अध्याय 17: संशप्तक अर्जुन-वध की शपथ लेते हैं

ते सेने शिबिरं गत्वा न्यविशेतां विशाम्पते ।
यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वशः

te sene śibiraṃ gatvā nyaviśetāṃ viśāmpate |
yathābhāgaṃ yathānyāyaṃ yathāgulmaṃ ca sarvaśaḥ

कृत्वाऽवहारं सैन्यानां द्रोणः परमदुर्मनाः ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सव्रीडमिदमब्रवीत्

kṛtvā'vahāraṃ sainyānāṃ droṇaḥ paramadurmanāḥ |
duryodhanamabhiprekṣya savrīḍamidamabravīt

उक्तमेतन्मया पूर्वं न तिष्ठति धन्जये ।
शक्यो ग्रहीतुं सङ्ग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः

uktametanmayā pūrvaṃ na tiṣṭhati dhanjaye |
śakyo grahītuṃ saṅgrāme devairapi yudhiṣṭhiraḥ

इति तद्वः प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे ।
मा विशङ्कीर्वचो मह्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ

iti tadvaḥ prayatatāṃ kṛtaṃ pārthena saṃyuge |
mā viśaṅkīrvaco mahyamajeyau kṛṣṇapāṇḍavau

अपनीते तु योगेन केनचिच्छ्वेतवाहने ।
तत एष्यति ते राजन्वशमेष युधिष्ठिरः

apanīte tu yogena kenacicchvetavāhane |
tata eṣyati te rājanvaśameṣa yudhiṣṭhiraḥ

कश्चिदाहूय तं सङ्ख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु ।
तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथञ्चन

kaścidāhūya taṃ saṅkhye deśamanyaṃ prakarṣatu |
tamajitvā na kaunteyo nivarteta kathañcana

एतस्मिन्नन्तरे शून्येधर्मराजमहं नृप ।
ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः

etasminnantare śūnyedharmarājamahaṃ nṛpa |
grahīṣyāmi camūṃ bhittvā dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

अर्जुनेन परित्यक्तो न चेत्त्रासात्पलायते ।
मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्

arjunena parityakto na cettrāsātpalāyate |
māmupāyāntamālokya gṛhītaṃ viddhi pāṇḍavam

एवं तेऽहं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशयः

evaṃ te'haṃ mahārāja dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
samāneṣyāmi sagaṇaṃ vaśamadya na saṃśayaḥ

यदि तिष्ठति सङ्ग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डवः ।
अथापयाति सङ्ग्रामाद्विजयात्तद्विशिष्यते

yadi tiṣṭhati saṅgrāme muhūrtamapi pāṇḍavaḥ |
athāpayāti saṅgrāmādvijayāttadviśiṣyate

द्रोणस्य तद्वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा ।
भ्रातृभिः सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्

droṇasya tadvacaḥ śrutvā trigartādhipatistadā |
bhrātṛbhiḥ sahito rājannidaṃ vacanamabravīt

वयं विनिकृता राजन्सदा गाण्डीवधन्वना ।
अनागःस्वपि चागस्तत्कृतमस्मासु तेन वै

vayaṃ vinikṛtā rājansadā gāṇḍīvadhanvanā |
anāgaḥsvapi cāgastatkṛtamasmāsu tena vai

ते वयं स्मरमाणास्तान्विनिकारान्पृथग्विधान् ।
क्रोधाग्निना दह्यमाना ह्यशेमहि सदा निशि

te vayaṃ smaramāṇāstānvinikārānpṛthagvidhān |
krodhāgninā dahyamānā hyaśemahi sadā niśi

स नो दिष्ट्याऽस्त्रसम्पन्नश्चक्षुर्विषयमागतः ।
कर्तारः स्मरयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृद्गतम्

sa no diṣṭyā'strasampannaścakṣurviṣayamāgataḥ |
kartāraḥ smarayaṃ karma yaccikīrṣāma hṛdgatam

भवतश्च प्रियं यत्स्यादस्माकं च यशस्करम् ।
वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद्बहिः

bhavataśca priyaṃ yatsyādasmākaṃ ca yaśaskaram |
vayamenaṃ haniṣyāmo nikṛṣyāyodhanādbahiḥ

अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताऽŒवा पुनः ।
सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति

adyāstvanarjunā bhūmiratrigartā'Œvā punaḥ |
satyaṃ te pratijānīmo naitanmithyā bhaviṣyati

एवं सत्यरथश्चोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत ।
सत्यव्रतश्च सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च

evaṃ satyarathaścoktvā satyavarmā ca bhārata |
satyavrataśca satyeṣuḥ satyakarmā tathaiva ca

सहिता भ्रातरः पञ्च रथानामयुतेन च ।
न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे

sahitā bhrātaraḥ pañca rathānāmayutena ca |
nyavartanta mahārāja kṛtvā śapathamāhave

मालवास्तुण्डिकेराश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः ।
सुशर्मा च नरव्याघ्रस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः

mālavāstuṇḍikerāśca rathānāmayutaistribhiḥ |
suśarmā ca naravyāghrastrigartaḥ prasthalādhipaḥ

मावेल्लकैर्ललित्थैश्च सहितो मद्रकैरपि ।
रथानामयुतेनैव सोऽगमद्धातृभिः सह

māvellakairlalitthaiśca sahito madrakairapi |
rathānāmayutenaiva so'gamaddhātṛbhiḥ saha

नानाजनपदेभ्यश्च रथानामयुतं पुनः ।
समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत्

nānājanapadebhyaśca rathānāmayutaṃ punaḥ |
samutthitaṃ viśiṣṭānāṃ śapathārthamupāgamat

ततो ज्वलनमानर्च्य हुत्वा सर्वे पृथक्पृथक् ।
जगृहुः कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च

tato jvalanamānarcya hutvā sarve pṛthakpṛthak |
jagṛhuḥ kuśacīrāṇi citrāṇi kavacāni ca

ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ताः कुशचीरिणः ।
मौर्वीमेखलिनो वीराः सहस्रशतदक्षिणाः

te ca baddhatanutrāṇā ghṛtāktāḥ kuśacīriṇaḥ |
maurvīmekhalino vīrāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ

यज्वानः पुत्रिणो लोक्याः कृतकृत्यास्तनुत्यजः ।
योक्ष्यमाणास्तदाऽऽत्मानं यशसा विजयेन च

yajvānaḥ putriṇo lokyāḥ kṛtakṛtyāstanutyajaḥ |
yokṣyamāṇāstadā''tmānaṃ yaśasā vijayena ca

ब्रह्मचर्युश्रुतिमुखैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
प्राप्याँल्लोकान्सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासवः

brahmacaryuśrutimukhaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
prāpyām̐llokānsuyuddhena kṣiprameva yiyāsavaḥ

ब्राह्ममांस्तर्पयित्वा च निष्कान्दत्वा पृथक्पृथक् ।
गाश्च वासांसि च पुनः समाभाष्य परस्परम्

brāhmamāṃstarpayitvā ca niṣkāndatvā pṛthakpṛthak |
gāśca vāsāṃsi ca punaḥ samābhāṣya parasparam

द्विजमुख्यैः समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिषः ।
मुदिताश्च प्रहृष्टाश्च जलं संस्पृश्य निर्मलम्

dvijamukhyaiḥ samuditaiḥ kṛtasvastyayanāśiṣaḥ |
muditāśca prahṛṣṭāśca jalaṃ saṃspṛśya nirmalam

प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम् ।
तस्मिन्नग्नौ तदा चक्रुः प्रतिज्ञां दृढनिश्चयाः

prajvālya kṛṣṇavartmānamupāgamya raṇavratam |
tasminnagnau tadā cakruḥ pratijñāṃ dṛḍhaniścayāḥ

शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचो बभाषिरे ।
सर्वे धनञ्जयवधे प्रतिज्ञां चापि चक्रिरे ।

śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāmuccairvāco babhāṣire |
sarve dhanañjayavadhe pratijñāṃ cāpi cakrire |

ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् ।
मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च

ye vai lokāścāvratināṃ ye caiva brahmaghātinām |
madyapasya ca ye lokā gurudāraratasya ca

ब्रह्मस्वहारिणश्चैव राजपिण्डापहारिणः ।
शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नतः

brahmasvahāriṇaścaiva rājapiṇḍāpahāriṇaḥ |
śaraṇāgataṃ ca tyajato yācamānaṃ tathā ghnataḥ

अगारदाहिनां चैव ये च गां निघ्नतामपि ।
अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्विषामपि

agāradāhināṃ caiva ye ca gāṃ nighnatāmapi |
apakāriṇāṃ ca ye lokā ye ca brahmadviṣāmapi

स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद्वै नाभिगच्छताम् ।
श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्

svabhāryāmṛtukāleṣu mohādvai nābhigacchatām |
śrāddhamaithunikānāṃ ca ye cāpyātmāpahāriṇām

न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये ।
क्लीबने युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्

nyāsāpahāriṇāṃ ye ca śrutaṃ nāśayatāṃ ca ye |
klībane yudhyamānānāṃ ye ca nīcānusāriṇām

नास्तिकानां च ये लोका येऽग्निमातृपितृत्यजाम् ।
तानाप्नुयामहे लोकान्ये च पापकृतामपि

nāstikānāṃ ca ye lokā ye'gnimātṛpitṛtyajām |
tānāpnuyāmahe lokānye ca pāpakṛtāmapi

यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनञ्जयम् ।
तेन चाभ्यर्दितास्त्रासाद्भवेमहि पराङ्मुखाः

yadyahatvā vayaṃ yuddhe nivartema dhanañjayam |
tena cābhyarditāstrāsādbhavemahi parāṅmukhāḥ

यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे ।
इष्टाँल्लोकान्प्राप्नुयामो वयमद्य न संशयः

yadi tvasukaraṃ loke karma kuryāma saṃyuge |
iṣṭām̐llokānprāpnuyāmo vayamadya na saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा तदा राजंस्तेऽभ्यवर्तन्त संयुगे ।
आह्वयन्तोऽर्जुनं वीराः पितृजुष्टां दिशं प्रति

evamuktvā tadā rājaṃste'bhyavartanta saṃyuge |
āhvayanto'rjunaṃ vīrāḥ pitṛjuṣṭāṃ diśaṃ prati

आहूतस्तैर्नरव्याघ्रैः पार्थः परपुरञ्चयः ।
धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्

āhūtastairnaravyāghraiḥ pārthaḥ parapurañcayaḥ |
dharmarājamidaṃ vākyamapadāntaramabravīt

आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् ।
संशप्तकाश्च मां राजन्नाह्वयन्ति महामृधे

āhūto na nivarteyamiti me vratamāhitam |
saṃśaptakāśca māṃ rājannāhvayanti mahāmṛdhe

एष च भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माऽऽह्वयते रणे ।
वधाय सगणस्यास्य मामनुज्ञातुमर्हसि

eṣa ca bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suśarmā''hvayate raṇe |
vadhāya sagaṇasyāsya māmanujñātumarhasi

नैतच्छक्नोमि संसोढुमाह्वानं पुरुषर्षभ ।
सत्यं ते प्रतिजानामि हतान्विद्धि परान्युधि

naitacchaknomi saṃsoḍhumāhvānaṃ puruṣarṣabha |
satyaṃ te pratijānāmi hatānviddhi parānyudhi

श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद्द्रोणस्य चिकीर्षितम् ।
यथा तदनृतं तस्य भवेतत्त्वं समाचर

śrutaṃ te tattvatastāta yaddroṇasya cikīrṣitam |
yathā tadanṛtaṃ tasya bhavetattvaṃ samācara

द्रोणो हि बलवाञ्शूरः कृतास्त्रश्च जितश्रमः ।
प्रतिज्ञातं च तेनैतद्ग्रहणं मे महारथ

droṇo hi balavāñśūraḥ kṛtāstraśca jitaśramaḥ |
pratijñātaṃ ca tenaitadgrahaṇaṃ me mahāratha

अयं वै सत्यजिद्राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि ।
ध्रियमाणे च पाञ्चाल्ये नाचार्यः काममाप्स्यति

ayaṃ vai satyajidrājannadya tvāṃ rakṣitā yudhi |
dhriyamāṇe ca pāñcālye nācāryaḥ kāmamāpsyati

हते तु पुरुषव्याघ्रे रणे सत्यजिति प्रभो ।
सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन

hate tu puruṣavyāghre raṇe satyajiti prabho |
sarvairapi sametairvā na sthātavyaṃ kathaṃcana

अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्च फल्गुनः ।
प्रेम्णा दृष्टश्च बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिताः

anujñātastato rājñā pariṣvaktaśca phalgunaḥ |
premṇā dṛṣṭaśca bahudhā hyāśiṣaścāsya yojitāḥ

विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान्प्रत्ययाद्बली ।
क्षुधितः क्षुद्विघातार्थं सिंहो मृगगणानिव

vihāyainaṃ tataḥ pārthastrigartānpratyayādbalī |
kṣudhitaḥ kṣudvighātārthaṃ siṃho mṛgagaṇāniva

ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम् ।
ऋतेऽर्जुनं भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे

tato dauryodhanaṃ sainyaṃ mudā paramayā yutam |
ṛte'rjunaṃ bhṛśaṃ kruddhaṃ dharmarājasya nigrahe

ततोऽन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा ।
गङ्गासरय्वौ वेगेन प्रावृषीवोल्बणोदके

tato'nyonyena te sainye samājagmaturojasā |
gaṅgāsarayvau vegena prāvṛṣīvolbaṇodake