अध्याय 193: द्रोण शस्त्र त्यागकर योग से देह छोड़ते हैं

[सात्वतस्य* तु तत्कर्म दृष्ट्वा दुर्योधनादयः ।
शैनेयं सर्वतः क्रुद्धा वारयामासुरञ्जसा

[sātvatasya* tu tatkarma dṛṣṭvā duryodhanādayaḥ |
śaineyaṃ sarvataḥ kruddhā vārayāmāsurañjasā

कृपकर्णौ च समरे पुत्राश्च तव मारिष ॥
शैनेयं त्वरयाऽभ्येत्य विनिघ्नन्निशितैः शरैः

kṛpakarṇau ca samare putrāśca tava māriṣa ||
śaineyaṃ tvarayā'bhyetya vinighnanniśitaiḥ śaraiḥ

युधिष्ठिरस्ततो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
भीमसेनश्च बलवान्सात्यकिं पर्यवारयन्

yudhiṣṭhirastato rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau |
bhīmasenaśca balavānsātyakiṃ paryavārayan

कर्णश्च शरवर्षेण गौतमश्च महारथः ।
दुर्योधनादयस्ते च शैनेयं पर्यवारयन्

karṇaśca śaravarṣeṇa gautamaśca mahārathaḥ |
duryodhanādayaste ca śaineyaṃ paryavārayan

तां वृष्टिं सहसा राजन्नुत्थितां घोररूपिणीम् ।
वारयामास शैनेयो योधयंस्तान्महारथान्

tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājannutthitāṃ ghorarūpiṇīm |
vārayāmāsa śaineyo yodhayaṃstānmahārathān

तेषामस्त्राणि दिव्यानि संहितानि महात्मनाम् ।
वारयामास विधिवद्दिव्यैरस्त्रैर्महामृधे

teṣāmastrāṇi divyāni saṃhitāni mahātmanām |
vārayāmāsa vidhivaddivyairastrairmahāmṛdhe

क्रूरमायोधनं जज्ञे तस्मिन्राजसमागमे ।
रुद्रस्येव हि क्रुद्धस्य निघ्नतस्तान्पशून्पुरा

krūramāyodhanaṃ jajñe tasminrājasamāgame |
rudrasyeva hi kruddhasya nighnatastānpaśūnpurā

हस्तानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत ।
छत्राणां चापविद्धानां चामराणां च सञ्चयैः ।
राशयः स्म व्यदृश्यन्त तत्रतत्र रणाजिरे

hastānāmuttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata |
chatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca sañcayaiḥ |
rāśayaḥ sma vyadṛśyanta tatratatra raṇājire

भग्नचक्रै रथैश्चापि पातितैश्च महाध्वजैः ।
सादिभिश्च हतैः शूरैः सङ्कीर्णा वसुधाऽभवत्

bhagnacakrai rathaiścāpi pātitaiśca mahādhvajaiḥ |
sādibhiśca hataiḥ śūraiḥ saṅkīrṇā vasudhā'bhavat

बाणपातनिकृत्तास्तु योधास्ते कुरुसत्तम ।
चेष्टन्तो विविधाश्चेष्टा व्यदृश्यन्त महाहवे

bāṇapātanikṛttāstu yodhāste kurusattama |
ceṣṭanto vividhāśceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave

वर्तमाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमे ।
अब्रवीत्क्षत्रियांस्तत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः

vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame |
abravītkṣatriyāṃstatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

अभिद्रवत संयत्ताः कुम्भयोनिं महारथाः ।
एषो हि पार्पतो वीरो भारद्वाजेन सङ्गतः

abhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ |
eṣo hi pārpato vīro bhāradvājena saṅgataḥ

घटते च यथाशक्ति भारद्वाजस्य नाशने ।
यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्तेऽस्य महारणे

ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane |
yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante'sya mahāraṇe

अद्य द्रोणं रणे क्रुद्धो घातयिष्यति पार्पतः ।
ते यूयं सहिता भूत्वा युध्यध्वं कुम्भसम्भवम् ।

adya droṇaṃ raṇe kruddho ghātayiṣyati pārpataḥ |
te yūyaṃ sahitā bhūtvā yudhyadhvaṃ kumbhasambhavam |

युधिष्ठिरसमाज्ञप्ताः सृञ्जयानां महारथाः ।
अभ्यद्रवन्त संयत्ता भारद्वाजजिघांसवः

yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥ |
abhyadravanta saṃyattā bhāradvājajighāṃsavaḥ

तान्समापततः सर्वान्भारद्वाजो महारथः ।
अभ्यवर्तत वेगेन मर्तव्यमिति निश्चितः

tānsamāpatataḥ sarvānbhāradvājo mahārathaḥ |
abhyavartata vegena martavyamiti niścitaḥ

प्रयाते सत्यसन्धे तु समकम्पत मेदिनी ।
ववुर्वाताः सनिर्घातास्त्रासयाना वरूथिनीम्

prayāte satyasandhe tu samakampata medinī |
vavurvātāḥ sanirghātāstrāsayānā varūthinīm

पपात महती चोल्का आदित्यान्निश्चरन्त्युत ।
दीपयन्ती उभे सेने शंसन्तीव महद्भयम्

papāta mahatī colkā ādityānniścarantyuta |
dīpayantī ubhe sene śaṃsantīva mahadbhayam

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिष ।
रथाः स्वनन्ति चात्यर्थं हयाश्चाश्रूण्यवासृजन्

jajvaluścaiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa |
rathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāścāśrūṇyavāsṛjan

हतौजा इव चाप्यासीद्भारद्वाजो महारथः ।
प्रास्फुरन्नयनं चास्य वामबाहुस्तथैव च

hataujā iva cāpyāsīdbhāradvājo mahārathaḥ |
prāsphurannayanaṃ cāsya vāmabāhustathaiva ca

विमनाश्चाभवद्युद्धे दृष्ट्वा पार्षतमग्रतः

vimanāścābhavadyuddhe dṛṣṭvā pārṣatamagrataḥ

ऋषीणां ब्रह्मवादानां स्वर्गस्य गमनं प्रति ।
सुयुद्धेन ततः प्राणानुत्स्रष्टुमुपचक्रमे ॥]

ṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ prati |
suyuddhena tataḥ prāṇānutsraṣṭumupacakrame ||]

ततश्चतुर्दिशं सैन्यैर्द्रुपदस्याभिसंवृतः ।
निर्दहन्क्षत्रियव्रातान्द्रोणः पर्यचरद्रणे

tataścaturdiśaṃ sainyairdrupadasyābhisaṃvṛtaḥ |
nirdahankṣatriyavrātāndroṇaḥ paryacaradraṇe

हत्वा विंशतिसाहस्रान्क्षत्रियानरिमर्दनः ।
दशायुतानि करिणामवधीद्विशिखैः शितैः

hatvā viṃśatisāhasrānkṣatriyānarimardanaḥ |
daśāyutāni kariṇāmavadhīdviśikhaiḥ śitaiḥ

सोऽतिष्ठदाहवे यत्तो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ।
क्षत्रियाणामभावाय ब्राह्ममस्त्रं समास्थितः

so'tiṣṭhadāhave yatto vidhūmo'gniriva jvalan |
kṣatriyāṇāmabhāvāya brāhmamastraṃ samāsthitaḥ

पाञ्चाल्यं विरथं भीमो हतसर्वायुधं बली ।
सुविपण्णं महात्मानं त्वरमाणः समभ्ययात्

pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ balī |
suvipaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt

ततः स्वरथमारोप्य पाञ्चाल्यमरिमर्दनः ।
अब्रवीदभिसम्प्रेक्ष्य द्रोणमस्यन्तमन्तिकात्

tataḥ svarathamāropya pāñcālyamarimardanaḥ |
abravīdabhisamprekṣya droṇamasyantamantikāt

न त्वदन्य इहाचार्यं योद्धुमुत्सहते पुमान् ।
त्वरस्व प्राग्वधायैव त्वयि भारः समाहितः

na tvadanya ihācāryaṃ yoddhumutsahate pumān |
tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ

स तथोक्तो महाबाहुः सर्वभारसहं धनुः ।
अभिपत्याददे क्षिप्रमायुधप्रवरं दृढम्

sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ dhanuḥ |
abhipatyādade kṣipramāyudhapravaraṃ dṛḍham

संरब्धश्च शरानस्यन्द्रोणं दुर्वारणं रणे ।
विवारयिपुराचार्यं शरवर्षैरवाकिरत्

saṃrabdhaśca śarānasyandroṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe |
vivārayipurācāryaṃ śaravarṣairavākirat

तौ न्यवारयतां श्रेष्ठौ संरब्धौ रणशोभिनौ ।
उदीरयेतां ब्राह्माणि दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशः

tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinau |
udīrayetāṃ brāhmāṇi divyānyastrāṇyanekaśaḥ

स महास्त्रैर्महाराज द्रोणमाच्छादयद्रणे ।
निहत्य सर्वाण्यस्त्राणि भारद्वाजस्य पार्षतः

sa mahāstrairmahārāja droṇamācchādayadraṇe |
nihatya sarvāṇyastrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ

स वसातीञ्शिवींस्चैव वाह्लीकान्कौरवानपि ।
रक्षिष्यमाणान्सङ्ग्रामे द्रोणं व्यधमदच्युतः

sa vasātīñśivīṃscaiva vāhlīkānkauravānapi |
rakṣiṣyamāṇānsaṅgrāme droṇaṃ vyadhamadacyutaḥ

धृष्टद्युम्नस्तथा राजन्गभस्तिभिरिवांशुमान् ।
वभौ प्रच्छादयन्नाशाः शरजालैः समन्ततः

dhṛṣṭadyumnastathā rājangabhastibhirivāṃśumān |
vabhau pracchādayannāśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ

तस्य द्रोणो धनुश्छित्त्वा विद्ध्वा चैनं शिलीमुखैः ।
मर्माण्यभ्यहनद्भूयः स व्यथां परमामगात्

tasya droṇo dhanuśchittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥ |
marmāṇyabhyahanadbhūyaḥ sa vyathāṃ paramāmagāt

ततो भीमो दृढक्रोधो द्रोणस्याश्लिष्य तं रथम् ।
शनकैरिव राजेन्द्र द्रोणं वचनमब्रवीत्

tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ ratham |
śanakairiva rājendra droṇaṃ vacanamabravīt

यदि नाम न युध्येरञ्शिक्षिता ब्रह्मबन्धवः ।
स्वकर्मभिरसन्तुष्टा न स्म क्षत्रं क्षयं व्रजेत्

yadi nāma na yudhyerañśikṣitā brahmabandhavaḥ |
svakarmabhirasantuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet

अहिंसां सर्वभूतेषु धर्मं ज्यायस्तरं विदुः ।
तस्य च ब्राह्मणो मूलं भवांश्च ब्रह्मवित्तमः

ahiṃsāṃ sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥ |
tasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃśca brahmavittamaḥ

श्वपाकवन्म्लेच्छगणान्हत्वा चान्यान्पृथग्विधान् ।
भरन्ति हि सुतान्दारांस्तद्वदज्ञानमोहिताः

śvapākavanmlecchagaṇānhatvā cānyānpṛthagvidhān |
bharanti hi sutāndārāṃstadvadajñānamohitāḥ

अज्ञानान्मूढवद्ब्रह्मन्पुत्रदारधनेप्सया ।
एकस्यार्थे बहून्हत्वा पुत्रस्याधर्मविद्यया ।
स्वकर्मस्थान्विकर्मस्थो न व्यपत्रपसे कथम्

ajñānānmūḍhavadbrahmanputradāradhanepsayā |
ekasyārthe bahūnhatvā putrasyādharmavidyayā |
svakarmasthānvikarmastho na vyapatrapase katham

आचारहीन निर्लज्ज ब्रह्मवन्धो वरायुध ।
इदानीं तिष्ठ दुर्बुद्धे न मे जीवन्विमोक्ष्यसे

ācārahīna nirlajja brahmavandho varāyudha |
idānīṃ tiṣṭha durbuddhe na me jīvanvimokṣyase

यस्यार्थे शस्त्रमादाय यमपेक्ष्य च जीवसि ।
स चाद्य पतितः शेते पृष्टेनावेदितस्तवः

yasyārthe śastramādāya yamapekṣya ca jīvasi |
sa cādya patitaḥ śete pṛṣṭenāveditastavaḥ

स वै च निहतः शेते तव पुत्रः सुमन्दधीः ।
धर्मराजस्य तद्वाक्यं नाभिशङ्कितुमर्हसि

sa vai ca nihataḥ śete tava putraḥ sumandadhīḥ |
dharmarājasya tadvākyaṃ nābhiśaṅkitumarhasi

एवमुक्तस्ततो द्रोणो भीमेनोत्सृज्य तद्वनुः ।
सन्न्यासाय शरीरस्य योक्ष्यमाणः स वै द्विजः ।
सर्वाण्यस्त्राणि धर्मात्मा हातुकामोऽभ्यभापत

evamuktastato droṇo bhīmenotsṛjya tadvanuḥ |
sannyāsāya śarīrasya yokṣyamāṇaḥ sa vai dvijaḥ |
sarvāṇyastrāṇi dharmātmā hātukāmo'bhyabhāpata

कर्णं दुर्योधनं राजंस्त्वरमाणः पराक्रमम् ।
कर्णकर्ण महेष्वास कृप दुर्योधनेति च

karṇaṃ duryodhanaṃ rājaṃstvaramāṇaḥ parākramam |
karṇakarṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca

सङ्ग्रामे क्रियतां यत्नो ब्रवीम्येष पुनःपुनः ।
पाण्डवेभ्यः शिवं वोस्तु शस्त्रमभ्युत्सृजाम्यहम् ।
इति तत्र महाराज प्राक्रोशद्द्रौणिमेव च

saṅgrāme kriyatāṃ yatno bravīmyeṣa punaḥpunaḥ |
pāṇḍavebhyaḥ śivaṃ vostu śastramabhyutsṛjāmyaham |
iti tatra mahārāja prākrośaddrauṇimeva ca

उत्सृज्य च रणे शस्त्रं रथोपस्थे निविश्य च ।
अभयं सर्वभूतानां प्रददौ योगमीयिवान्

utsṛjya ca raṇe śastraṃ rathopasthe niviśya ca |
abhayaṃ sarvabhūtānāṃ pradadau yogamīyivān

तस्य तच्छिद्रनाज्ञाय धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
सशरं तद्वनुर्घोरं सन्न्यस्याथ रथे ततः ।
खङ्गी रथादवप्लुत्य सहसा द्रोणमभ्ययात्

tasya tacchidranājñāya dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
saśaraṃ tadvanurghoraṃ sannyasyātha rathe tataḥ |
khaṅgī rathādavaplutya sahasā droṇamabhyayāt

प्रद्रुते त्वथ द्रोणाय धृष्टद्युम्ने महारथे ।
हाहाकृतानि भूतानि मानुषाणीतराणि च

pradrute tvatha droṇāya dhṛṣṭadyumne mahārathe |
hāhākṛtāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi ca

द्रोणं तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवशं गतम् ।
हाहाकारं भृशं चक्रुरहो धिगिति चाबुवन्

droṇaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gatam |
hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakruraho dhigiti cābuvan

द्रोणोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्य परमं साङ्ख्यमास्थितः ।
तथोक्त्वा योगमास्थाय ज्योतिर्भूतो महातपाः

droṇo'pi śastrāṇyutsṛjya paramaṃ sāṅkhyamāsthitaḥ |
tathoktvā yogamāsthāya jyotirbhūto mahātapāḥ

पुराणं पुरुषं विष्णुं जगाम मनसा परम् ।
मुखं किञ्चित्समुन्नाम्य विष्टब्योरस्तथाग्रतः

purāṇaṃ puruṣaṃ viṣṇuṃ jagāma manasā param |
mukhaṃ kiñcitsamunnāmya viṣṭabyorastathāgrataḥ

निमीलिताक्षः सत्वस्थो निक्षिप्य हृदि धारणाम् ।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ज्योतिर्भूतो महातपाः

nimīlitākṣaḥ satvastho nikṣipya hṛdi dhāraṇām |
omityekākṣaraṃ brahma jyotirbhūto mahātapāḥ

स्मरित्वा देवदेवेशमक्षरं परमं प्रभुम् ।
दिवमाक्रामदाचार्यः साक्षात्सद्भिर्दुराक्रमाम्

smaritvā devadeveśamakṣaraṃ paramaṃ prabhum |
divamākrāmadācāryaḥ sākṣātsadbhirdurākramām

मूर्धानं तस्य निर्भिद्य ज्योती राजन्महात्मनः ।
जगाम परमं स्थानं देहं न्यस्य रथोत्तमे

mūrdhānaṃ tasya nirbhidya jyotī rājanmahātmanaḥ |
jagāma paramaṃ sthānaṃ dehaṃ nyasya rathottame

द्वौ सूर्याविति नो बुद्धिरासीत्तस्मिंस्तथागते ।
एकरूपमिवाभासीज्योतिर्भिः पूरितं नभः

dvau sūryāviti no buddhirāsīttasmiṃstathāgate |
ekarūpamivābhāsījyotirbhiḥ pūritaṃ nabhaḥ

समपद्यत चोल्काभं द्रोणस्य निधने तदा ।
निमेषमात्रेण च तज्ज्योतिरन्तरधीयत

samapadyata colkābhaṃ droṇasya nidhane tadā |
nimeṣamātreṇa ca tajjyotirantaradhīyata

आसीत्किलकिलाशब्दः प्रहृष्टानां दिवौकसाम् ।
ब्रह्मलोकगते द्रोणे धृष्टद्युम्ने च मोहिते

āsītkilakilāśabdaḥ prahṛṣṭānāṃ divaukasām |
brahmalokagate droṇe dhṛṣṭadyumne ca mohite

वयमेव तदाऽद्राक्ष्म पञ्च मानुषयोनयः ।
योगयुक्तं महात्मानं गच्छन्तं परमां गतिम्

vayameva tadā'drākṣma pañca mānuṣayonayaḥ |
yogayuktaṃ mahātmānaṃ gacchantaṃ paramāṃ gatim

अहं धनञ्जयः पार्थः कृपः शारद्वतो द्विजः ।
वासुदेवश्च वार्ष्णेयो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः

ahaṃ dhanañjayaḥ pārthaḥ kṛpaḥ śāradvato dvijaḥ |
vāsudevaśca vārṣṇeyo dharmaputraśca pāṇḍavaḥ

अन्ये तु सर्वे नापश्यन्भारद्वाजस्य धीमतः ।
महिमानं महाराज योगयुक्तस्य गच्छतः ।
ब्रह्मलोकं महद्दिव्यं देवगुह्यं हि तत्परम्

anye tu sarve nāpaśyanbhāradvājasya dhīmataḥ |
mahimānaṃ mahārāja yogayuktasya gacchataḥ |
brahmalokaṃ mahaddivyaṃ devaguhyaṃ hi tatparam

गतिं परमिकां प्राप्तमजानन्तो नृयोनयः ।
नापश्यन्गच्छमानं हि तं सार्धमृषिपुङ्गवैः ।
आचार्यं योगमास्थाय ब्रह्मलोकमरिन्दमम्

gatiṃ paramikāṃ prāptamajānanto nṛyonayaḥ |
nāpaśyangacchamānaṃ hi taṃ sārdhamṛṣipuṅgavaiḥ |
ācāryaṃ yogamāsthāya brahmalokamarindamam

वितुन्नाङ्गं शरव्रातैरन्यस्तायुधमसृक्क्षरम् ।
विकृष्य पार्षतः खङ्गं क्रोधामर्षवशं गतः ।
दृश्यमानः सर्वभूतैः केशपक्षे परामृशत्

vitunnāṅgaṃ śaravrātairanyastāyudhamasṛkkṣaram |
vikṛṣya pārṣataḥ khaṅgaṃ krodhāmarṣavaśaṃ gataḥ |
dṛśyamānaḥ sarvabhūtaiḥ keśapakṣe parāmṛśat

तस्य मूर्धानमालम्ब्य गतसत्वस्य देहिनः ।
किञ्चिदब्रुवतः कायाद्विचकर्तासिना शिरः

tasya mūrdhānamālambya gatasatvasya dehinaḥ |
kiñcidabruvataḥ kāyādvicakartāsinā śiraḥ

हर्षेण महता महता युक्तो भारद्वाजे निपातिते ।
सिंहनादरवं चक्रे भ्रामयन्खङ्गमाहवे

harṣeṇa mahatā mahatā yukto bhāradvāje nipātite |
siṃhanādaravaṃ cakre bhrāmayankhaṅgamāhave

आकर्णपलितः श्यामो वयसाऽशीतिपञ्चकः ।
त्वत्कृते व्यचरत्सङ्ख्ये स तु षोडशवर्षवत्

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasā'śītipañcakaḥ |
tvatkṛte vyacaratsaṅkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat

उक्तवाश्च महाबाहुः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
जीवन्तमानयाचार्यं मा वधीर्द्रुपदात्मज

uktavāśca mahābāhuḥ kuntīputro dhanañjayaḥ |
jīvantamānayācāryaṃ mā vadhīrdrupadātmaja

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सैनिकाश्च ह ।
उत्क्रोशन्नर्जुनश्चैव सानुक्रोशस्तमाव्रजत्

na hantavyo na hantavya iti te sainikāśca ha |
utkrośannarjunaścaiva sānukrośastamāvrajat

क्रोशमानेऽर्जुने चैव पार्थिवेषु च सर्वशः ।
धृष्टद्युम्नोऽवधीद्द्रोणं रथतल्पे नरर्षभम्

krośamāne'rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥ |
dhṛṣṭadyumno'vadhīddroṇaṃ rathatalpe nararṣabham

शोणितेन परिक्लिन्नो रथाद्भूमिमथापतत् ।
लोहिताङ्ग इवादित्यो दुर्धर्षः समपद्यत

śoṇitena pariklinno rathādbhūmimathāpatat |
lohitāṅga ivādityo durdharṣaḥ samapadyata

एवं तं निहतं सङ्ख्ये ददृशे सैनिको जनः ।
धृष्टद्युम्नस्तु तद्राजन्भारद्वाजशिरोऽहरत्

evaṃ taṃ nihataṃ saṅkhye dadṛśe sainiko janaḥ |
dhṛṣṭadyumnastu tadrājanbhāradvājaśiro'harat

तावकानां महेष्वासः प्रमुखे तत्समाक्षिपत् ।
ते तु दृष्ट्वा शिरो राजन्भारद्वाजस्य तावकाः

tāvakānāṃ maheṣvāsaḥ pramukhe tatsamākṣipat |
te tu dṛṣṭvā śiro rājanbhāradvājasya tāvakāḥ

पलायनकृतोत्साहा दुद्रुवः सर्वतोदिशम् ।
द्रोणस्तु दिवमास्थाय नक्षत्रपथमाविशत्

palāyanakṛtotsāhā dudruvaḥ sarvatodiśam |
droṇastu divamāsthāya nakṣatrapathamāviśat

अहमेव तदाऽद्राक्षं द्रोणस्य निधनं नृप ।
ऋषेः प्रसादात्कृष्मस्य सत्यवत्याः सुतस्य च

ahameva tadā'drākṣaṃ droṇasya nidhanaṃ nṛpa |
ṛṣeḥ prasādātkṛṣmasya satyavatyāḥ sutasya ca

विधूमामिह संयान्तीमुल्कां प्रज्वलितामिव ।
अपश्याम दिवं स्तब्ध्वा गच्छन्तं तं महाद्युतिम्

vidhūmāmiha saṃyāntīmulkāṃ prajvalitāmiva |
apaśyāma divaṃ stabdhvā gacchantaṃ taṃ mahādyutim

हते द्रोणे निरुत्साहाः कुरुपाण्डवसृञ्जयाः ।
अभ्यद्रवन्महावेगास्ततः सैन्यं व्यदीर्यत

hate droṇe nirutsāhāḥ kurupāṇḍavasṛñjayāḥ |
abhyadravanmahāvegāstataḥ sainyaṃ vyadīryata

निहता हतभूयिष्ठाः सङ्ग्रामे निशितैः शरैः ।
तावका निहते द्रोणे गतासव इवाभवन्

nihatā hatabhūyiṣṭhāḥ saṅgrāme niśitaiḥ śaraiḥ |
tāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan

पराजयमथावाप्य परत्र च महद्भयम् ।
उभयेनैव ते हीना व्यनिन्दन्मतिमात्मनः

parājayamathāvāpya paratra ca mahadbhayam |
ubhayenaiva te hīnā vyanindanmatimātmanaḥ

अन्विच्छन्तः शरीरं तु भारद्वाजस्य पार्थिवाः ।
नान्वगच्छन्महाराज कबन्धायुतसङ्कुले

anvicchantaḥ śarīraṃ tu bhāradvājasya pārthivāḥ |
nānvagacchanmahārāja kabandhāyutasaṅkule

पतिते त्वथ संरब्धे सेनायां तत्र भारत ।
उदिष्ठन्कबन्धानां सहस्राण्येकविंशतिः

patite tvatha saṃrabdhe senāyāṃ tatra bhārata |
udiṣṭhankabandhānāṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ

शोणितेन परिक्लिन्ना रणभूमिश्च भारत ।
लोहितार्द्र इवादित्यो दुर्दर्शश्चाभवत्तदा

śoṇitena pariklinnā raṇabhūmiśca bhārata |
lohitārdra ivādityo durdarśaścābhavattadā

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च महद्यशः ।
बाणशङ्खरवांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान्

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā paratra ca mahadyaśaḥ |
bāṇaśaṅkharavāṃścakruḥ siṃhanādāṃśca puṣkalān

भीमसेनस्ततो राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
वरूथिन्यामनृत्येतां परिष्वज्य परस्परम्

bhīmasenastato rājandhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
varūthinyāmanṛtyetāṃ pariṣvajya parasparam

अब्रवीच्च तदा भीमः पार्षतं शत्रुतापनम् ।
भूयोऽहं त्वां परिष्वज्य परिवक्ष्यामि पार्षत ।
सूतपुत्रे हते पापे धार्तराष्ट्रे च संयुगे

abravīcca tadā bhīmaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam |
bhūyo'haṃ tvāṃ pariṣvajya parivakṣyāmi pārṣata |
sūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṃyuge

एतावदुक्त्वा भीमस्तु हर्षेण महता युतः ।
बाहुशब्देन पृथिवीं कम्पयामास पाण्डवः

etāvaduktvā bhīmastu harṣeṇa mahatā yutaḥ |
bāhuśabdena pṛthivīṃ kampayāmāsa pāṇḍavaḥ

तस्य शब्देन वित्रस्ताः प्राद्रवंस्तावका युधि ।
क्षत्रधर्मं समुत्सृज्य पलायनपरायणाः

tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṃstāvakā yudhi |
kṣatradharmaṃ samutsṛjya palāyanaparāyaṇāḥ

पाण्डवास्तु जयं लब्धा हृष्टा ह्यासन्विशाम्पते ।
अरिक्षयं च सङ्ग्रामे तेन ते सुखमाप्नुवन्

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhā hṛṣṭā hyāsanviśāmpate |
arikṣayaṃ ca saṅgrāme tena te sukhamāpnuvan