अध्याय 190: बचपन के मित्र सात्यकि और दुर्योधन का युद्ध

तस्मिंस्तथा वर्तमाने गजाश्वनरसंक्षये ।
दुःशासनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत्

tasmiṃstathā vartamāne gajāśvanarasaṃkṣaye |
duḥśāsano mahārāja dhṛṣṭadyumnamayodhayat

स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दितः ।
अमर्षात्तव पुत्रस्य शरैर्वाहानवाकिरत्

sa tu rukmarathāsakto duḥśāsanaśarārditaḥ |
amarṣāttava putrasya śarairvāhānavākirat

क्षणेन स रथस्तस्य सध्वजः सहसारथिः ।
नादृश्यत महाराज पार्षतस्य शरैश्चितः

kṣaṇena sa rathastasya sadhvajaḥ sahasārathiḥ |
nādṛśyata mahārāja pārṣatasya śaraiścitaḥ

दुःशासनस्तु राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्य महात्मनः ।
नाशकत्प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडितः

duḥśāsanastu rājendra pāñcālyasya mahātmanaḥ |
nāśakatpramukhe sthātuṃ śarajālaprapīḍitaḥ

स तु दुःशासनं बाणैर्विमुखीकृत्य पार्षतः ।
किऱञ्छरसहस्राणि द्रोणमेवाभ्ययाद्रणे

sa tu duḥśāsanaṃ bāṇairvimukhīkṛtya pārṣataḥ |
kiṟañcharasahasrāṇi droṇamevābhyayādraṇe

अभ्यपद्यत हार्दिक्यः कृतवर्मा त्वनन्तरम् ।
सोदर्याणां त्रयश्चैव त एनं पर्यवारयन्

abhyapadyata hārdikyaḥ kṛtavarmā tvanantaram |
sodaryāṇāṃ trayaścaiva ta enaṃ paryavārayan

तं यमौ पृष्ठतोऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ ।
द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानमिवानलम्

taṃ yamau pṛṣṭhato'nvaitāṃ rakṣantau puruṣarṣabhau |
droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ dīpyamānamivānalam

सम्प्रहारमकुर्वंस्ते सर्वे च सुमहारथाः ।
अमर्षिताः सत्त्ववन्तः कृत्वा मरणमग्रतः

samprahāramakurvaṃste sarve ca sumahārathāḥ |
amarṣitāḥ sattvavantaḥ kṛtvā maraṇamagrataḥ

शुद्धात्मानः शुद्धवृत्ता राजन्स्वर्गपुरस्कृताः ।
आर्यं युद्धमकुर्वन्त परस्परजिगीषवः

śuddhātmānaḥ śuddhavṛttā rājansvargapuraskṛtāḥ |
āryaṃ yuddhamakurvanta parasparajigīṣavaḥ

शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिप ।
धर्मयुद्धमयुध्यन्त प्रेप्सन्तो गतिमुत्तमाम्

śuklābhijanakarmāṇo matimanto janādhipa |
dharmayuddhamayudhyanta prepsanto gatimuttamām

न तत्रासीदधर्मिष्ठमशस्तं युद्धमेव च ।
नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च बस्तिकः

na tatrāsīdadharmiṣṭhamaśastaṃ yuddhameva ca |
nātra karṇī na nālīko na lipto na ca bastikaḥ

न सूची कपिशो नैव न गवास्थिर्गजास्थिजः ।
न चूली बलिशस्तत्र न यमी नापि पाचकः ।
इषुरासीन्न संश्लिष्टो न पूतिर्न च जिह्मगः

na sūcī kapiśo naiva na gavāsthirgajāsthijaḥ |
na cūlī baliśastatra na yamī nāpi pācakaḥ |
iṣurāsīnna saṃśliṣṭo na pūtirna ca jihmagaḥ

ऋजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन् ।
सुयुद्धेन पराँल्लोकानीप्सन्तः कीर्तिमेव च

ṛjūnyeva viśuddhāni sarve śastrāṇyadhārayan |
suyuddhena parām̐llokānīpsantaḥ kīrtimeva ca

तदासीत्तुमुलं युद्धं सर्वदोषविवर्जितम् ।
चतुर्णां तव योधानां तैस्त्रिभिः पाण्डवैः सह

tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ sarvadoṣavivarjitam |
caturṇāṃ tava yodhānāṃ taistribhiḥ pāṇḍavaiḥ saha

धृष्टद्युम्नस्तु तान्दृष्ट्वा तव राजन्रथर्षभान् ।
यमाभ्यां वारितान्वीराञ्छीघ्रास्त्रो द्रोणमभ्ययात्

dhṛṣṭadyumnastu tāndṛṣṭvā tava rājanratharṣabhān |
yamābhyāṃ vāritānvīrāñchīghrāstro droṇamabhyayāt

निवारितास्तु ते वीरास्तयोः पुरुषसिंहयोः ।
समसज्जन्त चत्वारो वाताः पर्वतयोरिव

nivāritāstu te vīrāstayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
samasajjanta catvāro vātāḥ parvatayoriva

द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्धं रथाभ्यां रथपुङ्गवौ ।
समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत

dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamau sārdhaṃ rathābhyāṃ rathapuṅgavau |
samāsaktau tato droṇaṃ dhṛṣṭadyumno'bhyavartata

दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम् ।
यमाभ्यां तांश्च संसक्तांस्तदन्तरमुपाद्रवत्

dṛṣṭvā droṇāya pāñcālyaṃ vrajantaṃ yuddhadurmadam |
yamābhyāṃ tāṃśca saṃsaktāṃstadantaramupādravat

दुर्योधनो महाराज किरञ्छोणितभोजनान् ।
तं सात्यकिः शीघ्रतरं पुनरेवाभ्यवर्तत

duryodhano mahārāja kirañchoṇitabhojanān |
taṃ sātyakiḥ śīghrataraṃ punarevābhyavartata

तौ परस्परमासाद्य समीपे कुरुमाधवौ ।
हसमानौ नृशार्दूलावभीतौ समसज्जताम्

tau parasparamāsādya samīpe kurumādhavau |
hasamānau nṛśārdūlāvabhītau samasajjatām

बाल्यवृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ ।
अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च स्मयमानौ पुनःपुनः

bālyavṛttāni sarvāṇi prīyamāṇau vicintya tau |
anyonyaṃ prekṣamāṇau ca smayamānau punaḥpunaḥ

अथ दुर्योधनो राजा सात्यकिं समभाषत ।
प्रियं सखायं सततं गर्हयन्वृत्तमात्मनः

atha duryodhano rājā sātyakiṃ samabhāṣata |
priyaṃ sakhāyaṃ satataṃ garhayanvṛttamātmanaḥ

धिक् क्रोधं धिक्सखे लोभं धिङ्मोहं धिगमर्षितम् ।
धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम्

dhik krodhaṃ dhiksakhe lobhaṃ dhiṅmohaṃ dhigamarṣitam |
dhigastu kṣātramācāraṃ dhigastu balamaurasam

यत्र मामभिसन्धत्से त्वां चाहं शिनिपुङ्गव ।
त्वं हि प्राणैः प्रियतरो ममाहं च सदा तव

yatra māmabhisandhatse tvāṃ cāhaṃ śinipuṅgava |
tvaṃ hi prāṇaiḥ priyataro mamāhaṃ ca sadā tava

स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्यवृत्तानि यानि नौ ।
तानि सर्वाणि जीर्णानि साम्प्रतं नो रणाजिरे ।
किमन्यत्क्रोधलोभाभ्यां युद्धमेवाद्य सात्वत

smarāmi tāni sarvāṇi bālyavṛttāni yāni nau |
tāni sarvāṇi jīrṇāni sāmprataṃ no raṇājire |
kimanyatkrodhalobhābhyāṃ yuddhamevādya sātvata

तं तथावादिनं तत्र सात्यकिः प्रत्यभाषत ।
प्रहसन्विशिखांस्तीक्ष्णानुद्यम्य परमास्त्रवित्

taṃ tathāvādinaṃ tatra sātyakiḥ pratyabhāṣata |
prahasanviśikhāṃstīkṣṇānudyamya paramāstravit

नेयं सभा राजपुत्र नाचार्यस्य निवेशनम् ।
यत्र क्रीडितमस्माभिस्तदा राजन्समागतैः

neyaṃ sabhā rājaputra nācāryasya niveśanam |
yatra krīḍitamasmābhistadā rājansamāgataiḥ

क्व सा क्रीडा गताऽस्माकं बाल्ये वै शिनिपुङ्गव ।
क्व च युद्धमिदं भूयः कालो हि दुरतिक्रमः

kva sā krīḍā gatā'smākaṃ bālye vai śinipuṅgava |
kva ca yuddhamidaṃ bhūyaḥ kālo hi duratikramaḥ

किन्तु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया ।
यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात्समागताः

kintu no vidyate kṛtyaṃ dhanena dhanalipsayā |
yatra yudhyāmahe sarve dhanalobhātsamāgatāḥ

तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवोऽब्रवीत् ।
एवं वृत्तं सदा क्षात्रं युध्यन्तीह गुरूनपि

taṃ tathāvādinaṃ tatra rājānaṃ mādhavo'bravīt |
evaṃ vṛttaṃ sadā kṣātraṃ yudhyantīha gurūnapi

यदि तेऽहं प्रियो राजञ्जहि मां मा चिरं कृथाः ।
त्वत्कृते सुकृतांल्लोकान्गच्छेयं भरतर्षभ

yadi te'haṃ priyo rājañjahi māṃ mā ciraṃ kṛthāḥ |
tvatkṛte sukṛtāṃllokāngaccheyaṃ bharatarṣabha

या ते शक्तिर्बलं यच्च तत्क्षिप्रं मयि दर्शय ।
नेच्छामि तदहं द्रष्टुं मित्राणां व्यसनं महत्

yā te śaktirbalaṃ yacca tatkṣipraṃ mayi darśaya |
necchāmi tadahaṃ draṣṭuṃ mitrāṇāṃ vyasanaṃ mahat

इत्येवं व्यक्तमाभाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकिः ।
अभ्ययात्तूर्णमव्यग्रो दयां नाकुरुतात्मनि

ityevaṃ vyaktamābhāṣya pratibhāṣya ca sātyakiḥ |
abhyayāttūrṇamavyagro dayāṃ nākurutātmani

तमायान्तं महाबाहुं प्रत्यगृह्णात्तवात्मजः ।
शरैश्चावाकिरद्राजञ्शैनेयं तनयस्तव

tamāyāntaṃ mahābāhuṃ pratyagṛhṇāttavātmajaḥ |
śaraiścāvākiradrājañśaineyaṃ tanayastava

ततः प्रववृते युद्धं कुरुमाधवसिंहयोः ।
अन्योन्यं क्रुद्धयोर्घोरं यथा द्विरदसिंहयोः

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurumādhavasiṃhayoḥ |
anyonyaṃ kruddhayorghoraṃ yathā dviradasiṃhayoḥ

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः सात्वतं युद्धदुर्मदम् ।
दुर्योधनः प्रत्यविध्यत्कुपितो दशभिः शरैः

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ sātvataṃ yuddhadurmadam |
duryodhanaḥ pratyavidhyatkupito daśabhiḥ śaraiḥ

तं सात्यकिः प्रत्यविध्यत्तथैवावाकिरच्छरैः ।
पञ्चाशता पुनश्चाजौ त्रिंशता दशभिश्च ह

taṃ sātyakiḥ pratyavidhyattathaivāvākiraccharaiḥ |
pañcāśatā punaścājau triṃśatā daśabhiśca ha

सात्यकिं तु रणे राजन्प्रहसंस्तनयस्तव ।
आकर्णपूर्णैर्निशितैर्विव्याध त्रिंशता शरैः

sātyakiṃ tu raṇe rājanprahasaṃstanayastava |
ākarṇapūrṇairniśitairvivyādha triṃśatā śaraiḥ

ततोऽस्य सशरं चापं क्षुरप्रेण द्विधाऽच्छिनत्

tato'sya saśaraṃ cāpaṃ kṣurapreṇa dvidhā'cchinat

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय लघुहस्तस्ततो दृढम् ।
सात्यकिर्व्यसृजच्चापि शरश्रेणीं सुतस्य ते

so'nyatkārmukamādāya laghuhastastato dṛḍham |
sātyakirvyasṛjaccāpi śaraśreṇīṃ sutasya te

तामापतन्तीं सहसा शरश्रेणीं जिघांसया ।
चिच्छेद बहुधा राजा तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

tāmāpatantīṃ sahasā śaraśreṇīṃ jighāṃsayā |
ciccheda bahudhā rājā tata uccukruśurjanāḥ

सात्यकिं च त्रिसप्तत्या पीडयामास वेगितः ।
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैराकर्णापूर्णनिःसृतैः

sātyakiṃ ca trisaptatyā pīḍayāmāsa vegitaḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautairākarṇāpūrṇaniḥsṛtaiḥ

तस्य सन्दधतश्चेषु संहितेषु च कार्मुकम् ।
आच्छिनत्सात्यकिस्तूर्णं शरैश्चैवाप्यवीविधत्

tasya sandadhataśceṣu saṃhiteṣu ca kārmukam |
ācchinatsātyakistūrṇaṃ śaraiścaivāpyavīvidhat

स गाढविद्धो व्यथितः प्रत्यपायाद्रथान्तरे ।
दुर्योधनो महाराज दाशार्हशरपीडितः

sa gāḍhaviddho vyathitaḥ pratyapāyādrathāntare |
duryodhano mahārāja dāśārhaśarapīḍitaḥ

समाश्वस्य तु पुत्रस्ते सात्यकिं पुनरभ्ययात् ।
विसृजन्निषुजालानि युयुधानरथं प्रति

samāśvasya tu putraste sātyakiṃ punarabhyayāt |
visṛjanniṣujālāni yuyudhānarathaṃ prati

तथैव सात्यकिर्बाणान्दुर्योधनरथं प्रति ।
सततं विसृजन्राजंस्तत्सङ्कुलमवर्तत

tathaiva sātyakirbāṇānduryodhanarathaṃ prati |
satataṃ visṛjanrājaṃstatsaṅkulamavartata

तत्रेषुभिः क्षिप्यमाणैः पतद्भिश्च शरीरिषु ।
अग्नेरिव महाकक्षैः शब्दः समभवन्महान्

tatreṣubhiḥ kṣipyamāṇaiḥ patadbhiśca śarīriṣu |
agneriva mahākakṣaiḥ śabdaḥ samabhavanmahān

तयोः शरसहस्रैश्च सञ्छन्नं वसुधातलम् ।
अगम्यरूपं च शरैराकाशं समपद्यत

tayoḥ śarasahasraiśca sañchannaṃ vasudhātalam |
agamyarūpaṃ ca śarairākāśaṃ samapadyata

तत्राप्यधिकमालक्ष्य माधवं रथसत्तमम् ।
क्षिप्रमभ्यपतत्कर्णः परीप्संस्तनयं तव

tatrāpyadhikamālakṣya mādhavaṃ rathasattamam |
kṣipramabhyapatatkarṇaḥ parīpsaṃstanayaṃ tava

न तु तं मर्षयामास भीमसेनो महाबलः ।
सोऽभ्ययात्त्वरितः कर्णं विसृजन्सायकान्बहून्

na tu taṃ marṣayāmāsa bhīmaseno mahābalaḥ |
so'bhyayāttvaritaḥ karṇaṃ visṛjansāyakānbahūn

तस्य कर्णः शितान्बाणान्प्रतिहन्य हसन्निव ।
धनुः शरांश्च चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच्छरैः

tasya karṇaḥ śitānbāṇānpratihanya hasanniva |
dhanuḥ śarāṃśca ciccheda sūtaṃ cābhyahanaccharaiḥ

भीमसेनस्तु सङ्क्रुद्धो गदामादाय पाण्डवः ।
ध्वजं धनुश्च सूतं च सम्ममर्दाहवे रिपोः

bhīmasenastu saṅkruddho gadāmādāya pāṇḍavaḥ |
dhvajaṃ dhanuśca sūtaṃ ca sammamardāhave ripoḥ

रथचक्रं च कर्णस्य बभञ्ज स महाबलः ।
भग्नयक्रे रथेऽतिष्ठदकम्पः शैलराडिव

rathacakraṃ ca karṇasya babhañja sa mahābalaḥ |
bhagnayakre rathe'tiṣṭhadakampaḥ śailarāḍiva

एकचक्रं रथं तस्य तमूहुः सुचिरं हयाः ।
एकचक्रमिवार्कस्य रथं सप्त हया यथा

ekacakraṃ rathaṃ tasya tamūhuḥ suciraṃ hayāḥ |
ekacakramivārkasya rathaṃ sapta hayā yathā

अमृष्यमाणः कर्णस्तु भीमसेनमयुध्यत ।
विविधैरिषुजालैश्च नानाशस्त्रैश्च संयुगे

amṛṣyamāṇaḥ karṇastu bhīmasenamayudhyata |
vividhairiṣujālaiśca nānāśastraiśca saṃyuge

भीमसेनस्तु सङ्क्रुद्धः सूतपुत्रमयोधयत् ।
तस्मिंस्तथा वर्तमाने क्रुद्धो धर्मसुतोऽब्रवीत् ।
पाञ्चालानां नरव्याघ्रान्मात्स्यांश्च पुरुषर्षभान्

bhīmasenastu saṅkruddhaḥ sūtaputramayodhayat |
tasmiṃstathā vartamāne kruddho dharmasuto'bravīt |
pāñcālānāṃ naravyāghrānmātsyāṃśca puruṣarṣabhān

ये नः प्राणाः शिरो ये च ये नो योधा महारथाः ।
त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ताः पुरुषर्षभान्

ye naḥ prāṇāḥ śiro ye ca ye no yodhā mahārathāḥ |
ta ete dhārtarāṣṭreṣu viṣaktāḥ puruṣarṣabhān

ये नः प्राणाः शिरो ये च ये नो योधा महारथाः ।
त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ताः पुरुषर्षभाः

ye naḥ prāṇāḥ śiro ye ca ye no yodhā mahārathāḥ |
ta ete dhārtarāṣṭreṣu viṣaktāḥ puruṣarṣabhāḥ

किं तिष्ठत यथा मूढाः सर्वे विगतचेतसः ।
तत्र गच्छत यत्रैते युध्यन्ते मामका रथाः

kiṃ tiṣṭhata yathā mūḍhāḥ sarve vigatacetasaḥ |
tatra gacchata yatraite yudhyante māmakā rathāḥ

क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वराः ।
जयन्तो वध्यमानाश्च गतिमिष्टां गमिष्यथ

kṣatradharmaṃ puraskṛtya sarva eva gatajvarāḥ |
jayanto vadhyamānāśca gatimiṣṭāṃ gamiṣyatha

ते राज्ञा चोदिता वीरा योत्स्यमाना महारथाः ।
चतुर्धा वाहिनीं कृत्वा त्वरिता द्रोणमभ्ययुः

te rājñā coditā vīrā yotsyamānā mahārathāḥ |
caturdhā vāhinīṃ kṛtvā tvaritā droṇamabhyayuḥ

पाञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यघ्नन्निशितैः शरैः ।
भीमसेनपुरोगाश्चाप्येकतः पर्यवारयन्

pāñcālāstvekato droṇamabhyaghnanniśitaiḥ śaraiḥ |
bhīmasenapurogāścāpyekataḥ paryavārayan

आसंस्तु पाण्डुपुत्राणां त्रयो जिह्मा महारथाः ।
यमौ च भीमसेनश्च प्राक्रोशंस्ते धनञ्जयम्

āsaṃstu pāṇḍuputrāṇāṃ trayo jihmā mahārathāḥ |
yamau ca bhīmasenaśca prākrośaṃste dhanañjayam

अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून्द्रोणादपानुद ।
तत एनं हनिष्यन्ति पाञ्चाला हतरक्षिणम्

abhidravārjuna kṣipraṃ kurūndroṇādapānuda |
tata enaṃ haniṣyanti pāñcālā hatarakṣiṇam

कौरवेयांस्ततः पार्थः ससा समुपाद्रवत् ।
पाञ्चालानेव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
ममर्दुस्तरसा वीराः पञ्चमेऽहनि भारत

kauraveyāṃstataḥ pārthaḥ sasā samupādravat |
pāñcālāneva tu droṇo dhṛṣṭadyumnapurogamān |
mamardustarasā vīrāḥ pañcame'hani bhārata