अध्याय 181: श्रीकृष्ण का हर्ष, कर्ण की शक्ति व्यर्थ हुई

तस्मिन्हते महामाये महातेजसि राक्षसे ।
अमर्षिताः पाण्डवेयाः किमकुर्वन्महारणे

tasminhate mahāmāye mahātejasi rākṣase |
amarṣitāḥ pāṇḍaveyāḥ kimakurvanmahāraṇe

मर्दिताश्च भृशं युद्धे किमकुर्वन्त सञ्जय

marditāśca bhṛśaṃ yuddhe kimakurvanta sañjaya

ये च तेऽभ्यद्रवन्द्रोणं व्यूढानीकं प्रहारिणः ।
सृञ्जयाः सह पाञ्चालैस्तेऽरुर्वन्किं महारणे

ye ca te'bhyadravandroṇaṃ vyūḍhānīkaṃ prahāriṇaḥ |
sṛñjayāḥ saha pāñcālaiste'rurvankiṃ mahāraṇe

सौमदत्तिवधाद्द्रोणमायत्तं सैन्धवस्य च ।
अमर्षाज्जीवितं त्यक्त्वा गाहमानं वरूथिनीम्

saumadattivadhāddroṇamāyattaṃ saindhavasya ca |
amarṣājjīvitaṃ tyaktvā gāhamānaṃ varūthinīm

जृम्भमाणमिव व्याघ्रं व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
कथं प्रत्युद्ययुर्द्रोणमजय्यं कुरुसृञ्जयाः

jṛmbhamāṇamiva vyāghraṃ vyāttānanamivāntakam |
kathaṃ pratyudyayurdroṇamajayyaṃ kurusṛñjayāḥ

आचार्यं ये च रक्षन्ति दुर्योधनपुरोगमाः ।
द्रौणिकर्णकृपास्तात ते ह्यकुर्वन्किमाहवे

ācāryaṃ ye ca rakṣanti duryodhanapurogamāḥ |
drauṇikarṇakṛpāstāta te hyakurvankimāhave

भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचिवृकोदरौ ।
आर्च्छतां मामकान्युद्धे कथं सञ्जय शंस मे

bhāradvājaṃ jighāṃsantau savyasācivṛkodarau |
ārcchatāṃ māmakānyuddhe kathaṃ sañjaya śaṃsa me

सिन्धुराजवधेनेमे घटोत्कचवधेन ते ।
अमर्षिताश्च सङ्क्रुद्धा रणं चक्रुः कथं युधि

sindhurājavadheneme ghaṭotkacavadhena te |
amarṣitāśca saṅkruddhā raṇaṃ cakruḥ kathaṃ yudhi

हैडिम्बिं निहतं दृष्ट्वा विशीर्णमिव पर्वतम् ।
बभूवुः पाण्डवाः सर्वे शोकबाष्पाकुलेक्षणाः

haiḍimbiṃ nihataṃ dṛṣṭvā viśīrṇamiva parvatam |
babhūvuḥ pāṇḍavāḥ sarve śokabāṣpākulekṣaṇāḥ

वासुदेवस्तु हर्षेण महताऽभिपरिप्लुतः ।
ननाद सिंहवन्नादं व्यथयन्निव भारत

vāsudevastu harṣeṇa mahatā'bhipariplutaḥ |
nanāda siṃhavannādaṃ vyathayanniva bhārata

हतं घटोत्कचं ज्ञात्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।
विनद्य च महानादं पर्यष्वजत फल्गुनम्

hataṃ ghaṭotkacaṃ jñātvā vāsudevaḥ pratāpavān |
vinadya ca mahānādaṃ paryaṣvajata phalgunam

स विनद्य महानादमभीशून्सन्नियम्य च ।
ननर्त हर्षसंवीतो वातोद्धूत इव द्रुमः

sa vinadya mahānādamabhīśūnsanniyamya ca |
nanarta harṣasaṃvīto vātoddhūta iva drumaḥ

ततः परिष्वज्य पुनः पार्थमास्फोट्य चासकृत् ।
रथोपस्थगतो धीमान्प्राणदत्पुनरच्युतः

tataḥ pariṣvajya punaḥ pārthamāsphoṭya cāsakṛt |
rathopasthagato dhīmānprāṇadatpunaracyutaḥ

प्रहृष्टमनसं ज्ञात्वा वासुदेवं महाबलः ।
अर्जुनोऽथाब्रवीद्राजन्नातिहृष्टमना इव

prahṛṣṭamanasaṃ jñātvā vāsudevaṃ mahābalaḥ |
arjuno'thābravīdrājannātihṛṣṭamanā iva

अतिहर्षोऽयमस्थाने तवाद्य मधुसूदन ।
शोकस्थाने तु सम्प्राप्ते हैडिम्बस्य वधेन तु

atiharṣo'yamasthāne tavādya madhusūdana |
śokasthāne tu samprāpte haiḍimbasya vadhena tu

विमुखानीह सैन्यानि हतं दृष्ट्वा घटोत्कचम् ।
वयं च भृशमुद्विग्ना हेडिम्बेस्तु निपातनात्

vimukhānīha sainyāni hataṃ dṛṣṭvā ghaṭotkacam |
vayaṃ ca bhṛśamudvignā heḍimbestu nipātanāt

नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति जनार्दन ।
तदद्य शंस मे पृष्टः सत्यं सत्यवतां वर

naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati janārdana |
tadadya śaṃsa me pṛṣṭaḥ satyaṃ satyavatāṃ vara

यद्येतन्न रहस्यं ते वक्तुमर्हस्यरिन्दम ।
धैर्यस्य विकृतिं ब्रूहि त्वमद्य मधुसूदन

yadyetanna rahasyaṃ te vaktumarhasyarindama |
dhairyasya vikṛtiṃ brūhi tvamadya madhusūdana

समुद्रस्येव संशोषं मेरोरिव विसर्पणम् ।
तथैतदद्य मन्येऽहं तव कर्म जनार्दन

samudrasyeva saṃśoṣaṃ meroriva visarpaṇam |
tathaitadadya manye'haṃ tava karma janārdana

अतिहर्षमिमं प्राप्तं शृणु मे त्वं धनञ्जय ।
अतीव मनसः सद्यः प्रसादकरमुत्तमम्

atiharṣamimaṃ prāptaṃ śṛṇu me tvaṃ dhanañjaya |
atīva manasaḥ sadyaḥ prasādakaramuttamam

शक्तिं घटोत्कचेनेमां व्यंसयित्वा महाद्युते ।
कर्णं निहतमेवाजौ विद्धि सद्यो धनञ्जय

śaktiṃ ghaṭotkacenemāṃ vyaṃsayitvā mahādyute |
karṇaṃ nihatamevājau viddhi sadyo dhanañjaya

शक्तिहस्तं पुनः कर्णं को लोकेऽस्ति पुमानिह ।
य एनमभितस्तिष्ठेत्कार्तिकेयमिवाहवे

śaktihastaṃ punaḥ karṇaṃ ko loke'sti pumāniha |
ya enamabhitastiṣṭhetkārtikeyamivāhave

दिष्ट्याऽपनीतकवचो दिष्ट्याऽपहृतकुण्डलः ।
दिष्ट्या सा व्यंसिता शक्तिरमोघाऽस्य घटोत्कचे

diṣṭyā'panītakavaco diṣṭyā'pahṛtakuṇḍalaḥ |
diṣṭyā sā vyaṃsitā śaktiramoghā'sya ghaṭotkace

यदि हि स्यात्सकवचस्तथैव स्यात्सकुण्डलः ।
सामरानपि लोकांस्त्रीनेकः कर्णो जयेद्रणे

yadi hi syātsakavacastathaiva syātsakuṇḍalaḥ |
sāmarānapi lokāṃstrīnekaḥ karṇo jayedraṇe

वासवो वा कुबेरो वा वरुणो वा जलेश्वरः ।
यमो वा नोत्सहेत्कर्णं रणे प्रतिसमासितुम्

vāsavo vā kubero vā varuṇo vā jaleśvaraḥ |
yamo vā notsahetkarṇaṃ raṇe pratisamāsitum

गाण्डीवमुद्यम्य भवांश्चक्रं चाहं सुदर्शनम् ।
न शक्तौ स्वो रणे जेतुं तथायुक्तं नरर्षभम्

gāṇḍīvamudyamya bhavāṃścakraṃ cāhaṃ sudarśanam |
na śaktau svo raṇe jetuṃ tathāyuktaṃ nararṣabham

त्वद्धितार्थं तु शक्रेण मायापहृतकुण्डलः ।
विहीनकवचश्चायं कृतः परपुरञ्जयः

tvaddhitārthaṃ tu śakreṇa māyāpahṛtakuṇḍalaḥ |
vihīnakavacaścāyaṃ kṛtaḥ parapurañjayaḥ

उत्कृत्य कवचं यस्मात्कुण्डले विमले च ते ।
प्रादाच्छक्राय वै कर्णस्तस्माद्वैकर्तनः स्मृतः

utkṛtya kavacaṃ yasmātkuṇḍale vimale ca te |
prādācchakrāya vai karṇastasmādvaikartanaḥ smṛtaḥ

आशिविष इव क्रुद्वः स्तम्भितो मन्त्रतेजसा ।
तथाऽद्य भाति कर्णो मे शान्तज्वाल इवानलः

āśiviṣa iva krudvaḥ stambhito mantratejasā |
tathā'dya bhāti karṇo me śāntajvāla ivānalaḥ

यदाप्रभृति कर्णाय शक्तिर्दत्ता महात्मना ।
वासवेन महाबाहो क्षिप्ता याऽसौ घटत्कचे

yadāprabhṛti karṇāya śaktirdattā mahātmanā |
vāsavena mahābāho kṣiptā yā'sau ghaṭatkace

कुण्डलाभ्यां निमायाथ दिव्येन कवचेन च ।
तां प्राप्यामन्यत वृषा सततं त्वां हतं रणे

kuṇḍalābhyāṃ nimāyātha divyena kavacena ca |
tāṃ prāpyāmanyata vṛṣā satataṃ tvāṃ hataṃ raṇe

एवं गतोऽपि शक्योऽयं हतुं नान्येन केनचित् ।
ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र शपे सत्येन चानघ

evaṃ gato'pi śakyo'yaṃ hatuṃ nānyena kenacit |
ṛte tvāṃ puruṣavyāghra śape satyena cānagha

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च सपस्वी नियतव्रतः ।
रिपुष्वपि दयावांश्च तस्मात्कर्णो वृषा स्मृतः

brahmaṇyaḥ satyavādī ca sapasvī niyatavrataḥ |
ripuṣvapi dayāvāṃśca tasmātkarṇo vṛṣā smṛtaḥ

युद्धशौण्डो महाबाहुर्नित्योद्यतशरासनः ।
केसरीव वने नर्दन्मत्तमातङ्गयूथपान् ।
विमर्दन्रथशार्दूलान्राजते रणमूर्धनिxxx

yuddhaśauṇḍo mahābāhurnityodyataśarāsanaḥ |
kesarīva vane nardanmattamātaṅgayūthapān |
vimardanrathaśārdūlānrājate raṇamūrdhanixxx

मध्यंगत इवादित्यो यो न शक्यो निरीक्षितुम् ।
त्वदीयैः पुरुषव्याघ्र योधमुख्यैर्महात्सभिः

madhyaṃgata ivādityo yo na śakyo nirīkṣitum |
tvadīyaiḥ puruṣavyāghra yodhamukhyairmahātsabhiḥ

शरजालसहस्रांशुः शरदीव दिxxxx

śarajālasahasrāṃśuḥ śaradīva dixxxx

तपान्ते जलदो यद्वच्छरधाराः क्षरन्मुहुः ।
दिव्यास्त्रजलदः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान्

tapānte jalado yadvaccharadhārāḥ kṣaranmuhuḥ |
divyāstrajaladaḥ karṇaḥ parjanya iva vṛṣṭimān

त्रिदशैरपि चास्यद्भिः शरवर्षं समन्ततः ।
अशक्यस्तदयं जेतुं स्रवद्भिर्मांसशोणितम्

tridaśairapi cāsyadbhiḥ śaravarṣaṃ samantataḥ |
aśakyastadayaṃ jetuṃ sravadbhirmāṃsaśoṇitam

कवचेन विहीनश्च कुण्डलाभ्यां च पाण्डव ।
सोऽद्य मानुषतां प्राप्तो विमुक्तः शक्रदत्तया

kavacena vihīnaśca kuṇḍalābhyāṃ ca pāṇḍava |
so'dya mānuṣatāṃ prāpto vimuktaḥ śakradattayā

एको हि योगोऽस्य भवेद्वधाय
च्छिद्रे ह्येनं स्वप्रमत्तः प्रमत्तम् ।
कृच्छ्रं प्राप्तं रथचक्रे विमग्ने
हन्याः पूर्वं त्वं तु संज्ञां विचार्य

eko hi yogo'sya bhavedvadhāya
cchidre hyenaṃ svapramattaḥ pramattam |
kṛcchraṃ prāptaṃ rathacakre vimagne
hanyāḥ pūrvaṃ tvaṃ tu saṃjñāṃ vicārya

न ह्युद्यतास्त्रं युधि हन्यादजय्य--
मप्येकवीरो बलभित्सवज्रः

na hyudyatāstraṃ yudhi hanyādajayya--
mapyekavīro balabhitsavajraḥ

जरासन्धश्चेदिराजो महात्मा
महाबाहुश्चैकलव्यो निषादः ।
एकैकशो निहताः सर्व एते
योगैस्तैस्तैस्त्वद्धितार्थं मयैव

jarāsandhaścedirājo mahātmā
mahābāhuścaikalavyo niṣādaḥ |
ekaikaśo nihatāḥ sarva ete
yogaistaistaistvaddhitārthaṃ mayaiva

अथापरे निहता राक्षसेन्द्रा
हिडिम्बकिर्मीरबकप्रधानाः ।
अलायुधः परचक्रावमर्दी
घटोत्कचश्चोग्रकर्मा तरस्वी

athāpare nihatā rākṣasendrā
hiḍimbakirmīrabakapradhānāḥ |
alāyudhaḥ paracakrāvamardī
ghaṭotkacaścograkarmā tarasvī