अध्याय 189: गुरु द्रोण और शिष्य अर्जुन का दिव्यास्त्र-युद्ध

ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवमुपाद्रवत् ।
रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्निव मेदिनीम्

tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevamupādravat |
rathavegena tīvreṇa kampayanniva medinīm

तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः ।
माद्रीपुत्रः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणमच्छिनत्

tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥ |
mādrīputraḥ śiro yantuḥ saśirastrāṇamacchinat

नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकः ।
कृत्तोत्तमाङ्गमाशुत्वात्सहदेवेन बुद्धवान्

nainaṃ duḥśāsanaḥ sūtaṃ nāpi kaścana sainikaḥ |
kṛttottamāṅgamāśutvātsahadevena buddhavān

यदा त्वसङ्गृहीतत्वात्प्रयान्त्यश्वा यथासुखम् ।
ततो दुःशासनः सूतं बुबुधे गतचेतसम्

yadā tvasaṅgṛhītatvātprayāntyaśvā yathāsukham |
tato duḥśāsanaḥ sūtaṃ bubudhe gatacetasam

स हयान्सन्निगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः ।
युयुधे रथिनां श्रेष्ठो लघु चित्रं च सुष्ठु च

sa hayānsannigṛhyājau svayaṃ hayaviśāradaḥ |
yuyudhe rathināṃ śreṣṭho laghu citraṃ ca suṣṭhu ca

तदस्यापूजयन्कर्म स्वे परे चापि संयुगे ।
हतसूतरथेनाजौ व्यचरद्यदभीतवत्

tadasyāpūjayankarma sve pare cāpi saṃyuge |
hatasūtarathenājau vyacaradyadabhītavat

सहदेवस्तु तानश्वांस्तीक्ष्णैर्बाणैरवाकिरत् ।
पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्राद्रवंस्ते ततस्ततः

sahadevastu tānaśvāṃstīkṣṇairbāṇairavākirat |
pīḍyamānāḥ śaraiścāśu prādravaṃste tatastataḥ

स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्सर्ज शरासनम् ।
धनुषा कर्म कुर्वंस्तु रश्मींश्च पुनरुत्सृजत्

sa raśmiṣu viṣaktatvādutsarja śarāsanam |
dhanuṣā karma kurvaṃstu raśmīṃśca punarutsṛjat

छिद्रेष्वेतेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रोऽभ्यवाकिरत् ।
परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरमवापतत्

chidreṣveteṣu taṃ bāṇairmādrīputro'bhyavākirat |
parīpsaṃstvatsutaṃ karṇastadantaramavāpatat

वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर्भल्लैः समाहितः ।
आकर्णपूर्णैरभ्यघ्नद्बाह्वोरुरसि चानदत्

vṛkodarastataḥ karṇaṃ tribhirbhallaiḥ samāhitaḥ |
ākarṇapūrṇairabhyaghnadbāhvorurasi cānadat

स निवृत्तस्ततः कर्णः सङ्घट्टित इवोरगः ।
भीममावारयामास विकिरन्निशिताञ्छरान् ।
ततोऽभूत्तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस्तदा

sa nivṛttastataḥ karṇaḥ saṅghaṭṭita ivoragaḥ |
bhīmamāvārayāmāsa vikiranniśitāñcharān |
tato'bhūttumulaṃ yuddhaṃ bhīmarādheyayostadā

तौ वृषाविव नर्दन्तौ विवृत्तनयनावुभौ ।
वेगेन महताऽन्योन्यं संरब्धावभिपेततुः

tau vṛṣāviva nardantau vivṛttanayanāvubhau |
vegena mahatā'nyonyaṃ saṃrabdhāvabhipetatuḥ

अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयोः ।
विच्छिन्नशरपातत्वाद्गदायुद्धमवर्तत

abhisaṃśliṣṭayostatra tayorāhavaśauṇḍayoḥ |
vicchinnaśarapātatvādgadāyuddhamavartata

गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम् ।
बिभेद शतधा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

gadayā bhīmasenastu karṇasya rathakūbaram |
bibheda śatadhā rājaṃstadadbhutamivābhavat

ततो भीमस्य राधेयो गदामाविध्य वीर्यवान् ।
अवासृजद्रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्

tato bhīmasya rādheyo gadāmāvidhya vīryavān |
avāsṛjadrathe tāṃ tu bibheda gadayā gadām

ततो भीमः पुनर्गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर्गदाम् ।
तां गदां बहुभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुप्रवेजितैः

tato bhīmaḥ punargurvīṃ cikṣepādhirathergadām |
tāṃ gadāṃ bahubhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ supravejitaiḥ

प्रत्यविध्यत्पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनराव्रजत् ।
व्यालीव मन्त्राभिहता कर्णबाणैरभिद्रुता

pratyavidhyatpunaścānyaiḥ sā bhīmaṃ punarāvrajat |
vyālīva mantrābhihatā karṇabāṇairabhidrutā

तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः ।
पपात सारथिश्चास्य मुमोह च गदाहतः

tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥ |
papāta sārathiścāsya mumoha ca gadāhataḥ

स कर्णं सायकानष्टौ व्यसृजत्क्रोधमूर्च्छितः ।
तैस्तस्य निशितैस्तीक्ष्णैर्भीमसेनो महाबलः

sa karṇaṃ sāyakānaṣṭau vyasṛjatkrodhamūrcchitaḥ |
taistasya niśitaistīkṣṇairbhīmaseno mahābalaḥ

चिच्छेद परवीरघ्नः प्रहसन्निव भारत ।
ध्वजं शरासनं चैव शरावापं च भारत

ciccheda paravīraghnaḥ prahasanniva bhārata |
dhvajaṃ śarāsanaṃ caiva śarāvāpaṃ ca bhārata

कर्णोऽप्यन्यद्धनुर्गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभिः ।
ऋक्षवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी

karṇo'pyanyaddhanurgṛhya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
tataḥ punastu rādheyo hayānasya ratheṣubhiḥ |
ṛkṣavarṇāñjaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī

स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् ।
हरिर्यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रमदरिन्दमः

sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto ratham |
hariryathā gireḥ śṛṅgaṃ samākramadarindamaḥ

तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ ।
आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रतिकृतौ युधि

tathā droṇārjunau citramayudhyetāṃ mahārathau |
ācāryaśiṣyau rājendra kṛtapratikṛtau yudhi

लघुसन्धानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन च ।
मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च

laghusandhānayogābhyāṃ rathayośca raṇena ca |
mohayantau manuṣyāṇāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca

उपारमन्त ते सर्वे योधाऽस्माकं परे तथा ।
विचित्रान्पृतनामध्ये रथमार्गानुदीर्य तौ ।

upāramanta te sarve yodhā'smākaṃ pare tathā |
vicitrānpṛtanāmadhye rathamārgānudīrya tau |

अन्योन्यमपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदेषतुः

anyonyamapasavyaṃ ca kartuṃ vīrau tadeṣatuḥ

पराक्रमं तयोर्योधा ददृशुस्ते सुविस्मिताः

parākramaṃ tayoryodhā dadṛśuste suvismitāḥ

तयोः समभवद्युद्धं द्रोणपाण्डवयोर्महत् ।
आमिषार्थे महाराज गगने श्येनयोरिव

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ droṇapāṇḍavayormahat |
āmiṣārthe mahārāja gagane śyenayoriva

यद्यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया ।
तत्तत्प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः

yadyaccakāra droṇastu kuntīputrajigīṣayā |
tattatpratijaghānāśu prahasaṃstasya pāṇḍavaḥ

यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवं स्म विशेषितुम् ।
ततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारदः

yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavaṃ sma viśeṣitum |
tataḥ prāduścakārāstramastramārgaviśāradaḥ

ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यमथ वारुणम् ।
मुक्तंमुक्तं द्रोणचापात्तज्जघान धनञ्जयः

aindraṃ pāśupataṃ tvāṣṭraṃ vāyavyamatha vāruṇam |
muktaṃmuktaṃ droṇacāpāttajjaghāna dhanañjayaḥ

अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवः ।
ततोऽस्त्रैः परमैर्दिव्यैर्द्रोणः पार्थमवाकिरत्

astrāṇyastrairyadā tasya vidhivaddhanti pāṇḍavaḥ |
tato'straiḥ paramairdivyairdroṇaḥ pārthamavākirat

यद्यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया ।
तस्यतस्य विघाताय तत्तद्धि कुरुतेऽर्जुनः

yadyadastraṃ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayā |
tasyatasya vighātāya tattaddhi kurute'rjunaḥ

स वध्यमानेष्वस्त्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधि ।
अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्

sa vadhyamāneṣvastreṣu divyeṣvapi yathāvidhi |
arjunenārjunaṃ droṇo manasaivābhyapūjayat

मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामधि भारत ।
तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्य परन्तपः

mene cātmānamadhikaṃ pṛthivyāmadhi bhārata |
tena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhya parantapaḥ

वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम् ।
यतमानोऽर्जुनं प्रीत्या प्रीयते स्मार्जुनेन सः

vāryamāṇastu pārthena tathā madhye mahātmanām |
yatamāno'rjunaṃ prītyā prīyate smārjunena saḥ

ततोऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः ।
ऋषयः सिद्धसङ्घाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया

tato'ntarikṣe devāśca gandharvāśca sahasraśaḥ |
ṛṣayaḥ siddhasaṅghāśca vyatiṣṭhanta didṛkṣayā

तदप्सरोभिराकीर्णं यक्षगन्धर्वसङ्कुलम् ।
श्रीमदाकाशमभवद्भूयो मेघाकुलं यथा

tadapsarobhirākīrṇaṃ yakṣagandharvasaṅkulam |
śrīmadākāśamabhavadbhūyo meghākulaṃ yathā

तत्रास्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः ।
द्रोणपार्थस्तवोपेता व्यश्रूयन्त नराधिप

tatrāsmāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥ |
droṇapārthastavopetā vyaśrūyanta narādhipa

विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयस्तु दिशो दश ।
अब्रुवंस्तत्र सिद्धाश्च ऋषयश्च समागताः

visṛjyamāneṣvastreṣu jvālayastu diśo daśa |
abruvaṃstatra siddhāśca ṛṣayaśca samāgatāḥ

नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम् ।
न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मणं ध्रुवमिदं परम्

naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasam |
na daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṇaṃ dhruvamidaṃ param

विचित्रमिदमाश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम् ।
अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवः

vicitramidamāścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam |
ati pāṇḍavamācāryo droṇaṃ cāpyati pāṇḍavaḥ

नानयोरन्तरं शक्यं द्रष्टुमन्येन केनचित्

nānayorantaraṃ śakyaṃ draṣṭumanyena kenacit

यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानमात्मना ।
तत्र शक्योपमा कर्तुमन्यत्र तु न विद्यते

yadi rudro dvidhākṛtya yudhyetātmānamātmanā |
tatra śakyopamā kartumanyatra tu na vidyate

ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवे ।
शौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे ।

jñānamekasthamācārye jñānaṃ yogaśca pāṇḍave |
śauryamekasthamācārye balaṃ śauryaṃ ca pāṇḍave |

नेमौ शक्यौ महेष्वासौ युद्धे क्षपयितुं परैः ।
इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत्

nemau śakyau maheṣvāsau yuddhe kṣapayituṃ paraiḥ |
icchamānau punarimau hanyetāṃ sāmaraṃ jagat

इत्यब्रुवन्महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ ।
अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च सर्वशः

ityabruvanmahārāja dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau |
antarhitāni bhūtāni prakāśāni ca sarvaśaḥ

यदा द्रोणं महाराज विशेषयति पाण्डवः ।
ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः

yadā droṇaṃ mahārāja viśeṣayati pāṇḍavaḥ |
tato droṇo brāhmamastraṃ prāduścakre mahāmatiḥ

तदस्त्रं संहितं राजन्धोररूपं महाहवे ।
सन्तापयद्रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च

tadastraṃ saṃhitaṃ rājandhorarūpaṃ mahāhave |
santāpayadraṇe pārthaṃ bhūtānyantarhitāni ca

ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ।
सरितश्च प्रतिस्रोतः प्रवहुर्वै क्षणान्तरम् ।
ववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः

tataścacāla pṛthivī saparvatavanadrumā |
saritaśca pratisrotaḥ pravahurvai kṣaṇāntaram |
vavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāścāpi cukṣubhuḥ

ततस्त्रासो महानासीत्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
सर्वेषां चैव भूतानामुद्यतेऽस्त्रे महात्मना

tatastrāso mahānāsītkurupāṇḍavasenayoḥ |
sarveṣāṃ caiva bhūtānāmudyate'stre mahātmanā

ततः पार्थोऽप्यसम्भ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजघ्निवान् ।
ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत्

tataḥ pārtho'pyasambhrāntastadastraṃ pratijaghnivān |
brahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvamaśīśamat

यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा ।
ततः सङ्कुलयुद्धेन तद्युद्धं व्याकुलीकृतम्

yadā na gamyate pāraṃ tayoranyatarasya vā |
tataḥ saṅkulayuddhena tadyuddhaṃ vyākulīkṛtam

नाज्ञायत ततः किञ्चित्पुनरेव विशाम्पते ।
प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर्नृप

nājñāyata tataḥ kiñcitpunareva viśāmpate |
pravṛtte tumule yuddhe droṇapāṇḍavayornṛpa

द्रोणो मुक्त्वा रणे पार्थं पाञ्चालानन्वधावत ।
अर्जुनोपि रणे द्रोणं त्यक्त्वा प्राद्रवयत्कुरून्

droṇo muktvā raṇe pārthaṃ pāñcālānanvadhāvata |
arjunopi raṇe droṇaṃ tyaktvā prādravayatkurūn

शरौघैरथ ताभ्यां तु छायाभूतं महामृधे ।
तुमलं प्रबभौ राजन्सर्वस्य जगतो भयम्

śaraughairatha tābhyāṃ tu chāyābhūtaṃ mahāmṛdhe |
tumalaṃ prababhau rājansarvasya jagato bhayam

शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैरिवाम्बरे ।
नापतच्च ततः कश्चिदन्तरिक्षचरस्तदा

śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālairivāmbare |
nāpatacca tataḥ kaścidantarikṣacarastadā