अध्याय 183: कर्ण ने अर्जुन पर शक्ति क्यों नहीं चलाई

एकवीरवधे मोघा शक्तिः सूतात्मजे यदा ।
कस्मात्सर्वान्समुत्सृज्य स तां पार्थे न मुक्तवान्

ekavīravadhe moghā śaktiḥ sūtātmaje yadā |
kasmātsarvānsamutsṛjya sa tāṃ pārthe na muktavān

तस्मिन्हते हता हि स्युः सर्वे पाण्डवसृञ्जयाः ।
एकवीरवधे कस्माद्युद्धे न जयमादधे

tasminhate hatā hi syuḥ sarve pāṇḍavasṛñjayāḥ |
ekavīravadhe kasmādyuddhe na jayamādadhe

आहूतो न निवर्तेयमिति तस्य महाव्रतम् ।
स्वयं मार्गयितव्यः स सूतपुत्रेण फल्गुनः

āhūto na nivarteyamiti tasya mahāvratam |
svayaṃ mārgayitavyaḥ sa sūtaputreṇa phalgunaḥ

ततो द्वैरथमानीय फल्गुनं शक्तदत्तया ।
जघान न वृषा कस्मात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

tato dvairathamānīya phalgunaṃ śaktadattayā |
jaghāna na vṛṣā kasmāttanmamācakṣva sañjaya

नूनं बुद्धिविहीनश्चाप्यसहायश्च मे सुतः ।
शत्रुभिर्व्यंसितः पापः कथं नु स जयेदरीन्

nūnaṃ buddhivihīnaścāpyasahāyaśca me sutaḥ |
śatrubhirvyaṃsitaḥ pāpaḥ kathaṃ nu sa jayedarīn

या ह्यस्य परमा शक्तिर्जयस्य च परायणम् ।
सा शख्तिर्वासुदेवेन व्यंसिता च घटोत्कचे

yā hyasya paramā śaktirjayasya ca parāyaṇam |
sā śakhtirvāsudevena vyaṃsitā ca ghaṭotkace

कुणेर्यथा हस्तगतं हियेद्बिल्वं बलीयसा ।
तथा शक्तिरमोघा सा मोघीभूता घटोत्कचे

kuṇeryathā hastagataṃ hiyedbilvaṃ balīyasā |
tathā śaktiramoghā sā moghībhūtā ghaṭotkace

यथा वराहस्य शुनश्च युध्यतो--
स्तयोरभावे श्वपचस्य लाभः ।
मन्ये विद्वन्वासुदेवस्य तद्व--
द्युद्धे लाभः कर्णहैडिम्बयोर्वै

yathā varāhasya śunaśca yudhyato--
stayorabhāve śvapacasya lābhaḥ |
manye vidvanvāsudevasya tadva--
dyuddhe lābhaḥ karṇahaiḍimbayorvai

घटोत्कचो यदि हन्याद्वि कर्णं
परो लाभः स भवेत्पाण्डवानाम् ।
वैकर्तनो वा यदि तं निहन्या--
त्तथापि कृत्यं शक्तिनाशात्कृतं स्यात्

ghaṭotkaco yadi hanyādvi karṇaṃ
paro lābhaḥ sa bhavetpāṇḍavānām |
vaikartano vā yadi taṃ nihanyā--
ttathāpi kṛtyaṃ śaktināśātkṛtaṃ syāt

इति प्राज्ञः प्रज्ञयैतद्विचिन्त्य
घटोत्कचं सूतपुत्रेण युद्धे ।
अघातयद्वासुदेवो नृसिंहः
प्रियं कुर्वन्पाण्डवानां हितं च

iti prājñaḥ prajñayaitadvicintya
ghaṭotkacaṃ sūtaputreṇa yuddhe |
aghātayadvāsudevo nṛsiṃhaḥ
priyaṃ kurvanpāṇḍavānāṃ hitaṃ ca

एतच्चिकीर्षितं ज्ञात्वा कर्णे मधुनिहा नृप ।
नियोजयामास तदा द्वैरथे राक्षसेश्वरम्

etaccikīrṣitaṃ jñātvā karṇe madhunihā nṛpa |
niyojayāmāsa tadā dvairathe rākṣaseśvaram

घटोत्कचं महावीर्यं महाबुद्धिर्जनार्दनः ।
अमोघाया विघातार्थं राजन्दुर्मन्त्रिते तव

ghaṭotkacaṃ mahāvīryaṃ mahābuddhirjanārdanaḥ |
amoghāyā vighātārthaṃ rājandurmantrite tava

तदैव कृतकार्या हि वयं स्याम कुरूद्वह ।
न रक्षेद्यदि कृष्णस्तं पार्थं कर्णान्महारथात्

tadaiva kṛtakāryā hi vayaṃ syāma kurūdvaha |
na rakṣedyadi kṛṣṇastaṃ pārthaṃ karṇānmahārathāt

साश्वध्वजरथः सङ्क्ये धृतराष्ट्र पतेद्भुवि ।
विना जनार्दनं पार्थो योगानामीश्वरं प्रभुम्

sāśvadhvajarathaḥ saṅkye dhṛtarāṣṭra patedbhuvi |
vinā janārdanaṃ pārtho yogānāmīśvaraṃ prabhum

तैस्तैरुपायैर्बहुभी रक्ष्यमाणः स पार्थिव ।
जयत्यभिमुखः शत्रून्पार्थः कृष्णेन पालितः

taistairupāyairbahubhī rakṣyamāṇaḥ sa pārthiva |
jayatyabhimukhaḥ śatrūnpārthaḥ kṛṣṇena pālitaḥ

सविशेषं त्वमेयात्मा कृष्णो रक्षेन्न फल्गुनम् ।
हन्यात्क्षिप्रं हि कौन्तेयं शक्तिर्वृक्षमिवाशनिः

saviśeṣaṃ tvameyātmā kṛṣṇo rakṣenna phalgunam |
hanyātkṣipraṃ hi kaunteyaṃ śaktirvṛkṣamivāśaniḥ

विरोधी च कुमन्त्री च प्राज्ञमानी ममात्मजः ।
यस्यैष समतिक्रान्तो वधोपायो जयं प्रति

virodhī ca kumantrī ca prājñamānī mamātmajaḥ |
yasyaiṣa samatikrānto vadhopāyo jayaṃ prati

स वा कर्णो महाबुद्धिः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
न मुक्तवान्कथं सूत ताममोघां धनञ्जये

sa vā karṇo mahābuddhiḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
na muktavānkathaṃ sūta tāmamoghāṃ dhanañjaye

तवापि समतिक्रान्तमेतद्गावल्गणे कथम् ।
एतमर्थं महाबुद्धे यत्त्वया नावबोधितः

tavāpi samatikrāntametadgāvalgaṇe katham |
etamarthaṃ mahābuddhe yattvayā nāvabodhitaḥ

दुर्योधनस्य शकुनेर्मम दुःशासनस्य च ।
रात्रौ रात्रौ भवत्येषा नित्यमेव विकत्थना

duryodhanasya śakunermama duḥśāsanasya ca |
rātrau rātrau bhavatyeṣā nityameva vikatthanā

श्वः सर्वसैन्यानुत्सृज्य जहि कर्ण धनञ्जयम् ।
प्रेष्यवत्पाण्डुपाञ्चालानुपभोक्ष्यामहे ततः

śvaḥ sarvasainyānutsṛjya jahi karṇa dhanañjayam |
preṣyavatpāṇḍupāñcālānupabhokṣyāmahe tataḥ

अथवा निहते पार्थं पाण्डवान्यतमं ततः ।
स्थापयेद्यदि वार्ष्णेयस्तस्मात्कृष्णो हि हन्यताम्

athavā nihate pārthaṃ pāṇḍavānyatamaṃ tataḥ |
sthāpayedyadi vārṣṇeyastasmātkṛṣṇo hi hanyatām

कृष्णो हि मूलं पाण्डूनां पार्थः स्कन्ध इवोद्गतः ।
शाखा इवेतरे पार्थाः पाञ्चालाः पत्रसंज्ञिताः

kṛṣṇo hi mūlaṃ pāṇḍūnāṃ pārthaḥ skandha ivodgataḥ |
śākhā ivetare pārthāḥ pāñcālāḥ patrasaṃjñitāḥ

कृष्णाश्रयाः कृष्णबलाः कृष्णनाथाश्च पाण्डवाः ।
कृष्णः परायणं चैषां ज्योतिषामिव चन्द्रमाः

kṛṣṇāśrayāḥ kṛṣṇabalāḥ kṛṣṇanāthāśca pāṇḍavāḥ |
kṛṣṇaḥ parāyaṇaṃ caiṣāṃ jyotiṣāmiva candramāḥ

तस्मात्पर्णानि शाखाश्च स्कन्धं चोत्सृज्य सूतज ।
कृष्णं हि विद्वि पाण्डूनां मूलं सर्वत्र सर्वदा

tasmātparṇāni śākhāśca skandhaṃ cotsṛjya sūtaja |
kṛṣṇaṃ hi vidvi pāṇḍūnāṃ mūlaṃ sarvatra sarvadā

हन्याद्यदि हि दाशार्हं कर्णो यादवनन्दनम् ।
कृत्स्ना वसुमती राजन्वशे तस्य न संशयः

hanyādyadi hi dāśārhaṃ karṇo yādavanandanam |
kṛtsnā vasumatī rājanvaśe tasya na saṃśayaḥ

यदि हि स निहतः शयीत भूमौ
यदुकुलपाण्डवनन्दनो महात्मा ।
ननु तव वसुधा नरेन्द्र सर्वा
सगिरिसमुद्रवना वशं व्रजेत

yadi hi sa nihataḥ śayīta bhūmau
yadukulapāṇḍavanandano mahātmā |
nanu tava vasudhā narendra sarvā
sagirisamudravanā vaśaṃ vrajeta

सा तु बुद्धिः कृताऽप्येवं जाग्रति त्रिदशेश्वरे ।
अप्रमेये हृषीकेशे युद्धकाले त्वमुह्यत

sā tu buddhiḥ kṛtā'pyevaṃ jāgrati tridaśeśvare |
aprameye hṛṣīkeśe yuddhakāle tvamuhyata

अर्जुनं चापि राधेयात्सदा रक्षति केशवः ।
न ह्येनमैच्छत्प्रमुखे सौतेः स्थापयितुं रणे

arjunaṃ cāpi rādheyātsadā rakṣati keśavaḥ |
na hyenamaicchatpramukhe sauteḥ sthāpayituṃ raṇe

अन्यांश्चास्मै रथोदारानुपास्थापयदच्युतः ।
अमोघां तां कथं शक्तिं मोघां कुर्यामिति प्रभो

anyāṃścāsmai rathodārānupāsthāpayadacyutaḥ |
amoghāṃ tāṃ kathaṃ śaktiṃ moghāṃ kuryāmiti prabho

यश्चैवं रक्षते पार्थं कर्णात्कृष्णो महामनाः ।
आत्मानं स कथं राजन्न रक्षेत्पुरुपोत्तमः

yaścaivaṃ rakṣate pārthaṃ karṇātkṛṣṇo mahāmanāḥ |
ātmānaṃ sa kathaṃ rājanna rakṣetpurupottamaḥ

परिचिन्त्य तु पश्यामि चक्रायुधमरिन्दमम् ।
न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु यो जयेत जनार्दनम्

paricintya tu paśyāmi cakrāyudhamarindamam |
na so'sti triṣu lokeṣu yo jayeta janārdanam

ततः कृष्णं महाबाहुं सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
पप्रच्छ रथशार्दूलः कर्णं प्रति महारथः

tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
papraccha rathaśārdūlaḥ karṇaṃ prati mahārathaḥ

अयं च प्रत्ययः कर्णे शक्तिश्चामितविक्रमा ।
किमर्थं सूतपुत्रेण न मुक्ता फल्गुने तु सा

ayaṃ ca pratyayaḥ karṇe śaktiścāmitavikramā |
kimarthaṃ sūtaputreṇa na muktā phalgune tu sā

दुःशासनश्च कर्णश्च शकुनिश्च मसैन्धवः ।
सततं मन्त्रयन्ति स्म दुर्योधनपुरोगमाः ।

duḥśāsanaśca karṇaśca śakuniśca masaindhavaḥ |
satataṃ mantrayanti sma duryodhanapurogamāḥ |

कर्णकर्ण महेष्वास रणेऽमितपराक्रम ।
नान्यस्य शक्तिरेषा ते मोक्तव्या जयतां वर

karṇakarṇa maheṣvāsa raṇe'mitaparākrama |
nānyasya śaktireṣā te moktavyā jayatāṃ vara

ऋते महारथात्कर्ण कुन्तीपुत्राद्वनञ्जयात् ।
स हि तेषामतियशा देवानामिव वासवः

ṛte mahārathātkarṇa kuntīputrādvanañjayāt |
sa hi teṣāmatiyaśā devānāmiva vāsavaḥ

तस्मिन्विनिहते पार्थे पाण्डवाः सृञ्जयैः सह ।
भविष्यन्ति गतात्मानः सुरा इव निरग्नयः

tasminvinihate pārthe pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha |
bhaviṣyanti gatātmānaḥ surā iva niragnayaḥ

तथेति च प्रतिज्ञातं कर्णेन शिनिपुङ्गव ।
हृदि नित्यं च कर्णस्य वधो गाण्डीवधन्वनः

tatheti ca pratijñātaṃ karṇena śinipuṅgava |
hṛdi nityaṃ ca karṇasya vadho gāṇḍīvadhanvanaḥ

अहमेव तु राधेयं मोहयामि युधांवर ।
ततो नावासृजच्छक्तिं पाण्डवे श्वेतवाहने

ahameva tu rādheyaṃ mohayāmi yudhāṃvara |
tato nāvāsṛjacchaktiṃ pāṇḍave śvetavāhane

फल्गुनस्य हि सा मृत्युरिति चिन्तयतोऽनिशम् ।
न निद्रा न च मे हार्षो मनसोऽस्ति युधांवर

phalgunasya hi sā mṛtyuriti cintayato'niśam |
na nidrā na ca me hārṣo manaso'sti yudhāṃvara

घटोत्कचे व्यंसितां तु दृष्ट्वा तां शिनिपुङ्गव ।
मृत्योरास्यान्तरान्मुक्तं पस्याम्यद्य धनञ्जयम्

ghaṭotkace vyaṃsitāṃ tu dṛṣṭvā tāṃ śinipuṅgava |
mṛtyorāsyāntarānmuktaṃ pasyāmyadya dhanañjayam

न पिता न च मे माता न यूयं भ्रातरस्तथा ।
न च प्राणास्तथा रक्ष्या यथा बीभत्सुराहवे

na pitā na ca me mātā na yūyaṃ bhrātarastathā |
na ca prāṇāstathā rakṣyā yathā bībhatsurāhave

त्रैलोक्यराज्याद्यत्किञ्चिद्भवेदन्यत्सुदुर्लभम् ।
नेच्छेयं सात्वताहं तद्विना पार्थं धनञ्जयम्

trailokyarājyādyatkiñcidbhavedanyatsudurlabham |
neccheyaṃ sātvatāhaṃ tadvinā pārthaṃ dhanañjayam

अतः प्रहर्षः सुमहान्युयुधानाद्य मेऽभवत् ।
मृतं प्रत्यागतमिव दृष्ट्वा पार्थं धनञ्जयम्

ataḥ praharṣaḥ sumahānyuyudhānādya me'bhavat |
mṛtaṃ pratyāgatamiva dṛṣṭvā pārthaṃ dhanañjayam

अतश्च प्रहितो युद्धे मया कर्णाय राक्षसः ।
न ह्यन्यः समरे रात्रौ शक्तः कर्णं प्रबाधितुम्

ataśca prahito yuddhe mayā karṇāya rākṣasaḥ |
na hyanyaḥ samare rātrau śaktaḥ karṇaṃ prabādhitum

इति सात्यकये प्राह तदा देवकिनन्दनः ।
धनञ्जयहिते युक्तस्तत्प्रिये सततं रतः

iti sātyakaye prāha tadā devakinandanaḥ |
dhanañjayahite yuktastatpriye satataṃ rataḥ