अध्याय 185: अर्जुन के कहने पर दोनों सेनाएँ चन्द्रोदय तक सोईं

व्यासेनैवमथोक्तस्तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
स्वयं कर्णवधाद्वीरो निवृत्तो भरतर्षभ

vyāsenaivamathoktastu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
svayaṃ karṇavadhādvīro nivṛtto bharatarṣabha

घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण ता निशाम् ।
दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः

ghaṭotkace tu nihate sūtaputreṇa tā niśām |
duḥkhāmarṣavaśaṃ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

दृष्ट्वा भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव ।
धृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय

dṛṣṭvā bhīmena mahatīṃ vāryamāṇāṃ camūṃ tava |
dhṛṣṭadyumnamuvācedaṃ kumbhayoniṃ nivāraya

त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात् ।
सशरः कवची खङ्गी धन्वी च परतापनः ।
अभिद्रव रणे हृष्टो मा च ते भीः कथञ्चन

tvaṃ hi droṇavināśāya samutpanno hutāśanāt |
saśaraḥ kavacī khaṅgī dhanvī ca paratāpanaḥ |
abhidrava raṇe hṛṣṭo mā ca te bhīḥ kathañcana

जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश्च यशोधरः ।
अभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयोनिं समन्ततः

janamejayaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhiśca yaśodharaḥ |
abhidravantu saṃhṛṣṭāḥ kumbhayoniṃ samantataḥ

नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ।
द्रुपदश्च विराटश्च पुत्रभातृसमन्वितौ

nakulaḥ sahadevaśca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ |
drupadaśca virāṭaśca putrabhātṛsamanvitau

सात्यकिः केकयाश्चैव पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
अभिद्रवन्तु वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया

sātyakiḥ kekayāścaiva pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ |
abhidravantu vegena kumbhayonivadhepsayā

तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच्च किञ्चन ।
पदाताश्च रणे द्रोणं पातयन्तु महारथम्

tathaiva rathinaḥ sarve hastyaśvaṃ yacca kiñcana |
padātāśca raṇe droṇaṃ pātayantu mahāratham

तथाऽऽज्ञप्तास्तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मना ।
अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया

tathā''jñaptāstu te sarve pāṇḍavena mahātmanā |
abhyadravanta vegena kumbhayonivadhepsayā

आगच्छतस्तान्सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् ।
प्रतिजग्राह समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः

āgacchatastānsahasā sarvodyogena pāṇḍavān |
pratijagrāha samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्ध इच्छन्द्रोणस्य जीवितम्

tato duryodhano rājā sarvodyogena pāṇḍavān |
abhyadravatsusaṅkruddha icchandroṇasya jīvitam

ततः प्रववृते युद्धं श्रान्तवाहनसैनिकम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ śrāntavāhanasainikam |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatāmitaretaram

निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्च संयुगे ।
नाभ्यपद्यन्त समरे काञ्चिच्चेष्टां महारथाः

nidrāndhāste mahārāja pariśrāntāśca saṃyuge |
nābhyapadyanta samare kāñcicceṣṭāṃ mahārathāḥ

त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका ।
सहस्रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी

triyāmā rajanī caiṣā ghorarūpā bhayānakā |
sahasrayāmapratimā babhūva prāṇahāriṇī

वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषतः ।
घोरा रात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतः

vadhyatāṃ ca tathā teṣāṃ kṣatānāṃ ca viśeṣataḥ |
ghorā rātriḥ samājajñe nidrāndhānāṃ viśeṣataḥ

सर्वे ह्यासन्निरुत्साहाः क्षत्रिया दीनचेतसः ।
तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः

sarve hyāsannirutsāhāḥ kṣatriyā dīnacetasaḥ |
tava caiva pareṣāṃ ca gatāstrā vigateṣavaḥ

ते तदा पारयन्तश्च भ्रमन्तश्च विशेषतः ।
स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहुः स्वामनीकिनीम्

te tadā pārayantaśca bhramantaśca viśeṣataḥ |
svadharmamanupaśyanto na jahuḥ svāmanīkinīm

अस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाः ।
रथेष्वन्ये गजेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत

astrāṇyanye samutsṛjya nidrāndhāḥ śerate janāḥ |
ratheṣvanye gajeṣvanye hayeṣvanye ca bhārata

निद्रान्धा नो बुबुधिरे काञ्चिच्चेष्टां नराधिप ।
तानन्ये समरे योधाः प्रेषयन्ति यमक्षयम्

nidrāndhā no bubudhire kāñcicceṣṭāṃ narādhipa |
tānanye samare yodhāḥ preṣayanti yamakṣayam

स्वप्नायमानांस्त्वपरे परानतिविचेतसः ।
आत्मानं समरे जघ्नुः स्वानेव च परानपि

svapnāyamānāṃstvapare parānativicetasaḥ |
ātmānaṃ samare jaghnuḥ svāneva ca parānapi

नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे

nānāvāco vimuñcanto nidrāndhāste mahāraṇe

अस्माकं च महाराज परेभ्यो बहवो जनाः ।
योद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निदासंरक्तलोचनाः

asmākaṃ ca mahārāja parebhyo bahavo janāḥ |
yoddhavyamiti tiṣṭhanto nidāsaṃraktalocanāḥ

संसर्पन्तो रणे केचिन्निद्रान्धास्ते तथापरान् ।
जघ्रुः शूरा रणे शूरांस्तस्मिंस्तमसि दारुणे

saṃsarpanto raṇe kecinnidrāndhāste tathāparān |
jaghruḥ śūrā raṇe śūrāṃstasmiṃstamasi dāruṇe

हन्यमानमथात्मावनं परैश्च बहवो जनाः ।
नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम्

hanyamānamathātmāvanaṃ paraiśca bahavo janāḥ |
nābhyajānanta samare nidrayā mohitā bhṛśam

तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभः ।
उवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चैः सन्नादयन्दिशः

teṣāmetādṛśīṃ ceṣṭāṃ vijñāya puruṣarṣabhaḥ |
uvāca vākyaṃ bībhatsuruccaiḥ sannādayandiśaḥ

श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धाः सर्व एव सवाहनाः ।
तमसा च वृते सैन्ये रजसा बहुलेन च

śrāntā bhavanto nidrāndhāḥ sarva eva savāhanāḥ |
tamasā ca vṛte sainye rajasā bahulena ca

ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिकाः ।
निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम्

te yūyaṃ yadi manyadhvamupāramata sainikāḥ |
nimīlayata cātraiva raṇabhūmau muhūrtakam

ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्चन्द्रमस्युदिते पुनः ।
संसाधयिष्यथान्योन्यं स्वर्गाय कुरुपाण्डवाः

tato vinidrā viśrāntāścandramasyudite punaḥ |
saṃsādhayiṣyathānyonyaṃ svargāya kurupāṇḍavāḥ

तद्वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य विशाम्पते ।
अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन्

tadvacaḥ sarvadharmajñā dhārmikasya viśāmpate |
arocayanta sainyāni tathā cānyonyamabruvan

चुक्रुशुः कर्णकर्णेनि तथा दुर्योधनेति च ।
उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी

cukruśuḥ karṇakarṇeni tathā duryodhaneti ca |
upāramata pāṇḍūnāṃ viratā hi varūthinī

तथा विक्रोशमानस्य फल्गुनस्य ततस्ततः ।
उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत

tathā vikrośamānasya phalgunasya tatastataḥ |
upāramata pāṇḍūnāṃ senā tava ca bhārata

तामस्य वाचं देवाश्च ऋषयश्च महात्मनः ।
सर्वसैन्यानि चाक्षुद्रां प्रहृष्टाः प्रत्यपूजयन्

tāmasya vācaṃ devāśca ṛṣayaśca mahātmanaḥ |
sarvasainyāni cākṣudrāṃ prahṛṣṭāḥ pratyapūjayan

तत्सम्पूज्य वचोऽक्रूरं सर्वसैन्यानि भारत ।
मुहूर्तमस्वपन्राजञ्श्रान्तानि भरतर्षभ

tatsampūjya vaco'krūraṃ sarvasainyāni bhārata |
muhūrtamasvapanrājañśrāntāni bharatarṣabha

सा तु सम्प्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत ।
सुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत्

sā tu samprāpya viśrāmaṃ dhvajinī tava bhārata |
sukhamāptavatī vīramarjunaṃ pratyapūjayat

त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ ।
धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानघ

tvayi vedāstathāstrāṇi tvayi buddhiparākramau |
dharmastvayi mahābāho dayā bhūteṣu cānagha

यच्चाश्वस्तास्तवेच्छामः शर्म पार्थ तदस्तु ते ।
मनसश्च प्रियानर्थान्वीर क्षिप्रमवाप्नुहि

yaccāśvastāstavecchāmaḥ śarma pārtha tadastu te |
manasaśca priyānarthānvīra kṣipramavāpnuhi

इति ते तं नरव्याघ्रं प्रशंसन्तो महारथाः ।
निद्रया समवाक्षिप्तास्तूष्णीमासन्विशाम्पते

iti te taṃ naravyāghraṃ praśaṃsanto mahārathāḥ |
nidrayā samavākṣiptāstūṣṇīmāsanviśāmpate

वीरा वारणकुम्भेषु सुषुपुर्युद्धकर्शिताः ।
रात्रौ रतिपरिश्रान्ताः कामिनीनां कुचेष्विव

vīrā vāraṇakumbheṣu suṣupuryuddhakarśitāḥ |
rātrau ratipariśrāntāḥ kāminīnāṃ kuceṣviva

अश्वपृष्ठेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे ।
गजस्कन्धगताश्चान्ये शेरते चापरे क्षितौ

aśvapṛṣṭheṣu cāpyanye rathanīḍeṣu cāpare |
gajaskandhagatāścānye śerate cāpare kṣitau

सायुधाः सगदाश्चैव सखङ्गाः सपरश्वथाः ।
सप्रासकवचाश्चान्ये नराः सुप्ताः पृथक्पृथक्

sāyudhāḥ sagadāścaiva sakhaṅgāḥ saparaśvathāḥ |
saprāsakavacāścānye narāḥ suptāḥ pṛthakpṛthak

गजास्ते पन्नगाभोगैर्हस्तैर्भूरेणुगुण्ठितैः ।
निद्रान्धा वसुधां चक्रुर्घ्राणनिः श्वासशीतलाम्

gajāste pannagābhogairhastairbhūreṇuguṇṭhitaiḥ |
nidrāndhā vasudhāṃ cakrurghrāṇaniḥ śvāsaśītalām

सुप्ताः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तो महीतले ।
विकीर्णा गिरयो यद्वन्निःश्वसद्भिर्महोरगैः

suptāḥ śuśubhire tatra niḥśvasanto mahītale |
vikīrṇā girayo yadvanniḥśvasadbhirmahoragaiḥ

समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर्विकृतां महीम् ।
हयाः काञ्चनयोक्त्रास्ते केसरालम्बिभिर्युगैः ।
सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः

samāṃ ca viṣamāṃ cakruḥ khurāgrairvikṛtāṃ mahīm |
hayāḥ kāñcanayoktrāste kesarālambibhiryugaiḥ |
suṣupustatra rājendra yuktā vāheṣu sarvaśaḥ

एवं हयाश्च नागाश्च योधाश्च भरतर्पभ ।
युद्धाद्विरम्य सुषुपुः श्रमेण महताऽन्विताः

evaṃ hayāśca nāgāśca yodhāśca bharatarpabha |
yuddhādviramya suṣupuḥ śrameṇa mahatā'nvitāḥ

तत्तथा निद्रया भग्नं तद्बभौ निःस्वनं बलम् ।
कुशलैः शिल्पिभिर्न्यस्तं पटे चित्रमिवाद्भुतम्

tattathā nidrayā bhagnaṃ tadbabhau niḥsvanaṃ balam |
kuśalaiḥ śilpibhirnyastaṃ paṭe citramivādbhutam

ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः
परस्परं सायकविक्षताङ्गाः ।
कुम्भेषु लीनाः सुषुपुर्गजानां
कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम्

te kṣatriyāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ
parasparaṃ sāyakavikṣatāṅgāḥ |
kumbheṣu līnāḥ suṣupurgajānāṃ
kuceṣu lagnā iva kāminīnām

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना ।
नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङ्कृता

tataḥ kumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunā |
netrānandena candreṇa māhendrī digalaṅkṛtā

दशशताक्षककुब्दरिनिःसृतः
किरणकेसरभासुरपिञ्जरः ।
तिमिरवारणवृथविदारणः
समुदियादुदयाचलकेसरी

daśaśatākṣakakubdariniḥsṛtaḥ
kiraṇakesarabhāsurapiñjaraḥ |
timiravāraṇavṛthavidāraṇaḥ
samudiyādudayācalakesarī

हरवृषोत्तमगात्रसमद्युतिः
स्मरशरासनपूर्णसमप्रभः ।
नववधृस्मितचारुमनोहरः
प्रविसृतः कुमुदाकरबान्धवः

haravṛṣottamagātrasamadyutiḥ
smaraśarāsanapūrṇasamaprabhaḥ |
navavadhṛsmitacārumanoharaḥ
pravisṛtaḥ kumudākarabāndhavaḥ

ततो मुहूर्ताद्भगवान्पुरस्ताच्छशलक्षणः ।
अरुणं दर्शयामास ग्रसञ्ज्योतिः प्रभां प्रभुः

tato muhūrtādbhagavānpurastācchaśalakṣaṇaḥ |
aruṇaṃ darśayāmāsa grasañjyotiḥ prabhāṃ prabhuḥ

अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम् ।
रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्दं मन्दमवासृजत्

aruṇasya tu tasyānu jātarūpasamaprabham |
raśmijālaṃ mahaccandro mandaṃ mandamavāsṛjat

उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मयः ।
पर्यगच्छञ्छनैः सर्वा दिशः खं च क्षितिं तथा

utsārayantaḥ prabhayā tamaste candraraśmayaḥ |
paryagacchañchanaiḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca kṣitiṃ tathā

ततो मुहूर्ताद्भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत् ।
अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा

tato muhūrtādbhuvanaṃ jyotirbhūtamivābhavat |
aprakhyamaprakāśaṃ ca jagāmāśu tamastathā

प्रतिप्रकाशिते लोके दिवाभूते निशाकरे ।
विचेरुर्न विचेरुश्च राजन्नक्तञ्चरास्ततः

pratiprakāśite loke divābhūte niśākare |
vicerurna viceruśca rājannaktañcarāstataḥ

बोध्यमानं तु तत्सैन्यं राजंश्चन्द्रस्य रश्मिभिः ।
बुबुधे शतपत्राणां वनं सूर्यांशुभिर्यथा

bodhyamānaṃ tu tatsainyaṃ rājaṃścandrasya raśmibhiḥ |
bubudhe śatapatrāṇāṃ vanaṃ sūryāṃśubhiryathā

यथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितः सागरोऽभवत् ।
तथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितश्च बलार्णवः

yathā candrodayoddhūtaḥ kṣubhitaḥ sāgaro'bhavat |
tathā candrodayoddhūtaḥ kṣubhitaśca balārṇavaḥ

ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव विशाम्पते ।
लोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punareva viśāmpate |
loke lokavināśāya paraṃ lokamabhīpsatām