अध्याय 184: युधिष्ठिर का शोक, व्यास उन्हें लौटाते हैं

कर्णदुर्योधनादीनां शकुनेः सौबलस्य च ।
अपनीतं महत्तात तव चैव विशेषतः

karṇaduryodhanādīnāṃ śakuneḥ saubalasya ca |
apanītaṃ mahattāta tava caiva viśeṣataḥ

यदि जानीथ तां शक्तिमेकघ्नीं सततं रणे ।
अनिवार्यामसह्यां च देवैरपि सवासवैः

yadi jānītha tāṃ śaktimekaghnīṃ satataṃ raṇe |
anivāryāmasahyāṃ ca devairapi savāsavaiḥ

सा किमर्थं तु कर्णेन प्रवृत्ते समरे पुरा ।
न देवकीसुते मुक्ता फल्गुने वाऽपि सञ्जय

sā kimarthaṃ tu karṇena pravṛtte samare purā |
na devakīsute muktā phalgune vā'pi sañjaya

सङ्ग्रामाद्विनिवृत्तानां सर्वेषां नो विशाम्पते ।
रात्रौ कुरुकुलश्रेष्ठ मन्त्रोऽयं समजायत

saṅgrāmādvinivṛttānāṃ sarveṣāṃ no viśāmpate |
rātrau kurukulaśreṣṭha mantro'yaṃ samajāyata

प्रभातमात्रे श्वोभूते केशवायार्जुनाय वा ।
शक्तिरेषा हि मोक्तव्या कर्णकर्णेनि नित्यशः

prabhātamātre śvobhūte keśavāyārjunāya vā |
śaktireṣā hi moktavyā karṇakarṇeni nityaśaḥ

ततः प्रभातसमये राजन्कर्णस्य दैवतैः ।
अन्येषां चैव योधानां सा बुद्धिर्नाश्यते पुनः

tataḥ prabhātasamaye rājankarṇasya daivataiḥ |
anyeṣāṃ caiva yodhānāṃ sā buddhirnāśyate punaḥ

दैवमेव परं मन्ये यत्कर्णो हस्तसंस्थया ।
न जघान रणे पार्थं कृष्णं वा देवकीसुतम्

daivameva paraṃ manye yatkarṇo hastasaṃsthayā |
na jaghāna raṇe pārthaṃ kṛṣṇaṃ vā devakīsutam

तस्य हस्तस्थिता शक्तिः कालरात्रिरिवोद्यता ।
दैवोपहतबुद्धित्वान्न तां कर्णो विमुक्तवान्

tasya hastasthitā śaktiḥ kālarātririvodyatā |
daivopahatabuddhitvānna tāṃ karṇo vimuktavān

कृष्णे वा देवकीपुत्रे मोहितो देवमायया ।
पार्थे वा शक्रकल्पे वै वधार्थं वासवीं प्रभो

kṛṣṇe vā devakīputre mohito devamāyayā |
pārthe vā śakrakalpe vai vadhārthaṃ vāsavīṃ prabho

दैवेनोपहता यूयं स्वबुद्ध्या केशवस्य च ।
गता हि वासवी हत्वा तृणभूतं घटोत्कचम्

daivenopahatā yūyaṃ svabuddhyā keśavasya ca |
gatā hi vāsavī hatvā tṛṇabhūtaṃ ghaṭotkacam

कर्णश्च मम पुत्राश्च सर्वे चान्ये च पार्थिवाः ।
तेन वै दुष्प्रणीतेन गता वैवस्वतक्षयम्

karṇaśca mama putrāśca sarve cānye ca pārthivāḥ |
tena vai duṣpraṇītena gatā vaivasvatakṣayam

भूय एव तु मे शंस यथा युद्धमवर्तत ।
कृरूणां पाण्डवानां च हैडिम्बौ निहते तदा

bhūya eva tu me śaṃsa yathā yuddhamavartata |
kṛrūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca haiḍimbau nihate tadā

ये च तेऽभ्यद्रवन्द्रोणं व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
सृञ्जयाः सह पाञ्चालैस्तेऽप्यकुर्वन्कथं रणम्

ye ca te'bhyadravandroṇaṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
sṛñjayāḥ saha pāñcālaiste'pyakurvankathaṃ raṇam

सौमदत्तेर्वधाद्द्रोणमायान्तं सैन्धवस्य च ।
अमर्षाज्जीवितं त्यक्त्वा गाहमानं वरूथिनीम्

saumadattervadhāddroṇamāyāntaṃ saindhavasya ca |
amarṣājjīvitaṃ tyaktvā gāhamānaṃ varūthinīm

जृम्भमाणमिव व्याघ्रं व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
कथं प्रत्युद्ययुर्द्रोणमस्यन्तं पाण्डुसृञ्जयाः

jṛmbhamāṇamiva vyāghraṃ vyāttānanamivāntakam |
kathaṃ pratyudyayurdroṇamasyantaṃ pāṇḍusṛñjayāḥ

आचार्यं ये च तेऽरक्षन्दुर्योधनपुरोगमाः ।
द्रौणिकर्णकृपास्तात ते वाऽकुर्वन्किमाहवे

ācāryaṃ ye ca te'rakṣanduryodhanapurogamāḥ |
drauṇikarṇakṛpāstāta te vā'kurvankimāhave

भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचिवृकीदरौ ।
समार्च्छन्मामका युद्धे कथं सञ्जय शंस मे

bhāradvājaṃ jighāṃsantau savyasācivṛkīdarau |
samārcchanmāmakā yuddhe kathaṃ sañjaya śaṃsa me

सिन्धुराजवधेनेमे घटोत्कचवधेन ते ।
अमर्पिताः सुसङ्क्रुद्धा रणं चक्रुः कथं निशि

sindhurājavadheneme ghaṭotkacavadhena te |
amarpitāḥ susaṅkruddhā raṇaṃ cakruḥ kathaṃ niśi

हते घटोत्कचे राजन्कर्णेन निशि राक्षसे ।
प्रणदत्सु च हृष्टेषु तावकेषु युयुत्सुषु

hate ghaṭotkace rājankarṇena niśi rākṣase |
praṇadatsu ca hṛṣṭeṣu tāvakeṣu yuyutsuṣu

आपतत्सु च वेगेन वध्यमाने बलेऽपि च ।
विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गतः

āpatatsu ca vegena vadhyamāne bale'pi ca |
vigāḍhāyāṃ rajanyāṃ ca rājā dainyaṃ paraṃ gataḥ

अब्रवीच्च महाबाहुर्भीमसेनमिदं वचः ।
आवारय महाबाहो धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्

abravīcca mahābāhurbhīmasenamidaṃ vacaḥ |
āvāraya mahābāho dhārtarāṣṭrasya vāhinīm

हैडिम्बेश्चैव घातेन मोहो मामाविशन्महान् ।
एवं भीमं समादिश्य स्वरथे समुपाविशत्

haiḍimbeścaiva ghātena moho māmāviśanmahān |
evaṃ bhīmaṃ samādiśya svarathe samupāviśat

अश्रुपूर्णमुखो राजा निःश्वसंश्च पुनःपुनः ।
कश्मलं प्राविशद्धोरं दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्

aśrupūrṇamukho rājā niḥśvasaṃśca punaḥpunaḥ |
kaśmalaṃ prāviśaddhoraṃ dṛṣṭvā karṇasya vikramam

तं तथा व्यथितं दृष्ट्वा कृष्णो वचनमब्रवीत्

taṃ tathā vyathitaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo vacanamabravīt

मा व्यथां कुरु कौन्तेय नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
वैक्लव्यं भरतश्रेष्ठ यथा प्राकृतपूरुषे

mā vyathāṃ kuru kaunteya naitattvayyupapadyate |
vaiklavyaṃ bharataśreṣṭha yathā prākṛtapūruṣe

उत्तिष्ठ राजन्युध्वस्व वह गुर्वीं धुरं विभो ।
त्वयि वैक्लव्यमापन्ने संशयो विजये भवेत्

uttiṣṭha rājanyudhvasva vaha gurvīṃ dhuraṃ vibho |
tvayi vaiklavyamāpanne saṃśayo vijaye bhavet

श्रुत्वा कृष्णस्य वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां कृष्णं वचनमब्रवीत्

śrutvā kṛṣṇasya vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vimṛjya netre pāṇibhyāṃ kṛṣṇaṃ vacanamabravīt

विदिता मे महाबाहो धर्माणां परमा गतिः ।
ब्रह्महत्याफलं तस्य यः कृतं नावबुध्यते

viditā me mahābāho dharmāṇāṃ paramā gatiḥ |
brahmahatyāphalaṃ tasya yaḥ kṛtaṃ nāvabudhyate

अस्माकं हि वनस्थानां हैडिम्बेन महात्सना ।
बालेनापि सता तेन कृतं साह्यं जनार्दन

asmākaṃ hi vanasthānāṃ haiḍimbena mahātsanā |
bālenāpi satā tena kṛtaṃ sāhyaṃ janārdana

अस्त्रहेतोर्गतं ज्ञात्वा पाण्डवं स्वेतवाहनम् ।
असौ कृष्ण महेष्वासः काम्यके मामुपस्थितः

astrahetorgataṃ jñātvā pāṇḍavaṃ svetavāhanam |
asau kṛṣṇa maheṣvāsaḥ kāmyake māmupasthitaḥ

उषितश्च सहास्माभिर्यावन्नासीद्धनञ्जयः ।
गन्धमादनयात्रायां दुर्गेभ्यश्च स्म तारिताः ।
पाञ्चाली च परिश्रान्ता पृष्ठेनोढा महात्मना

uṣitaśca sahāsmābhiryāvannāsīddhanañjayaḥ |
gandhamādanayātrāyāṃ durgebhyaśca sma tāritāḥ |
pāñcālī ca pariśrāntā pṛṣṭhenoḍhā mahātmanā

आरम्भांश्चैव युद्धानां यदेष कृतवान्प्रभो ।
मदर्थे दुष्करं कर्म कृतं तेन महाहवे

ārambhāṃścaiva yuddhānāṃ yadeṣa kṛtavānprabho |
madarthe duṣkaraṃ karma kṛtaṃ tena mahāhave

स्वभावाद्या च मे प्रीतिः सहदेवे जनार्दन ।
सैव मे द्विगुणा प्रीती राक्षसेन्द्रे घटोत्कचे

svabhāvādyā ca me prītiḥ sahadeve janārdana |
saiva me dviguṇā prītī rākṣasendre ghaṭotkace

भक्तश्च मेहाबाहुः प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे ।
तेन विन्दामि वार्ष्णेय कश्मलं शोकतापिताः

bhaktaśca mehābāhuḥ priyo'syāhaṃ priyaśca me |
tena vindāmi vārṣṇeya kaśmalaṃ śokatāpitāḥ

पश्य सैन्यानि वार्ष्णेय द्राव्यमाणानि कौरवैः ।
द्रोणकर्णौ तु संयत्तौ पश्य युद्धे महारथौ

paśya sainyāni vārṣṇeya drāvyamāṇāni kauravaiḥ |
droṇakarṇau tu saṃyattau paśya yuddhe mahārathau

निशीथे पाण्डवं सैन्यमाभ्यां माधव मर्दितम् ।
गजाभ्यामिव मत्ताभ्यां यथा नलवनं महत्

niśīthe pāṇḍavaṃ sainyamābhyāṃ mādhava marditam |
gajābhyāmiva mattābhyāṃ yathā nalavanaṃ mahat

अनादृत्य बलं बाह्वोर्भीमसेनस्य माधव ।
चित्रास्त्रतां च पार्थस्य विक्रमन्ते च कौरवाः

anādṛtya balaṃ bāhvorbhīmasenasya mādhava |
citrāstratāṃ ca pārthasya vikramante ca kauravāḥ

एष द्रोणश्च कर्णश्च राजा चैव सुयोधनः ।
निहत्य राक्षसं युद्धे हृष्टा नर्दन्ति संयुगे

eṣa droṇaśca karṇaśca rājā caiva suyodhanaḥ |
nihatya rākṣasaṃ yuddhe hṛṣṭā nardanti saṃyuge

कथं वाऽसमासु जीवत्सु त्वयि चैव जनार्दन ।
हैडिम्बिः प्राप्तवान्मृत्यं सूतपुत्रेण सङ्गतः

kathaṃ vā'samāsu jīvatsu tvayi caiva janārdana |
haiḍimbiḥ prāptavānmṛtyaṃ sūtaputreṇa saṅgataḥ

कदर्थीकृत्य नः सर्वान्पश्यतः सव्यसाचिनः ।
निहतो राक्षसः कृष्ण भैमसेनिर्महाबलः

kadarthīkṛtya naḥ sarvānpaśyataḥ savyasācinaḥ |
nihato rākṣasaḥ kṛṣṇa bhaimasenirmahābalaḥ

यदाऽभिमन्युर्निहतो धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
नासीत्तत्र रणे कृष्ण सव्यसाची महारथः

yadā'bhimanyurnihato dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ |
nāsīttatra raṇe kṛṣṇa savyasācī mahārathaḥ

निरुद्वाश्च वयं सर्वे सैन्धवेन दुरात्मना ।
निमित्तमभवद्द्रोणः सपुत्रस्तत्र कर्मणि

nirudvāśca vayaṃ sarve saindhavena durātmanā |
nimittamabhavaddroṇaḥ saputrastatra karmaṇi

उपदिष्टो वधोपायः कर्णस्य गुरुणा स्वयम् ।
व्यायच्छतश्च खङ्गेन द्विधा खङ्गं चकार ह

upadiṣṭo vadhopāyaḥ karṇasya guruṇā svayam |
vyāyacchataśca khaṅgena dvidhā khaṅgaṃ cakāra ha

व्यसने वर्तमानस्य कृतवर्मा नृशंसवत् ।
अश्वाञ्जघान सहसा तथोभौ पार्ष्णिसारथी ।
तथेतरे महेष्वासाः सौभद्रं युध्यपातयन्

vyasane vartamānasya kṛtavarmā nṛśaṃsavat |
aśvāñjaghāna sahasā tathobhau pārṣṇisārathī |
tathetare maheṣvāsāḥ saubhadraṃ yudhyapātayan

अल्पे च कारणे कृष्ण हतो गाण्डीवधन्वना ।
सैन्धवो यादवश्रेष्ठ तच्च नातिप्रियं मम

alpe ca kāraṇe kṛṣṇa hato gāṇḍīvadhanvanā |
saindhavo yādavaśreṣṭha tacca nātipriyaṃ mama

यदि शत्रुवधो न्याय्यो भवेत्कर्तुं हि पाण्डवैः ।
कर्णद्रोणौ रणे पूर्वं हन्तव्याविति मे मतिः

yadi śatruvadho nyāyyo bhavetkartuṃ hi pāṇḍavaiḥ |
karṇadroṇau raṇe pūrvaṃ hantavyāviti me matiḥ

एतौ हि मूलं दुःखानामस्माकं पुरुषर्षभ ।
एतौ रणे समासाद्य समाश्वस्तः सुयोधनः

etau hi mūlaṃ duḥkhānāmasmākaṃ puruṣarṣabha |
etau raṇe samāsādya samāśvastaḥ suyodhanaḥ

यत्र वध्यो भवेद्द्रोणः सूतपुत्रश्च सानुगः ।
तत्रावधीन्महाबाहुः सैन्धवं दूरवासिनम्

yatra vadhyo bhaveddroṇaḥ sūtaputraśca sānugaḥ |
tatrāvadhīnmahābāhuḥ saindhavaṃ dūravāsinam

अवश्यं तु मया कार्यः सूतपुत्रस्य निग्रहः ।
ततो यास्याम्यहं वीर स्वयं कर्णजिघांसया

avaśyaṃ tu mayā kāryaḥ sūtaputrasya nigrahaḥ |
tato yāsyāmyahaṃ vīra svayaṃ karṇajighāṃsayā

भीमसेनो महाबाहुर्द्रोणानीकेन सङ्गतः

bhīmaseno mahābāhurdroṇānīkena saṅgataḥ

एवमुक्त्वा ययौ तूर्णं त्वरमाणो युधिष्ठिरः ।
स विष्फार्य महच्चापं शङ्खं प्रध्माप्य भैरवम्

evamuktvā yayau tūrṇaṃ tvaramāṇo yudhiṣṭhiraḥ |
sa viṣphārya mahaccāpaṃ śaṅkhaṃ pradhmāpya bhairavam

ततो रथसहस्रेण गजानां च शतैस्त्रिभिः ।
वाजिभिः पञ्चसाहस्रैः पाञ्चालैः सप्रभद्रकैः ।
वृतः शिखण्डी तवरितो राजानं पृष्ठतोऽन्वयात्

tato rathasahasreṇa gajānāṃ ca śataistribhiḥ |
vājibhiḥ pañcasāhasraiḥ pāñcālaiḥ saprabhadrakaiḥ |
vṛtaḥ śikhaṇḍī tavarito rājānaṃ pṛṣṭhato'nvayāt

ततो भेरीः समाजघ्नुः पणवानकगोमुखान् ।
शह्खशब्दरवांश्चैव पाणिशब्दांश्च दंशिताः ।
पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव युधिष्ठिरपुरोगमाः

tato bherīḥ samājaghnuḥ paṇavānakagomukhān |
śahkhaśabdaravāṃścaiva pāṇiśabdāṃśca daṃśitāḥ |
pāñcālāḥ pāṇḍavāścaiva yudhiṣṭhirapurogamāḥ

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्वासुदेवो धनञ्जयम्

tato'bravīnmahābāhurvāsudevo dhanañjayam

एष प्रयाति त्वरितः क्रोधाविष्टो युधिष्ठिरः ।
जिघांसुः सूतपुत्रस्य तस्योपेक्षा न युज्यते

eṣa prayāti tvaritaḥ krodhāviṣṭo yudhiṣṭhiraḥ |
jighāṃsuḥ sūtaputrasya tasyopekṣā na yujyate

एवमुक्त्वा हृषीकेशः शीघ्रमश्वानचोदयत् ।
दूरं प्रयान्तं राजानमन्वगच्छज्जनार्दनः

evamuktvā hṛṣīkeśaḥ śīghramaśvānacodayat |
dūraṃ prayāntaṃ rājānamanvagacchajjanārdanaḥ

तं दृष्ट्वा सहसा यान्तं भूतपुत्रजिघांसया ।
शोकोपहतसङ्कल्पं दह्यमानमिवाग्निना ।
अभिगम्याब्रवीद्व्यासो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

taṃ dṛṣṭvā sahasā yāntaṃ bhūtaputrajighāṃsayā |
śokopahatasaṅkalpaṃ dahyamānamivāgninā |
abhigamyābravīdvyāso dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

कर्णमासाद्य सङ्ग्रामे दिष्ट्या जीवति फल्गुनः

karṇamāsādya saṅgrāme diṣṭyā jīvati phalgunaḥ

सव्यसाचिवधाकाङ्क्षी शक्तिं रक्षितवान्हि सः ।
न चागाद्द्वैरथं जिष्णुर्दिष्ट्या तेन महारणे

savyasācivadhākāṅkṣī śaktiṃ rakṣitavānhi saḥ |
na cāgāddvairathaṃ jiṣṇurdiṣṭyā tena mahāraṇe

सृजेतां स्पर्धिनावेतौ दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ।
वध्मानेषु चास्त्रेषु पीडितः सूतनन्दनः

sṛjetāṃ spardhināvetau divyānyastrāṇi sarvaśaḥ |
vadhmāneṣu cāstreṣu pīḍitaḥ sūtanandanaḥ

वासवीं समरे शक्तिं ध्रुवं मुञ्चेद्युधिष्ठिर ।
ततो भवेत्ते व्यसनं घोरं भरतसत्तम

vāsavīṃ samare śaktiṃ dhruvaṃ muñcedyudhiṣṭhira |
tato bhavette vyasanaṃ ghoraṃ bharatasattama

दिष्ट्या रक्षो हतं युद्धे सूतपुत्रेण मानद ।
वासवीं कारणं कृत्वा कालेनोपहतो ह्यसौ

diṣṭyā rakṣo hataṃ yuddhe sūtaputreṇa mānada |
vāsavīṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālenopahato hyasau

तवैव कारणाद्रक्षो निहतं तात संयुगे ।
मा क्रुधो भरतश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः

tavaiva kāraṇādrakṣo nihataṃ tāta saṃyuge |
mā krudho bharataśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

प्राणिनामिह सर्वेषामेषा निष्ठा युधिष्ठिर ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पार्थिवैश्च महात्मभिः

prāṇināmiha sarveṣāmeṣā niṣṭhā yudhiṣṭhira |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pārthivaiśca mahātmabhiḥ

कौरवान्समरे राजन्प्रतियुध्यस्व भारत ।
पञ्चमे दिवसे तात पृथिवी ते भविष्यति

kauravānsamare rājanpratiyudhyasva bhārata |
pañcame divase tāta pṛthivī te bhaviṣyati

नित्यं च पुरुषव्याघ्र धर्ममेवानुचिन्तय ।
आनृशंस्यं तपो दानं क्षमां सत्यं च पाण्डव

nityaṃ ca puruṣavyāghra dharmamevānucintaya |
ānṛśaṃsyaṃ tapo dānaṃ kṣamāṃ satyaṃ ca pāṇḍava

सेवेथाः परमप्रीतो यतो धर्मस्ततो जयः ।
इत्युक्त्वा पाण्डवं व्यासस्तत्रैवान्तरधीयत

sevethāḥ paramaprīto yato dharmastato jayaḥ |
ityuktvā pāṇḍavaṃ vyāsastatraivāntaradhīyata