अध्याय 182: श्रीकृष्ण बताते हैं कि बड़े शत्रु क्यों हटाए

कथमस्मद्धितार्थं ते कैश्च योगैर्जनार्दन ।
जरासन्धप्रभृतयो घातिताः पृथिवीश्वराः

kathamasmaddhitārthaṃ te kaiśca yogairjanārdana |
jarāsandhaprabhṛtayo ghātitāḥ pṛthivīśvarāḥ

जरासन्धश्चेदिराजो नैषादिश्च महाबलः ।
यदि स्युर्न हताः पूर्वमिदानीं स्युर्भयङ्कराः

jarāsandhaścedirājo naiṣādiśca mahābalaḥ |
yadi syurna hatāḥ pūrvamidānīṃ syurbhayaṅkarāḥ

दुर्योधनस्तानवश्यं वृणुयाद्रथसत्तमान् ।
तेऽस्मासु नित्यविद्विष्टाः संश्रयेयुश्च कौरवान्

duryodhanastānavaśyaṃ vṛṇuyādrathasattamān |
te'smāsu nityavidviṣṭāḥ saṃśrayeyuśca kauravān

ते हि वीरा महेष्वासाः कृतास्त्रा दृढयोधिनः ।
धार्तराष्ट्रचमूं कृत्स्नां रक्षेयुरमरा इव

te hi vīrā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā dṛḍhayodhinaḥ |
dhārtarāṣṭracamūṃ kṛtsnāṃ rakṣeyuramarā iva

सूतपुत्रो जरासन्धश्चेदिराजो निषादजः ।
सुयोधनं समाश्रित्य तपेरन्पृथिवीमिमाम्

sūtaputro jarāsandhaścedirājo niṣādajaḥ |
suyodhanaṃ samāśritya taperanpṛthivīmimām

योगैरभिहता यैस्ते तन्मे शृणु धनञ्जय ।
अजय्या हि विना योगैर्मृधे ते दैवतैरपि

yogairabhihatā yaiste tanme śṛṇu dhanañjaya |
ajayyā hi vinā yogairmṛdhe te daivatairapi

एकैको हि पृथक् तेषां समस्तां रिपुवाहिनीम् ।
योधयेत्समरे पार्थ लोकपालाभिरक्षिताम्

ekaiko hi pṛthak teṣāṃ samastāṃ ripuvāhinīm |
yodhayetsamare pārtha lokapālābhirakṣitām

जरासन्धो हि रुषितो रौहिणेयप्रधर्षितः ।
अस्मद्वधार्थं चिक्षेप गदां वै सर्वघातिनीम्

jarāsandho hi ruṣito rauhiṇeyapradharṣitaḥ |
asmadvadhārthaṃ cikṣepa gadāṃ vai sarvaghātinīm

सीमन्तमिव कुर्वाणा नभसः पावकप्रभा ।
अदृश्यतापतन्ती सा शक्रुमुक्ता यथाऽशनिः

sīmantamiva kurvāṇā nabhasaḥ pāvakaprabhā |
adṛśyatāpatantī sā śakrumuktā yathā'śaniḥ

तामापतन्तीं दृष्ट्वैव गदां रोहिणिनन्दनः ।
प्रतिघातार्थमस्त्रं वै स्थूणाकर्णमवासृजत्

tāmāpatantīṃ dṛṣṭvaiva gadāṃ rohiṇinandanaḥ |
pratighātārthamastraṃ vai sthūṇākarṇamavāsṛjat

अस्त्रवेगप्रतिहता सा गदा प्रापतद्भुवि ।
दारयन्ती धरां देवीं कम्पयन्तीव पर्वतान्

astravegapratihatā sā gadā prāpatadbhuvi |
dārayantī dharāṃ devīṃ kampayantīva parvatān

तत्र सा राक्षसी घोरा जरानाम्नी सुविक्रमा ।
सन्दधे सा हि सञ्जातं जरासन्धमरिन्दमम्

tatra sā rākṣasī ghorā jarānāmnī suvikramā |
sandadhe sā hi sañjātaṃ jarāsandhamarindamam

द्वाभ्यां जातो हि मातृभ्यामर्धदेहः पृथक्पृथक् ।
जरया सन्धितो यस्माज्जरासन्धस्ततोऽभवत्

dvābhyāṃ jāto hi mātṛbhyāmardhadehaḥ pṛthakpṛthak |
jarayā sandhito yasmājjarāsandhastato'bhavat

सा तु भूमिं गता पार्थ हता ससुतबान्दवा ।
गदया तेन चास्त्रेण स्थूणाकर्णेन राक्षसी

sā tu bhūmiṃ gatā pārtha hatā sasutabāndavā |
gadayā tena cāstreṇa sthūṇākarṇena rākṣasī

विनाभूतः स गदया जरासन्धो महामृधे ।
निहतो भीमसेनेन पश्यतस्ते धनञ्जय

vinābhūtaḥ sa gadayā jarāsandho mahāmṛdhe |
nihato bhīmasenena paśyataste dhanañjaya

यदि हि स्याद्गदापाणिर्जरासन्धः प्रतापवान् ।
सेन्द्रा देवा न तं हन्तुं रणे शक्ता नरोत्तम

yadi hi syādgadāpāṇirjarāsandhaḥ pratāpavān |
sendrā devā na taṃ hantuṃ raṇe śaktā narottama

त्वद्धितार्थं च नैषादिरङ्गुष्ठेन वियोजितः ।
द्रोणेनाचार्यकं कृत्वा छद्मना सत्यविक्रमः

tvaddhitārthaṃ ca naiṣādiraṅguṣṭhena viyojitaḥ |
droṇenācāryakaṃ kṛtvā chadmanā satyavikramaḥ

स तु बद्धाङ्गुलित्राणो नैषादिर्दृढविक्रमः ।
अतिमानी वचनरो बभौ राम इवापरः

sa tu baddhāṅgulitrāṇo naiṣādirdṛḍhavikramaḥ |
atimānī vacanaro babhau rāma ivāparaḥ

एकलव्यं हि साङ्गुष्ठमशक्ता देवदानवाः ।
सराक्षसोरगाः पार्थ विजेतुं युधि कर्हिचित्

ekalavyaṃ hi sāṅguṣṭhamaśaktā devadānavāḥ |
sarākṣasoragāḥ pārtha vijetuṃ yudhi karhicit

किमु मानुषमात्रेण शक्यः स्यात्प्रतिवीक्षितुम् ।
दृढमुष्टिः कृती नित्यमस्यमानो दिवानिशम्

kimu mānuṣamātreṇa śakyaḥ syātprativīkṣitum |
dṛḍhamuṣṭiḥ kṛtī nityamasyamāno divāniśam

त्वद्धितार्थं तु स मया हतः सङ्ग्राममूर्धनि

tvaddhitārthaṃ tu sa mayā hataḥ saṅgrāmamūrdhani

चेदिराजश्च विक्रान्तः प्रत्यक्षं निहतस्तव ।
स चाप्यशक्यः सङ्ग्रामे जेतुं सर्वसुरासुरैः

cedirājaśca vikrāntaḥ pratyakṣaṃ nihatastava |
sa cāpyaśakyaḥ saṅgrāme jetuṃ sarvasurāsuraiḥ

वधार्थं तस्य जातोऽहमन्येषां च सुरद्विषाम् ।
त्वत्सहायो नरव्याघ्र लोकानां हितकाम्यया

vadhārthaṃ tasya jāto'hamanyeṣāṃ ca suradviṣām |
tvatsahāyo naravyāghra lokānāṃ hitakāmyayā

हिडिम्बबककिर्मीरा भीमसेनेन पातिताः ।
रावणेन समप्राणा ब्रह्मयज्ञविनाशनाः

hiḍimbabakakirmīrā bhīmasenena pātitāḥ |
rāvaṇena samaprāṇā brahmayajñavināśanāḥ

हतस्तथैव मायावी हैडिम्बेनाप्यलायुधः ।
हैडिम्बश्चाप्युपायेन शक्त्या कर्णेन घातितः

hatastathaiva māyāvī haiḍimbenāpyalāyudhaḥ |
haiḍimbaścāpyupāyena śaktyā karṇena ghātitaḥ

यदि ह्येनं नाहनिष्यत्कर्णः शक्त्या महामृधे ।
मयां वध्योऽभविष्यत्स भैमसेनिर्घटोत्कचः ।
मया न निहतः पूर्वमेष युष्मत्प्रियेप्सया

yadi hyenaṃ nāhaniṣyatkarṇaḥ śaktyā mahāmṛdhe |
mayāṃ vadhyo'bhaviṣyatsa bhaimasenirghaṭotkacaḥ |
mayā na nihataḥ pūrvameṣa yuṣmatpriyepsayā

एष हि ब्राह्मणद्वेषी यज्ञद्वेषी च राक्षसः ।
धर्मस्य लोप्ता पापात्मा तस्मादेव निपातितः ।
व्यंसिता चाप्यूपायेन शक्रदत्ता मयाऽनघ

eṣa hi brāhmaṇadveṣī yajñadveṣī ca rākṣasaḥ |
dharmasya loptā pāpātmā tasmādeva nipātitaḥ |
vyaṃsitā cāpyūpāyena śakradattā mayā'nagha

येहि धर्मस्य लोप्तारो वध्यास्ते मम पाण्डव ।
धर्मसंस्थापनार्थं हि प्रतिज्ञैषा ममाव्यया

yehi dharmasya loptāro vadhyāste mama pāṇḍava |
dharmasaṃsthāpanārthaṃ hi pratijñaiṣā mamāvyayā

ब्रह्म सत्यं दमः शौचं धर्मो हीः श्रीर्धृतिः क्षमा ।
यत्र तत्र रमे नित्यमहं सत्येन ते शपे

brahma satyaṃ damaḥ śaucaṃ dharmo hīḥ śrīrdhṛtiḥ kṣamā |
yatra tatra rame nityamahaṃ satyena te śape

न विषादस्त्वया कार्यः कर्णं वैकर्तनं प्रति ।
उपदेक्ष्याम्युपायं ते येन तं प्रसहिष्यसि

na viṣādastvayā kāryaḥ karṇaṃ vaikartanaṃ prati |
upadekṣyāmyupāyaṃ te yena taṃ prasahiṣyasi

सुयोधनं चापि रणे हनिष्यति वृकोदरः ।
तस्यापि च वधोपायं वक्ष्यामि तव पाण्डव

suyodhanaṃ cāpi raṇe haniṣyati vṛkodaraḥ |
tasyāpi ca vadhopāyaṃ vakṣyāmi tava pāṇḍava

वर्धते तुमुलस्त्वेष शब्दः पचरमूं प्रति ।
विद्रवन्ति च सैन्यानि त्वदीयानि दिशो दश

vardhate tumulastveṣa śabdaḥ pacaramūṃ prati |
vidravanti ca sainyāni tvadīyāni diśo daśa

लब्धलक्ष्या हि कौरव्या विधमन्ति चमूं तव ।
दहत्येष च वः सैन्यं द्रोणः प्रहरतां वरः

labdhalakṣyā hi kauravyā vidhamanti camūṃ tava |
dahatyeṣa ca vaḥ sainyaṃ droṇaḥ praharatāṃ varaḥ