अध्याय 192: धृष्टद्युम्न का द्रोण पर आक्रमण, सात्यकि द्वारा रक्षा

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम् ।
पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत्

taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasam |
pāñcālarājasya suto dhṛṣṭadyumnaḥ samādravat

य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे ।
लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात्

ya iṣṭvā manujendreṇa drupadena mahāmakhe |
labdho droṇavināśāya samiddhāddhavyavāhanāt

स धनुर्जैत्रमादाय घोरं जलदनिःस्वनम् ।
दृढज्यमजरं दिव्यं शरं चाशीविषोपमम्

sa dhanurjaitramādāya ghoraṃ jaladaniḥsvanam |
dṛḍhajyamajaraṃ divyaṃ śaraṃ cāśīviṣopamam

सन्दधे कार्मुके तस्मिंस्ततस्तमनलोपमम् ।
द्रोणं जिघांस्तुः पाञ्चाल्यो महाज्वालमिवानलम्

sandadhe kārmuke tasmiṃstatastamanalopamam |
droṇaṃ jighāṃstuḥ pāñcālyo mahājvālamivānalam

तस्य रूपं शरस्यासीद्धनुर्ज्यामण्डलान्तरे ।
द्योततो भास्करस्येव घनान्ते परिवेषिणः

tasya rūpaṃ śarasyāsīddhanurjyāmaṇḍalāntare |
dyotato bhāskarasyeva ghanānte pariveṣiṇaḥ

पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तमिव तद्धनुः ।
अन्तकालमनुप्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिकाः

pārṣatena parāmṛṣṭaṃ jvalantamiva taddhanuḥ |
antakālamanuprāptaṃ menire vīkṣya sainikāḥ

तमिषुं संहतं तेन भारद्वाजः प्रतापवान् ।
दृष्ट्वाऽमन्यत देहस्य कालपर्यायमागतम्

tamiṣuṃ saṃhataṃ tena bhāradvājaḥ pratāpavān |
dṛṣṭvā'manyata dehasya kālaparyāyamāgatam

ततः प्रयत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारमे ।
न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र पादुरासन्महात्मनः

tataḥ prayatnamātiṣṭhadācāryastasya vārame |
na cāsyāstrāṇi rājendra pādurāsanmahātmanaḥ

तस्य त्वहानि चत्वारि क्षपा चैकाऽस्यतो गता ।
तस्य चाह्नस्त्रिभागेन क्षयं जग्मुः पतत्रिणः

tasya tvahāni catvāri kṣapā caikā'syato gatā |
tasya cāhnastribhāgena kṣayaṃ jagmuḥ patatriṇaḥ

स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः ।
विविधानां च दिव्यामानमस्त्राणामप्रसादतः

sa śarakṣayamāsādya putraśokena cārditaḥ |
vividhānāṃ ca divyāmānamastrāṇāmaprasādataḥ

उत्स्रष्टुकामः शस्त्राणि ऋषिवाक्यप्रचोदितः ।
तेजसा पूर्यमाणश्च युयुधे न यथा पुरा

utsraṣṭukāmaḥ śastrāṇi ṛṣivākyapracoditaḥ |
tejasā pūryamāṇaśca yuyudhe na yathā purā

भूयश्चान्यत्समादाय दिव्यमाङ्गिरसं धनुः ।
शरांश्च ब्रह्मदण्डाभान्धृष्टद्युम्नमयोधयत्

bhūyaścānyatsamādāya divyamāṅgirasaṃ dhanuḥ |
śarāṃśca brahmadaṇḍābhāndhṛṣṭadyumnamayodhayat

ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत् ।
व्यशातयच्च सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नममर्षणम्

tatastaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat |
vyaśātayacca saṅkruddho dhṛṣṭadyumnamamarṣaṇam

शरांश्च शतधा तस्य द्रोणश्चिच्छेद सायकैः ।
ध्वजं धनुश्च निशितैः सारथिं चाप्यपातयत्

śarāṃśca śatadhā tasya droṇaściccheda sāyakaiḥ |
dhvajaṃ dhanuśca niśitaiḥ sārathiṃ cāpyapātayat

धृष्टद्युम्नः प्रहस्यान्यत्पुनरादाय कार्मुकम् ।
शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

dhṛṣṭadyumnaḥ prahasyānyatpunarādāya kārmukam |
śitena cainaṃ bāṇena pratyavidhyatstanāntare

सोऽतिविद्धो महेष्वासोऽसम्भ्रान्त इव संयुगे ।
भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य पुनर्धनुः

so'tividdho maheṣvāso'sambhrānta iva saṃyuge |
bhallena śitadhāreṇa cicchedāsya punardhanuḥ

यच्चास्य बाणविकृतं धनूंषि च विशाम्पते ।
सर्वं चिच्छेद दुर्धर्षो गदां खङ्गं च वर्जयन्

yaccāsya bāṇavikṛtaṃ dhanūṃṣi ca viśāmpate |
sarvaṃ ciccheda durdharṣo gadāṃ khaṅgaṃ ca varjayan

धृष्टद्युम्नं च विव्याध नवभिर्निशितैः शरैः ।
जीवितान्तकरैः क्रुद्धः शिलाधौतैः परन्तपः

dhṛṣṭadyumnaṃ ca vivyādha navabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
jīvitāntakaraiḥ kruddhaḥ śilādhautaiḥ parantapaḥ

धृष्टद्युम्नोऽथ तस्याश्वान्खरथाश्वैर्महारथः ।
व्यामिश्रयदमेयात्मा ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन्

dhṛṣṭadyumno'tha tasyāśvānkharathāśvairmahārathaḥ |
vyāmiśrayadameyātmā brāhmamastramudīrayan

ते मिश्रा बह्वशोभन्त जवना वातरंहसः ।
पारावतसवर्णाश्च शोणाश्च भरतर्षभ

te miśrā bahvaśobhanta javanā vātaraṃhasaḥ |
pārāvatasavarṇāśca śoṇāśca bharatarṣabha

यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे ।
तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि

yathā savidyuto meghā nadanto jaladāgame |
tathā rejurmahārāja miśritā raṇamūrdhani

ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च ।
प्राणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः

īṣābandhaṃ cakrabandhaṃ rathabandhaṃ tathaiva ca |
prāṇāśayadameyātmā dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ

स च्छिन्नधन्वा पाञ्चाल्यो निकृत्तध्वजसारथिः ।
उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीरः परामृशत्

sa cchinnadhanvā pāñcālyo nikṛttadhvajasārathiḥ |
uttamāmāpadaṃ prāpya gadāṃ vīraḥ parāmṛśat

तामस्य विशिखैस्तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः ।
निजघानः शरैर्द्रोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः

tāmasya viśikhaistīkṣṇaiḥ kṣipyamāṇāṃ mahārathaḥ |
nijaghānaḥ śarairdroṇaḥ kruddhaḥ satyaparākramaḥ

तां तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः ।
विमलं खङ्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत्

tāṃ tu dṛṣṭvā naravyāghro droṇena nihatāṃ śaraiḥ |
vimalaṃ khaṅgamādatta śatacandraṃ ca bhānumat

असंशयं तथाभूतः पाञ्चाल्यः साध्वमन्यत ।
वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः

asaṃśayaṃ tathābhūtaḥ pāñcālyaḥ sādhvamanyata |
vadhamācāryamukhyasya prāptakālaṃ mahātmanaḥ

ततः स रथनीडस्थं स्वरथस्य रथेपया ।
अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत्

tataḥ sa rathanīḍasthaṃ svarathasya rathepayā |
agacchadasimudyamya śatacandraṃ ca bhānumat

चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः ।
इयेष वक्षो भेत्तुं स भारद्वाजस्य संयुगे

cikīrṣurduṣkaraṃ karma dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
iyeṣa vakṣo bhettuṃ sa bhāradvājasya saṃyuge

सोऽतिष्ठद्युगमध्ये वै युगसन्नहनेषु च ।
जघनार्धेषु चाश्वानां तत्सैन्याः समपूजयन्

so'tiṣṭhadyugamadhye vai yugasannahaneṣu ca |
jaghanārdheṣu cāśvānāṃ tatsainyāḥ samapūjayan

तिष्ठतो युगपालीपु शोणानप्यधितिष्ठतः ।
नापश्यदन्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्

tiṣṭhato yugapālīpu śoṇānapyadhitiṣṭhataḥ |
nāpaśyadantaraṃ droṇastadadbhutamivābhavat

क्षिप्रं श्येनस्य चरतो यथैवामिषगृद्धिनः ।
तद्वदासीदभीसारो द्रोमपार्षतयो रणे

kṣipraṃ śyenasya carato yathaivāmiṣagṛddhinaḥ |
tadvadāsīdabhīsāro dromapārṣatayo raṇe

तस्य पारावतानश्वान्रथशक्त्या पराभिनत् ।
सर्वानेकैकशो द्रोणो रक्तानश्वान्विवर्जयन्

tasya pārāvatānaśvānrathaśaktyā parābhinat |
sarvānekaikaśo droṇo raktānaśvānvivarjayan

ते हता न्यपतन्भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः ।
शोणास्तु पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद्विशाम्पते

te hatā nyapatanbhūmau dhṛṣṭadyumnasya vājinaḥ |
śoṇāstu paryamucyanta rathabandhādviśāmpate

तान्हयान्निहतान्दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः ।
नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथः

tānhayānnihatāndṛṣṭvā dvijāgryeṇa sa pārṣataḥ |
nāmṛṣyata yudhāṃ śreṣṭho yājñasenirmahārathaḥ

विरथः स गृहीत्वा तु खङ्गं खङ्गभृतां वरः ।
द्रोणमभ्यपतद्राजन्वैनतेय इवोरगम्

virathaḥ sa gṛhītvā tu khaṅgaṃ khaṅgabhṛtāṃ varaḥ |
droṇamabhyapatadrājanvainateya ivoragam

तस्य रूपं बभौ राजन्भारद्वाजं जिघांसतः ।
यथा रूपं पुरा विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे

tasya rūpaṃ babhau rājanbhāradvājaṃ jighāṃsataḥ |
yathā rūpaṃ purā viṣṇorhiraṇyakaśiporvadhe

स तदा विविधान्मर्गान्प्रवरांश्चैकविंशतिम् ।
दर्शयामास कौरव्य पार्षतो विचरन्रणे

sa tadā vividhānmargānpravarāṃścaikaviṃśatim |
darśayāmāsa kauravya pārṣato vicaranraṇe

भ्रान्तुमुद्धान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम् ।
परिवृत्तं निवृत्तं च खङ्गं चर्म च धारयन्

bhrāntumuddhāntamāviddhamāplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam |
parivṛttaṃ nivṛttaṃ ca khaṅgaṃ carma ca dhārayan

सम्पातं समुदीर्णं च दर्शयामास पार्षतः ।
भारतं कौशिकं चैव सात्वतं चैव शिक्षया ।

sampātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayāmāsa pārṣataḥ |
bhārataṃ kauśikaṃ caiva sātvataṃ caiva śikṣayā |

दर्शयन्व्यचरद्युद्धे द्रोणस्यान्तचिकीर्षया ॥
चरतस्तस्य तान्मर्गान्विचित्रान्खङ्गचर्मिणः ।
व्यस्मयन्त रणे योधा देवताश्च समागताः

darśayanvyacaradyuddhe droṇasyāntacikīrṣayā ||
caratastasya tānmargānvicitrānkhaṅgacarmiṇaḥ |
vyasmayanta raṇe yodhā devatāśca samāgatāḥ

ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रमपातयत् ।
चर्म खङ्गं च सम्बाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः

tataḥ śarasahasreṇa śatacandramapātayat |
carma khaṅgaṃ ca sambādhe dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ

ये तु वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनः ।
निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः

ye tu vaitastikā nāma śarā āsannayodhinaḥ |
nikṛṣṭayuddhe droṇasya nānyeṣāṃ santi te śarāḥ

ऋते शारद्वतात्पर्थाद्द्रौणेर्वैकर्तनात्तथा ।
प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्च भारत

ṛte śāradvatātparthāddrauṇervaikartanāttathā |
pradyumnayuyudhānābhyāmabhimanyośca bhārata

अथास्येषु समाधत्त दृढं परमसम्मतम् ।
अन्तेवासिनमाचार्यो जिघांसुः पुत्रसम्मितम्

athāsyeṣu samādhatta dṛḍhaṃ paramasammatam |
antevāsinamācāryo jighāṃsuḥ putrasammitam

तं शरैर्दशभिस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद शिनिपुङ्गवः ।
पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः ।
ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नममोचयत्

taṃ śarairdaśabhistīkṣṇaiściccheda śinipuṅgavaḥ |
paśyatastava putrasya karṇasya ca mahātmanaḥ |
grastamācāryamukhyena dhṛṣṭadyumnamamocayat

चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम् ।
द्रोणकर्मान्तरगतं कृपस्यापि च भारत ।
अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनञ्जयौ

carantaṃ rathamārgeṣu sātyakiṃ satyavikramam |
droṇakarmāntaragataṃ kṛpasyāpi ca bhārata |
apaśyetāṃ mahātmānau viṣvaksenadhanañjayau

अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधुसाध्विति ।
दिव्यान्यस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्न्तमच्युतम्

apūjayetāṃ vārṣṇeyaṃ bruvāṇau sādhusādhviti |
divyānyastrāṇi sarveṣāṃ yudhi nighntamacyutam

धनञ्जयस्ततः कृष्णमब्रवीत्पश्य केशव ।
आचार्यरथमुख्यानां मध्ये क्रीडन्मधूद्वहः

dhanañjayastataḥ kṛṣṇamabravītpaśya keśava |
ācāryarathamukhyānāṃ madhye krīḍanmadhūdvahaḥ

आनन्दयति मां भूयः सात्यकिः परवीरहा ।
माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम्

ānandayati māṃ bhūyaḥ sātyakiḥ paravīrahā |
mādrīputrau ca bhīmaṃ ca rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram

यच्छिक्षयाऽनुद्धतः सन्रणे चरति सात्यकिः ।
महारथानुपक्रीडन्वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः

yacchikṣayā'nuddhataḥ sanraṇe carati sātyakiḥ |
mahārathānupakrīḍanvṛṣṇīnāṃ kīrtivardhanaḥ

तमेते प्रतिनन्दन्ति सिद्धाः सैन्याश्च विस्मिताः ।
अजय्यं समरे दृष्ट्वा साधुसाध्विति सात्यकिम् ।
योधाश्चोभयतः सर्वे कर्मभिः समपूजयन्

tamete pratinandanti siddhāḥ sainyāśca vismitāḥ |
ajayyaṃ samare dṛṣṭvā sādhusādhviti sātyakim |
yodhāścobhayataḥ sarve karmabhiḥ samapūjayan