अध्याय 191: अश्वत्थामा नामक हाथी का वध

पाञ्चालानां ततो द्रोणोऽप्यकरोत्कदनं महत् ।
यथा क्रुद्धो रणे शक्रो दानवानां क्षयं पुरा

pāñcālānāṃ tato droṇo'pyakarotkadanaṃ mahat |
yathā kruddho raṇe śakro dānavānāṃ kṣayaṃ purā

द्रोणास्त्रेण महाराज वध्यमानाः परे युधि ।
नात्रसन्त रणे द्रोणत्सत्ववन्तो महारथाः

droṇāstreṇa mahārāja vadhyamānāḥ pare yudhi |
nātrasanta raṇe droṇatsatvavanto mahārathāḥ

युध्यमाना महाराज पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा ।
द्रोणमेवाभ्ययुर्युद्धे योधयन्तो महारथाः

yudhyamānā mahārāja pāñcālāḥ sṛñjayāstathā |
droṇamevābhyayuryuddhe yodhayanto mahārathāḥ

तेषां तु च्छाद्यमानानां पाञ्चालानां समन्ततः ।
अभवद्भैरवो नादो वध्यतां शरवृष्टिभिः

teṣāṃ tu cchādyamānānāṃ pāñcālānāṃ samantataḥ |
abhavadbhairavo nādo vadhyatāṃ śaravṛṣṭibhiḥ

वध्यमानेषु सङ्ग्रामे पाञ्चालेषु महात्मना ।
उदीर्यमाणे द्रोणास्त्रे पाण्‍डवान्भयमाविशत्

vadhyamāneṣu saṅgrāme pāñcāleṣu mahātmanā |
udīryamāṇe droṇāstre pāṇ‍ḍavānbhayamāviśat

दृष्ट्वाऽश्वनरयोधानां विपुलं च क्षयं युधि ।
पाण्‍डवेया महाराज नाशशंसुर्जयं तदा

dṛṣṭvā'śvanarayodhānāṃ vipulaṃ ca kṣayaṃ yudhi |
pāṇ‍ḍaveyā mahārāja nāśaśaṃsurjayaṃ tadā

कच्चिद्द्रोणो न नः सर्वान्क्षपयेत्परमास्त्रवित् ।
समिद्धः शिशिरापाये दहन्कक्षमिवानलः

kacciddroṇo na naḥ sarvānkṣapayetparamāstravit |
samiddhaḥ śiśirāpāye dahankakṣamivānalaḥ

न चैनं संयुगे कश्चित्समर्थः प्रतिवीक्षितुम् ।
न चैनमर्जुनो जातु प्रतियुध्येत धर्मवित्

na cainaṃ saṃyuge kaścitsamarthaḥ prativīkṣitum |
na cainamarjuno jātu pratiyudhyeta dharmavit

त्रस्तान्कुन्तीसुतान्दृष्ट्वा द्रोणसायकपीडितान् ।
मतिमाञ्श्रेयसे युक्तः केशवोऽर्जुनमब्रवीत्

trastānkuntīsutāndṛṣṭvā droṇasāyakapīḍitān |
matimāñśreyase yuktaḥ keśavo'rjunamabravīt

नैष युद्धेन सङ्ग्रामे जेतुं शक्यः कथञ्चन ।
सधनुर्धन्विनां श्रेष्ठो देवैरपि सवासवैः

naiṣa yuddhena saṅgrāme jetuṃ śakyaḥ kathañcana |
sadhanurdhanvināṃ śreṣṭho devairapi savāsavaiḥ

न्यस्तशस्त्रस्तु सङ्गारमे शक्यो हन्तुं भवेन्नृभिः ।
आस्थीयतां जये योगो धर्ममुत्सृज्य पाण्डवाः ।
यथा न संयुगे सर्वान्निहन्याद्रुक्मवाहनः

nyastaśastrastu saṅgārame śakyo hantuṃ bhavennṛbhiḥ |
āsthīyatāṃ jaye yogo dharmamutsṛjya pāṇḍavāḥ |
yathā na saṃyuge sarvānnihanyādrukmavāhanaḥ

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम ।
तं हतं संयुगे कश्चिदस्मै शंसतु मानवः

aśvatthāmni hate naiṣa yudhyediti matirmama |
taṃ hataṃ saṃyuge kaścidasmai śaṃsatu mānavaḥ

एतन्नारोचयद्राजन्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अन्ये त्वरोचयन्सर्वे कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः

etannārocayadrājankuntīputro dhanañjayaḥ |
anye tvarocayansarve kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ

ततो भीमो महाबाहुरनीकेषु महागजम् ।
जघान गदया राजन्नश्वत्थामानमित्युत ।
परप्रमथनं घोरं मालवस्येन्द्रवर्मणः

tato bhīmo mahābāhuranīkeṣu mahāgajam |
jaghāna gadayā rājannaśvatthāmānamityuta |
parapramathanaṃ ghoraṃ mālavasyendravarmaṇaḥ

भीमसेनस्तु सव्रीडमुपेत्य द्रोणमाहवे ।
अश्वत्थामा हत इति शब्दमुच्चैश्चकार ह

bhīmasenastu savrīḍamupetya droṇamāhave |
aśvatthāmā hata iti śabdamuccaiścakāra ha

अश्वत्थामेति हि गजः ख्यातो नाम्ना हतोऽभवत् ।
कृत्वा मनसि तं भीमो मिथ्या व्याहृतवांस्तदा

aśvatthāmeti hi gajaḥ khyāto nāmnā hato'bhavat |
kṛtvā manasi taṃ bhīmo mithyā vyāhṛtavāṃstadā

भीमसेनवचः श्रुत्वा द्रोणस्तत्परमाप्रियम् ।
मनसा सन्नागात्रोऽभूद्यथा सैकतमम्भसि

bhīmasenavacaḥ śrutvā droṇastatparamāpriyam |
manasā sannāgātro'bhūdyathā saikatamambhasi

शङ्कमानः स तन्मिथ्या वीर्यज्ञः स्वसुतस्य वै ।
हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्यादकम्पत

śaṅkamānaḥ sa tanmithyā vīryajñaḥ svasutasya vai |
hataḥ sa iti ca śrutvā naiva dhairyādakampata

स लब्ध्वा चेतनां द्रोणः क्षणेनैव समाश्वसत् ।
अनुचिन्त्यात्मनः पुत्रमविषह्यमरातिभिः

sa labdhvā cetanāṃ droṇaḥ kṣaṇenaiva samāśvasat |
anucintyātmanaḥ putramaviṣahyamarātibhiḥ

स पार्षतमभिद्रुत्य जिघांसुर्मृत्युमात्मनः ।
अवाकिरत्सहस्रेण तीक्ष्णानां कङ्कपत्रिणाम्

sa pārṣatamabhidrutya jighāṃsurmṛtyumātmanaḥ |
avākiratsahasreṇa tīkṣṇānāṃ kaṅkapatriṇām

तं विंशतिसहस्राणि पाञ्चालानां नरर्षभाः ।
यथा चरन्तं सङ्ग्रामे सर्वतोऽवाकिरञ्छरैः

taṃ viṃśatisahasrāṇi pāñcālānāṃ nararṣabhāḥ |
yathā carantaṃ saṅgrāme sarvato'vākirañcharaiḥ

शरैस्तैराचितं द्रोणं नापश्याम महारथम् ।
भास्करं जलदै रुद्धं वर्षास्विव विशाम्पते

śaraistairācitaṃ droṇaṃ nāpaśyāma mahāratham |
bhāskaraṃ jaladai ruddhaṃ varṣāsviva viśāmpate

विधूय तान्बाणगणान्पाञ्चालानां महारथः ।
प्रादुश्चक्रे ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं परन्तपः

vidhūya tānbāṇagaṇānpāñcālānāṃ mahārathaḥ |
prāduścakre tato droṇo brāhmamastraṃ parantapaḥ

वधाय तेषां शूराणां पाञ्चालानाममर्षितः ।
ततो व्यरोचत द्रोणो विनिघ्नन्सर्वसैनिकान्

vadhāya teṣāṃ śūrāṇāṃ pāñcālānāmamarṣitaḥ |
tato vyarocata droṇo vinighnansarvasainikān

शिरांस्यापातयच्चापि पाञ्चालानां महामृधे ।
तथैव परिघाकारान्बाहून्कनकभूषणान्

śirāṃsyāpātayaccāpi pāñcālānāṃ mahāmṛdhe |
tathaiva parighākārānbāhūnkanakabhūṣaṇān

ते वध्यमानाः समरे भारद्वाजेन पार्थिवाः ।
मेदिन्यामन्वकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः

te vadhyamānāḥ samare bhāradvājena pārthivāḥ |
medinyāmanvakīryanta vātanunnā iva drumāḥ

कुञ्जराणां च पततां हयौघानां च भारत ।
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा

kuñjarāṇāṃ ca patatāṃ hayaughānāṃ ca bhārata |
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

हत्वा विंशतिसाहस्रान्पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

hatvā viṃśatisāhasrānpāñcālānāṃ rathavrajān |
atiṣṭhadāhave droṇo vidhūmo'gniriva jvalan

तथैव च पुनः क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
वसुदानस्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत्

tathaiva ca punaḥ kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān |
vasudānasya bhallena śiraḥ kāyādapāharat

पुनः पञ्चशतान्मात्स्यान्षट्‌सहस्रांश्च सृञ्जयान् ।
हस्तिनामयुतं हत्वा जघानाश्वायुतं पुनः

punaḥ pañcaśatānmātsyānṣaṭ‌sahasrāṃśca sṛñjayān |
hastināmayutaṃ hatvā jaghānāśvāyutaṃ punaḥ

क्षत्रियाणामभावाय दृष्ट्वा द्रोणमवस्थितम् ।
ऋषयोऽभ्यागतास्तूर्णं हव्यवाहपुरोगमाः

kṣatriyāṇāmabhāvāya dṛṣṭvā droṇamavasthitam |
ṛṣayo'bhyāgatāstūrṇaṃ havyavāhapurogamāḥ

विश्वामित्रो जमदग्निर्भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
वसिष्ठः कश्यपोऽत्रिश्च ब्रह्मलोकं निनीषवः

viśvāmitro jamadagnirbharadvājo'tha gautamaḥ |
vasiṣṭhaḥ kaśyapo'triśca brahmalokaṃ ninīṣavaḥ

सिकताः पृश्नयो गर्गा वालखिल्या मरीचिपाः ।
भृगवोऽङ्गिरसश्चैव सूक्ष्माश्चान्ये महर्षयः

sikatāḥ pṛśnayo gargā vālakhilyā marīcipāḥ |
bhṛgavo'ṅgirasaścaiva sūkṣmāścānye maharṣayaḥ

त एनमब्रुवन्सर्वे द्रोणमाहरवशोभिनम् ।
अधर्मतः कृतं युद्धं समयो निधनस्य ते

ta enamabruvansarve droṇamāharavaśobhinam |
adharmataḥ kṛtaṃ yuddhaṃ samayo nidhanasya te

न्यस्यायुधं रणे द्रोण समीक्षास्मानवस्थितान् ।
नातः क्रूरतरं कर्म पुनः कर्तुमिहार्हसि

nyasyāyudhaṃ raṇe droṇa samīkṣāsmānavasthitān |
nātaḥ krūrataraṃ karma punaḥ kartumihārhasi

वेदवेदाङ्गविदुषः सत्यधर्मरतस्य ते ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण तवैतन्नोपपद्यते

vedavedāṅgaviduṣaḥ satyadharmaratasya te |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa tavaitannopapadyate

त्यजायुधममोधेषो तिष्ठ वर्त्मनि शाश्वते ।
परिपूर्णश्च कालस्ते वस्तुं लोकेऽद्य मानुषे

tyajāyudhamamodheṣo tiṣṭha vartmani śāśvate |
paripūrṇaśca kālaste vastuṃ loke'dya mānuṣe

ब्रह्मास्त्रेण त्वया दग्धा अनस्त्रज्ञा नरा भुवि ।
यदेतदीदृशं विप्र कृतं कर्म न साधु तत्

brahmāstreṇa tvayā dagdhā anastrajñā narā bhuvi |
yadetadīdṛśaṃ vipra kṛtaṃ karma na sādhu tat

न्यस्यायुधं रणे विप्र द्रोण मा त्वं चिरं कृथाः ।
मा पापिष्ठतरं कर्म करिष्यसि पुनर्द्विज

nyasyāyudhaṃ raṇe vipra droṇa mā tvaṃ ciraṃ kṛthāḥ |
mā pāpiṣṭhataraṃ karma kariṣyasi punardvija

इति तेषां वचः श्रुत्वा भीमसेनवचः स्मरन् ।
धृष्टद्युम्नं च सम्प्रेक्ष्य रणे स विमनाऽभवत्

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā bhīmasenavacaḥ smaran |
dhṛṣṭadyumnaṃ ca samprekṣya raṇe sa vimanā'bhavat

सन्दिह्यमानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतमात्मनः

sandihyamāno vyathitaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
ahataṃ vā hataṃ veti papraccha sutamātmanaḥ

स्थिरा बुद्धिर्हि द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यतेऽनृतम् ।
त्रयाणामपि लोकानामैश्वर्यार्थे कथञ्चन

sthirā buddhirhi droṇasya na pārtho vakṣyate'nṛtam |
trayāṇāmapi lokānāmaiśvaryārthe kathañcana

तस्मात्तं परिपप्रच्छ नान्यं कञ्छिद्द्विजर्षभः ।
तस्मिंस्तस्य हि सत्याशा बाल्यात्प्रभृति पाण्डवे

tasmāttaṃ paripapraccha nānyaṃ kañchiddvijarṣabhaḥ |
tasmiṃstasya hi satyāśā bālyātprabhṛti pāṇḍave

ततो निष्पाण्डवामुर्वीं करिष्यन्तं युधाम्पतिम् ।
द्रोणं ज्ञात्वा धर्मराजं गोविन्दो व्यथितोऽब्रवीत्

tato niṣpāṇḍavāmurvīṃ kariṣyantaṃ yudhāmpatim |
droṇaṃ jñātvā dharmarājaṃ govindo vyathito'bravīt

यद्यर्धदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युमास्थितः ।
सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैष्यति

yadyardhadivasaṃ droṇo yudhyate manyumāsthitaḥ |
satyaṃ bravīmi te senā vināśaṃ samupaiṣyati

स भवांस्त्रातु नो द्रोणात्सत्याज्ज्यायोऽनृतं वचः ।
अनृतं जीवितस्यार्थे वदन्न स्पृश्यतेऽनृतैः

sa bhavāṃstrātu no droṇātsatyājjyāyo'nṛtaṃ vacaḥ |
anṛtaṃ jīvitasyārthe vadanna spṛśyate'nṛtaiḥ

तयोः संवदतोरेवं भीमसेनोऽब्रवीदिदम्

tayoḥ saṃvadatorevaṃ bhīmaseno'bravīdidam

श्रुत्वैवं तु महाराज वधोपायं महात्मनः ।
गाहमानस्य ते सेनां मालवस्येन्द्रवर्मणः

śrutvaivaṃ tu mahārāja vadhopāyaṃ mahātmanaḥ |
gāhamānasya te senāṃ mālavasyendravarmaṇaḥ

अश्वत्थामेति विख्यातो गजः शक्रगजोपमः ।
निहतो युधि विक्रम्य ततोऽहं द्रोणमब्रुवम्

aśvatthāmeti vikhyāto gajaḥ śakragajopamaḥ |
nihato yudhi vikramya tato'haṃ droṇamabruvam

अश्वत्थामा हतो ब्रह्मन्निवर्तस्वाहवादिति ।
नूनं नाश्रद्दधद्वाक्यमेष मे पुरुषर्षभः

aśvatthāmā hato brahmannivartasvāhavāditi |
nūnaṃ nāśraddadhadvākyameṣa me puruṣarṣabhaḥ

स त्वं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिणः ।
द्रोणाय निहतं शंस राजञ्शारद्वतीसुतम्

sa tvaṃ govindavākyāni mānayasva jayaiṣiṇaḥ |
droṇāya nihataṃ śaṃsa rājañśāradvatīsutam

त्वयोक्ते नैव युध्येत जातु राजन्द्विजर्षभः ।
सत्यवागिति लोकेऽस्मिन्भवान्ख्यातो जनाधिप

tvayokte naiva yudhyeta jātu rājandvijarṣabhaḥ |
satyavāgiti loke'sminbhavānkhyāto janādhipa

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णवाक्यप्रचोदितः ।
भावित्वाच्च महाराज वक्तुं समुपचक्रमे

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇavākyapracoditaḥ |
bhāvitvācca mahārāja vaktuṃ samupacakrame

तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः ।
अश्वत्थामा हति शब्दमुच्चैश्चकार ह ।
अव्यक्तमब्रवीद्राजन्हतः कुञ्जर इत्युत

tamatathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ |
aśvatthāmā hati śabdamuccaiścakāra ha |
avyaktamabravīdrājanhataḥ kuñjara ityuta

तस्य पूर्वं रथः पृथ्व्याश्चतुरङ्गुलमुच्छ्रितः ।
बभूवैवं च तेनोक्ते तस्य वाहाः स्पृशन्महीम्

tasya pūrvaṃ rathaḥ pṛthvyāścaturaṅgulamucchritaḥ |
babhūvaivaṃ ca tenokte tasya vāhāḥ spṛśanmahīm

युधिष्ठिरात्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा द्रोणो महारथः ।
पुत्रव्यसनसन्तप्तो निराशो जीवितेऽभवत्

yudhiṣṭhirāttu tadvākyaṃ śrutvā droṇo mahārathaḥ |
putravyasanasantapto nirāśo jīvite'bhavat

आगस्कृतमिवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम् ।
ऋषिवाक्येन मन्वानः श्रुत्वा च निहतं सुतम्

āgaskṛtamivātmānaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
ṛṣivākyena manvānaḥ śrutvā ca nihataṃ sutam

विचेताः परमोद्विग्नो धृष्टद्युम्नमवेक्ष्य च ।
योद्धुं नाशक्नुवद्राजन्यथापूर्वमरिन्दमः

vicetāḥ paramodvigno dhṛṣṭadyumnamavekṣya ca |
yoddhuṃ nāśaknuvadrājanyathāpūrvamarindamaḥ