
niyamya divyānyastrāṇi nāyudhyata yathā purā

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकातुरमचेतसम् ।
पाञ्चालराजस्य सुतः क्रुरकर्मा समाद्रवत्

taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokāturamacetasam |
pāñcālarājasya sutaḥ krurakarmā samādravat

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकातुरमचेतसम् ।
दिव्यान्यस्त्राण्यथोत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्

taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokāturamacetasam |
divyānyastrāṇyathotsṛjya raṇe prāyamupāviśat

ततोऽस्य केशान्सव्येन गृहीत्वा पाणिना तदा ।
पार्षतः क्रोशमानानां वीराणामच्छिनच्छिरः

tato'sya keśānsavyena gṛhītvā pāṇinā tadā |
pārṣataḥ krośamānānāṃ vīrāṇāmacchinacchiraḥ

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतोऽब्रुवन् ।
तथैव चार्जुनो वाहादवरुह्यैनमाद्रवत्

na hantavyo na hantavya iti te sarvato'bruvan |
tathaiva cārjuno vāhādavaruhyainamādravat

उद्यम्य त्वरितो बाहुं ब्रुवाणश्च पुनःपुनः ।
जीवन्तमानयाचार्यं मावधीरिति धर्मवित्

udyamya tvarito bāhuṃ bruvāṇaśca punaḥpunaḥ |
jīvantamānayācāryaṃ māvadhīriti dharmavit

तथा निवार्यमाणेन कौरवैरर्जुनेन च ।
हत एव नृशंसेन पिता तव नरर्षभ

tathā nivāryamāṇena kauravairarjunena ca |
hata eva nṛśaṃsena pitā tava nararṣabha

सैनिकाश्च ततः सर्वे प्राद्रवन्त भयार्दिताः ।
वयं चापि निरुत्साहा हते पितरि तेऽनघ

sainikāśca tataḥ sarve prādravanta bhayārditāḥ |
vayaṃ cāpi nirutsāhā hate pitari te'nagha

तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्तु निधनं पितुराहवे ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं दण्डाहत इवोरगः

tacchrutvā droṇaputrastu nidhanaṃ piturāhave |
krodhamāhārayattīvraṃ daṇḍāhata ivoragaḥ

ततः क्रुद्धो रणे द्रौणिर्भृशं जज्वाल मारिष ।
यथेन्धनं महत्प्राप्य प्राज्वलद्धव्यवाहनः

tataḥ kruddho raṇe drauṇirbhṛśaṃ jajvāla māriṣa |
yathendhanaṃ mahatprāpya prājvaladdhavyavāhanaḥ

तलं तलेन निष्पिष्य दन्तैर्दन्तानुपास्पृशत् ।
निःश्वसन्नुरगो यद्वल्लोहिताक्षोऽभवत्तदा

talaṃ talena niṣpiṣya dantairdantānupāspṛśat |
niḥśvasannurago yadvallohitākṣo'bhavattadā