अध्याय 176: कर्ण और घटोत्कच का रात्रिकालीन द्वन्द्व

यत्तद्वैकर्तनः कर्णो राक्षसश्च घटोत्कचः ।
निशीथे समसज्जेतां तद्युद्धमभवत्कथम्

yattadvaikartanaḥ karṇo rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
niśīthe samasajjetāṃ tadyuddhamabhavatkatham

कीदृशं चाभवद्रूपं तस्य घोरस्य रक्षसः ।
येन वैकर्तनः कर्णः सङ्ग्रामे तेन निर्जितः

kīdṛśaṃ cābhavadrūpaṃ tasya ghorasya rakṣasaḥ |
yena vaikartanaḥ karṇaḥ saṅgrāme tena nirjitaḥ

रथश्च कीदृशस्तस्य मायाः सर्वायुधानि च ।
किम्प्रमाणा हयास्तस्य रथकेतुर्धनुस्तथा

rathaśca kīdṛśastasya māyāḥ sarvāyudhāni ca |
kimpramāṇā hayāstasya rathaketurdhanustathā

कीदृशं वर्म चैवास्य शिरस्त्राणं च कीदृशम् ।
पृष्टस्त्वमेतदाचक्ष्व कुशलो ह्यसि सञ्जय

kīdṛśaṃ varma caivāsya śirastrāṇaṃ ca kīdṛśam |
pṛṣṭastvametadācakṣva kuśalo hyasi sañjaya

लोहितोक्षो महाकायस्ताम्रास्यो निम्नितोदरः ।
ऊर्ध्वरोमा हरिश्मश्रुः शङ्कुकर्णो महाहनुः

lohitokṣo mahākāyastāmrāsyo nimnitodaraḥ |
ūrdhvaromā hariśmaśruḥ śaṅkukarṇo mahāhanuḥ

आकर्णदारितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रः करालवान् ।
सुदीर्घताम्रजिह्वोष्ठो लम्बभ्रूः स्थूलनासिकः

ākarṇadāritāsyaśca tīkṣṇadaṃṣṭraḥ karālavān |
sudīrghatāmrajihvoṣṭho lambabhrūḥ sthūlanāsikaḥ

नीलाङ्गो लोहितग्रीवो गिरिवर्ष्मा भयङ्करः ।
महाकायो महाबाहुर्महाशीर्षो महाबलः

nīlāṅgo lohitagrīvo girivarṣmā bhayaṅkaraḥ |
mahākāyo mahābāhurmahāśīrṣo mahābalaḥ

विकृतः परुषस्पर्शो विकचोद्वृद्धपिण्डकः ।
स्थूलस्फिग्गूढनाभिश्च शिथिलोपचयो महान्

vikṛtaḥ paruṣasparśo vikacodvṛddhapiṇḍakaḥ |
sthūlasphiggūḍhanābhiśca śithilopacayo mahān

तथैव हस्ताभरणी महामायोऽङ्गदी तथा ।
उरसाऽधारयन्निष्कमग्निमालां यथाऽचलः

tathaiva hastābharaṇī mahāmāyo'ṅgadī tathā |
urasā'dhārayanniṣkamagnimālāṃ yathā'calaḥ

तस्य हेममयं चित्रं बहुरूपाङ्गशभितम् ।
तोरणप्रतिमं शुभ्रं किरीटं मूर्ध्न्यशोभत

tasya hemamayaṃ citraṃ bahurūpāṅgaśabhitam |
toraṇapratimaṃ śubhraṃ kirīṭaṃ mūrdhnyaśobhata

कुण्डले बालसूर्याभे मालां हेममयीं शुभाम् ।
धारयन्विपुलं कांस्यं कवचं च महाप्रभम् ।
ताराजालनिभं राजन्पूर्णचन्द्रसमप्रभम्

kuṇḍale bālasūryābhe mālāṃ hemamayīṃ śubhām |
dhārayanvipulaṃ kāṃsyaṃ kavacaṃ ca mahāprabham |
tārājālanibhaṃ rājanpūrṇacandrasamaprabham

कण्ठसूत्रं महच्चापि तपनीयमधारयत् ।
स तेन विभ्राजत वै सविद्युदिव तोयदः

kaṇṭhasūtraṃ mahaccāpi tapanīyamadhārayat |
sa tena vibhrājata vai savidyudiva toyadaḥ

किङ्किणीशतनिर्घोपं रक्तध्वजपताकिनम् ।
ऋक्षचर्मावनद्वाङ्गं नल्वमात्रं महारथम्

kiṅkiṇīśatanirghopaṃ raktadhvajapatākinam |
ṛkṣacarmāvanadvāṅgaṃ nalvamātraṃ mahāratham

सर्वायुधवरोपेतमास्थितं ध्वजमालिनम् ।
अष्टचक्रसमायुक्तं मेघगम्भीरनिःस्वनम्

sarvāyudhavaropetamāsthitaṃ dhvajamālinam |
aṣṭacakrasamāyuktaṃ meghagambhīraniḥsvanam

मत्तमातङ्गसङ्काशा लोहिताक्षा विभीपणाः ।
कालवर्णासमायुक्ता बलवन्तः शतं हयाः

mattamātaṅgasaṅkāśā lohitākṣā vibhīpaṇāḥ |
kālavarṇāsamāyuktā balavantaḥ śataṃ hayāḥ

वहन्तो राक्षसं घोरं वालवन्तो जितश्रमाः ।
विपुलाभिः सटाभिस्ते हेषमाणा मुहुर्मुहुः

vahanto rākṣasaṃ ghoraṃ vālavanto jitaśramāḥ |
vipulābhiḥ saṭābhiste heṣamāṇā muhurmuhuḥ

मुखैर्नानाविधाकारैर्वगवन्तो हयोत्तमाः ।
रथेऽस्य युक्ता गकर्जन्तोऽवहंस्ते राक्षसाधिपम्

mukhairnānāvidhākārairvagavanto hayottamāḥ |
rathe'sya yuktā gakarjanto'vahaṃste rākṣasādhipam

राक्षसोऽस्य विरूपाक्षः सूतो दीप्तास्यकुण्डलः ।
घोररूपो महाकायः करालो विकृताननः ।
रश्मिभिः सूर्यरश्म्याह्वैः सञ्जग्राह हयान्रणे

rākṣaso'sya virūpākṣaḥ sūto dīptāsyakuṇḍalaḥ |
ghorarūpo mahākāyaḥ karālo vikṛtānanaḥ |
raśmibhiḥ sūryaraśmyāhvaiḥ sañjagrāha hayānraṇe

स तेन सहितस्तस्थावरुणेन यथा रविः ।
संसक्त इव चाभ्रेण यथाऽद्रिर्महता महान्

sa tena sahitastasthāvaruṇena yathā raviḥ |
saṃsakta iva cābhreṇa yathā'drirmahatā mahān

दिवस्पृक्सुमहान्केतुः स्यन्दनेऽस्य समुच्छ्रितः ।
रक्तोत्तमाङ्गः क्रव्यादो गृध्रः परमभीषणः

divaspṛksumahānketuḥ syandane'sya samucchritaḥ |
raktottamāṅgaḥ kravyādo gṛdhraḥ paramabhīṣaṇaḥ

वासवाशनिनिर्घोषं दृढज्यमतिविक्षिपन् ।
व्यक्तं किष्कुपरीणाहं द्वादशारत्नि कार्मुकम्

vāsavāśaninirghoṣaṃ dṛḍhajyamativikṣipan |
vyaktaṃ kiṣkuparīṇāhaṃ dvādaśāratni kārmukam

रथाक्षमात्रैरिपुभिः सर्वाः प्रच्छादयन्दिशः ।
तस्यां वीरापहारिण्यां निशायां कर्णमभ्ययात्

rathākṣamātrairipubhiḥ sarvāḥ pracchādayandiśaḥ |
tasyāṃ vīrāpahāriṇyāṃ niśāyāṃ karṇamabhyayāt

तस्य विक्षिपतश्चापं रथे विष्टभ्य तिष्ठतः ।
अश्रूयत धनुर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशनेः

tasya vikṣipataścāpaṃ rathe viṣṭabhya tiṣṭhataḥ |
aśrūyata dhanurghoṣo visphūrjitamivāśaneḥ

तेन वित्रास्यमानानि तव सैन्यानि भारत ।
समकम्पन्त सर्वाणि सिन्धोरिव महोर्मयः

tena vitrāsyamānāni tava sainyāni bhārata |
samakampanta sarvāṇi sindhoriva mahormayaḥ

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम् ।
उत्स्मयन्निव राधेयस्त्वरमाणोऽभ्यवारयत्

tamāpatantaṃ samprekṣya virūpākṣaṃ vibhīṣaṇam |
utsmayanniva rādheyastvaramāṇo'bhyavārayat

ततः कर्णोऽभ्ययादेनमस्यन्नस्यन्तमन्तिकात् ।
मातङ्ग इव मातङ्गं यूथर्षभमिवर्षभः

tataḥ karṇo'bhyayādenamasyannasyantamantikāt |
mātaṅga iva mātaṅgaṃ yūtharṣabhamivarṣabhaḥ

स सन्निपातस्तुमुलस्तयोरासीद्विशाम्पते ।
कर्णराक्षसयो राजन्निन्द्रशम्बरयोरिव

sa sannipātastumulastayorāsīdviśāmpate |
karṇarākṣasayo rājannindraśambarayoriva

तौ प्रगृह्य महावेगे धनुषी भीमनिःस्वने ।
प्राच्छादयेतामन्योन्यं तक्षमाणौ महेषुभिः

tau pragṛhya mahāvege dhanuṣī bhīmaniḥsvane |
prācchādayetāmanyonyaṃ takṣamāṇau maheṣubhiḥ

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैरिषुभिर्नतपर्वभिः ।
न्यवारयेतामन्योन्यं कांस्ये निर्भिद्य वर्मणी

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairiṣubhirnataparvabhiḥ |
nyavārayetāmanyonyaṃ kāṃsye nirbhidya varmaṇī

तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ ।
रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिखैश्च ततक्षतुः

tau nakhairiva śārdūlau dantairiva mahādvipau |
rathaśaktibhiranyonyaṃ viśikhaiśca tatakṣatuḥ

सञ्छिन्दन्तौ च गात्राणि सन्दधानौ च सायकान् ।
दहन्तौ च शरोल्काभिर्दुष्प्रेक्ष्यौ च बभूवतुः

sañchindantau ca gātrāṇi sandadhānau ca sāyakān |
dahantau ca śarolkābhirduṣprekṣyau ca babhūvatuḥ

तौ तु विक्षतसर्वाङ्गौ रुधिरौघपरिप्लुतौ ।
विभ्राजेतां यथा वारि स्रवन्तौ गैरिकाचलौ

tau tu vikṣatasarvāṅgau rudhiraughapariplutau |
vibhrājetāṃ yathā vāri sravantau gairikācalau

तौ शराग्रविनुन्नाङ्गौ निर्भिन्दन्तौ परस्परम् ।
नाकम्पयेतामन्योन्यं यतमानौ महाद्युती

tau śarāgravinunnāṅgau nirbhindantau parasparam |
nākampayetāmanyonyaṃ yatamānau mahādyutī

तत्प्रवृत्तं निशायुद्धं चिरं सममिवाभवत् ।
प्राणयोर्दीव्यतो राजन्कर्णराक्षसयोर्मृधे

tatpravṛttaṃ niśāyuddhaṃ ciraṃ samamivābhavat |
prāṇayordīvyato rājankarṇarākṣasayormṛdhe

तस्य सन्दधतस्तीक्ष्णाञ्छरांश्चासक्तमस्यतः ।
धनुर्घोषेण वित्रस्ताः स्वे परे च तदाऽभवन्

tasya sandadhatastīkṣṇāñcharāṃścāsaktamasyataḥ |
dhanurghoṣeṇa vitrastāḥ sve pare ca tadā'bhavan

घटोत्कचं यदा कर्णो विशेषयति नो नृप ।
ततः प्रादुष्करोद्दिव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः

ghaṭotkacaṃ yadā karṇo viśeṣayati no nṛpa |
tataḥ prāduṣkaroddivyamastramastravidāṃ varaḥ

कर्णेन सन्धितं दृष्ट्वा दिव्यमस्त्रं घटोत्कचः ।
प्रादुश्चक्रे महामायां राक्षसीं पाण्डुनन्दनः

karṇena sandhitaṃ dṛṣṭvā divyamastraṃ ghaṭotkacaḥ |
prāduścakre mahāmāyāṃ rākṣasīṃ pāṇḍunandanaḥ

शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया ।
रक्षसां घोररूपाणां महत्या सेनया वृतः

śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayā |
rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatyā senayā vṛtaḥ

तमुद्यतमहाचापं दृष्ट्वा ते व्यथिता नृपाः ।
भूतान्तकमिवायान्तं कालदण्डोग्रधारिणम्

tamudyatamahācāpaṃ dṛṣṭvā te vyathitā nṛpāḥ |
bhūtāntakamivāyāntaṃ kāladaṇḍogradhāriṇam

घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः ।
प्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यधुश्च नरा भृशम्

ghaṭotkacaprayuktena siṃhanādena bhīṣitāḥ |
prasusruvurgajā mūtraṃ vivyadhuśca narā bhṛśam

ततोऽश्मवृष्टिरत्युग्रा महत्यासीत्समन्ततः ।
अर्धरात्रेऽधिकबलैर्विमुक्ता रक्षसां बलैः

tato'śmavṛṣṭiratyugrā mahatyāsītsamantataḥ |
ardharātre'dhikabalairvimuktā rakṣasāṃ balaiḥ

आयसानि च चक्राणि भुशुण्‍ड्यः शक्तितोमराः ।
पतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टसास्तथा

āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇ‍ḍyaḥ śaktitomarāḥ |
patantyaviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭasāstathā

तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिप ।
पुत्राश्च तव योधाश्च व्यथिता विप्रदुद्रुवुः

tadugramatiraudraṃ ca dṛṣṭvā yuddhaṃ narādhipa |
putrāśca tava yodhāśca vyathitā vipradudruvuḥ

तत्रैकोऽस्तबलश्लाघी कर्णो मानी न विव्यथे ।
व्यधमच्च शरैर्मायां तां घटोत्कचनिर्मिताम्

tatraiko'stabalaślāghī karṇo mānī na vivyathe |
vyadhamacca śarairmāyāṃ tāṃ ghaṭotkacanirmitām

मायायां तु प्रहीणायाममर्षाच्च घटोत्कचः ।
विससर्ज शरान्धोरान्सूत पुत्रं त आविशन्

māyāyāṃ tu prahīṇāyāmamarṣācca ghaṭotkacaḥ |
visasarja śarāndhorānsūta putraṃ ta āviśan

ततस्ते रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा कर्णं महाहवे ।
विविशुर्धरणीं बाणाः सङ्क्रुद्धा इव पन्नगाः

tataste rudhirābhyaktā bhittvā karṇaṃ mahāhave |
viviśurdharaṇīṃ bāṇāḥ saṅkruddhā iva pannagāḥ

सूतपुत्रस्तु सङ्क्रद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् ।
घटोत्कचमतिक्रम्य बिभेद दशभिः शरैः

sūtaputrastu saṅkraddho laghuhastaḥ pratāpavān |
ghaṭotkacamatikramya bibheda daśabhiḥ śaraiḥ

घटोत्कचो विनिर्भिन्नः सूतपुत्रेण मर्मसु ।
चक्रं दिव्यं सहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम्

ghaṭotkaco vinirbhinnaḥ sūtaputreṇa marmasu |
cakraṃ divyaṃ sahasrāramagṛhṇādvyathito bhṛśam

क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिरत्नविभूषितम् ।
चिक्षेपाधिरथेः क्रुद्धो भैमसेनिर्जिघांसया

kṣurāntaṃ bālasūryābhaṃ maṇiratnavibhūṣitam |
cikṣepādhiratheḥ kruddho bhaimasenirjighāṃsayā

प्रविद्वमतिवेगेन विक्षिप्तं कर्णसायकैः ।
अभाग्यस्येव सङ्कल्पस्तन्मोघमपतद्भुवि

pravidvamativegena vikṣiptaṃ karṇasāyakaiḥ |
abhāgyasyeva saṅkalpastanmoghamapatadbhuvi

घटोत्कचस्तु सङ्क्रुद्धो दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् ।
कर्णं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम्

ghaṭotkacastu saṅkruddho dṛṣṭvā cakraṃ nipātitam |
karṇaṃ prācchādayadbāṇaiḥ svarbhānuriva bhāskaram

सूतपुत्रस्त्वसम्भ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः ।
घटोत्कचरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः

sūtaputrastvasambhrānto rudropendrendravikramaḥ |
ghaṭotkacarathaṃ tūrṇaṃ chādayāmāsa patribhiḥ

घटोत्कचेन क्रुद्धेन गदा हेमाङ्गदा तदा ।
क्षिप्ता भ्राम्य शरैः साऽपि कर्णेनाभ्याहताऽपतत्

ghaṭotkacena kruddhena gadā hemāṅgadā tadā |
kṣiptā bhrāmya śaraiḥ sā'pi karṇenābhyāhatā'patat

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन् ।
प्रववर्ष महाकायो द्रुमवर्षं नभस्तलात्

tato'ntarikṣamutpatya kālamegha ivonnadan |
pravavarṣa mahākāyo drumavarṣaṃ nabhastalāt

ततो मायाविनं कर्णो भीमसेनसुतं दिवि ।
मार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः

tato māyāvinaṃ karṇo bhīmasenasutaṃ divi |
mārgaṇairabhivivyādha ghanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ

तस्य सर्वान्हयान्हत्वा सञ्छिद्य शतधा रथम् ।
अभ्यवर्षच्छरैः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान्

tasya sarvānhayānhatvā sañchidya śatadhā ratham |
abhyavarṣaccharaiḥ karṇaḥ parjanya iva vṛṣṭimān

न चास्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।
सोऽदृश्यत मुहूर्तेन श्वाविच्छललितो यथा

na cāsyāsīdanirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulamantaram |
so'dṛśyata muhūrtena śvāvicchalalito yathā

न हयान्न रथं तस्य न ध्वजं न घटोत्कचम् ।
दृष्टवन्तः स्म समरे शरौघैरभिसंवृतम्

na hayānna rathaṃ tasya na dhvajaṃ na ghaṭotkacam |
dṛṣṭavantaḥ sma samare śaraughairabhisaṃvṛtam

स तु कर्णस्य तद्दिव्यमस्त्रमस्त्रेण शातयन् ।
मायायुद्धेन मायावी सूतपुत्रमयोधयत्

sa tu karṇasya taddivyamastramastreṇa śātayan |
māyāyuddhena māyāvī sūtaputramayodhayat

सोऽयोधयत्तदा कर्णं मायया लाघवेन च ।
अलक्ष्यमाणानि दिवि शरजालानि चापतन्

so'yodhayattadā karṇaṃ māyayā lāghavena ca |
alakṣyamāṇāni divi śarajālāni cāpatan

भैमसेनिर्महामायो मायया कुरुसत्तम ।
विचचार महाकायो मोहयन्निव भारत

bhaimasenirmahāmāyo māyayā kurusattama |
vicacāra mahākāyo mohayanniva bhārata

स तु कृत्वा विरूपाणि वदनान्यशुभानि च ।
अग्रसत्सूतपुत्रस्य दिव्यान्यस्त्राणि मायया

sa tu kṛtvā virūpāṇi vadanānyaśubhāni ca |
agrasatsūtaputrasya divyānyastrāṇi māyayā

पुनश्चापि महाकायः सञ्छिन्नः शतधा रणे ।
गतसत्वो निरुत्साहः पतितः खाद्व्यदृश्यत

punaścāpi mahākāyaḥ sañchinnaḥ śatadhā raṇe |
gatasatvo nirutsāhaḥ patitaḥ khādvyadṛśyata

तं हतं मन्यमानाः स्म प्राणदन्कुरुपुङ्गवाः ।
अथ देहैर्नवैरन्यैर्दिक्षु सर्वास्वदृश्यत

taṃ hataṃ manyamānāḥ sma prāṇadankurupuṅgavāḥ |
atha dehairnavairanyairdikṣu sarvāsvadṛśyata

पुनश्चापि महाकायः शतशीर्षः शतोदरः ।
व्यदृश्यत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः

punaścāpi mahākāyaḥ śataśīrṣaḥ śatodaraḥ |
vyadṛśyata mahābāhurmaināka iva parvataḥ

अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा च पुनरेव स राक्षसः ।
सागरोर्मिरिवोद्वूतस्तिर्यगूर्ध्वमवर्तत

aṅguṣṭhamātro bhūtvā ca punareva sa rākṣasaḥ |
sāgarormirivodvūtastiryagūrdhvamavartata

वसुधां दारयित्वा च पुनरप्यु न्यमज्जत ।
अदृश्यत तदा तत्र पुनरुन्मज्जितोऽन्यतः

vasudhāṃ dārayitvā ca punarapyu nyamajjata |
adṛśyata tadā tatra punarunmajjito'nyataḥ

सोऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते ।
क्षितिं खं च दिशश्चैव माययाऽभ्येत्य दंशितः

so'vatīrya punastasthau rathe hemapariṣkṛte |
kṣitiṃ khaṃ ca diśaścaiva māyayā'bhyetya daṃśitaḥ

गत्वा कर्णरथाभ्याशं व्यचरत्कुण्डलाननः ।
प्राह वाक्यमसम्भ्रान्तः सूतपुत्रं विशाम्पते

gatvā karṇarathābhyāśaṃ vyacaratkuṇḍalānanaḥ |
prāha vākyamasambhrāntaḥ sūtaputraṃ viśāmpate

तिष्ठेदानीं क्व मे जीवन्सूतपुत्र गमिष्यसि ।
युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रमाजिरे

tiṣṭhedānīṃ kva me jīvansūtaputra gamiṣyasi |
yuddhaśraddhāmahaṃ te'dya vineṣyāmi ramājire

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षं रक्षः क्रूरपराक्रमम् ।
उत्पपातान्तरिक्षं च जहास च सुविस्तरम् ।
कर्णमभ्यहनच्चैव गजेन्द्रमिव केसरी

ityuktvā roṣatāmrākṣaṃ rakṣaḥ krūraparākramam |
utpapātāntarikṣaṃ ca jahāsa ca suvistaram |
karṇamabhyahanaccaiva gajendramiva kesarī

रथाक्षमात्रेरिषुभिरभ्यवर्षद्धटोत्कचः ।

rathākṣamātreriṣubhirabhyavarṣaddhaṭotkacaḥ |

शरवृष्टिं च तां कर्णो दूरात्प्राप्तामशातयत्

śaravṛṣṭiṃ ca tāṃ karṇo dūrātprāptāmaśātayat

दृष्ट्वा च विहतां मायां कर्णेन भरतर्षभ ।
घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः

dṛṣṭvā ca vihatāṃ māyāṃ karṇena bharatarṣabha |
ghaṭotkacastato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ

सोऽभवद्गिरिरत्युच्चः शिखरैस्तरुसङ्कटैः ।
शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान्

so'bhavadgiriratyuccaḥ śikharaistarusaṅkaṭaiḥ |
śūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān

तमञ्जनचयप्रख्यं कर्णो दृष्ट्वा महीधरम् ।
प्रपातैरायुधान्युग्राण्युद्वहन्तं न चुक्षुभे

tamañjanacayaprakhyaṃ karṇo dṛṣṭvā mahīdharam |
prapātairāyudhānyugrāṇyudvahantaṃ na cukṣubhe

स्मयन्निव ततः कर्णो दिव्यमस्त्रमुदैरयत् ।
ततः सोऽस्रेण शैलेन्द्रो विक्षिप्तो वै व्यनश्यत

smayanniva tataḥ karṇo divyamastramudairayat |
tataḥ so'sreṇa śailendro vikṣipto vai vyanaśyata

ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि ।
अश्मवृष्टिभिरत्युग्रः सूतपुत्रमवाकिरत्

tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi |
aśmavṛṣṭibhiratyugraḥ sūtaputramavākirat

अथ सन्धाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
व्यधमत्कालमेघं तं कर्णो वैकर्तनो वृषः

atha sandhāya vāyavyamastramastravidāṃ varaḥ |
vyadhamatkālameghaṃ taṃ karṇo vaikartano vṛṣaḥ

स मार्गणगणैः कर्णो दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः ।
जघानास्त्रं महाराज घटोत्कचसमीरितम्

sa mārgaṇagaṇaiḥ karṇo diśaḥ pracchādya sarvaśaḥ |
jaghānāstraṃ mahārāja ghaṭotkacasamīritam

ततः प्रहस्य समरे भैमसेनिर्महाबलः ।
प्रादुश्चक्रे महामायां कर्णं प्रति महारथम्

tataḥ prahasya samare bhaimasenirmahābalaḥ |
prāduścakre mahāmāyāṃ karṇaṃ prati mahāratham

स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेन रथिनां वरम् ।
घटोत्कचमसम्भ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्
सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तमातङ्गविक्रमैः ।
गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैस्तथा ।

sa dṛṣṭvā punarāyāntaṃ rathena rathināṃ varam |
ghaṭotkacamasambhrāntaṃ rākṣasairbahubhirvṛtam
siṃhaśārdūlasadṛśairmattamātaṅgavikramaiḥ |
gajasthaiśca rathasthaiśca vājipṛṣṭhagataistathā |

नानाशस्त्रधरैर्घोरैर्नानाकवचभूषणैः ॥
वृतं घटोत्कचं क्रूरैर्मरुद्भिरिव वासवम् ।

nānāśastradharairghorairnānākavacabhūṣaṇaiḥ ||
vṛtaṃ ghaṭotkacaṃ krūrairmarudbhiriva vāsavam |

दृष्ट्वा कर्णो महेष्वासो योधयामास राक्षसम् ॥
घटोत्कचस्ततः कर्णं विद्धा पञ्चभिराशुगैः ।

dṛṣṭvā karṇo maheṣvāso yodhayāmāsa rākṣasam ||
ghaṭotkacastataḥ karṇaṃ viddhā pañcabhirāśugaiḥ |

ननाद भैरवं नादं भीषयन्सर्वपार्थिवान् ॥
भूयश्चाञ्जलिकेनाथ स मार्गणगणं महत् ।

nanāda bhairavaṃ nādaṃ bhīṣayansarvapārthivān ||
bhūyaścāñjalikenātha sa mārgaṇagaṇaṃ mahat |

कर्णहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः ॥
अथान्यद्धनुरादाय दृढं भारसहं महत् ।

karṇahastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ ||
athānyaddhanurādāya dṛḍhaṃ bhārasahaṃ mahat |

विचकर्ष बलात्कर्ण इन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् ॥
ततः कर्णो महाराज प्रेषयामास सायकान् ।

vicakarṣa balātkarṇa indrāyudhamivocchritam ||
tataḥ karṇo mahārāja preṣayāmāsa sāyakān |

सुवर्णपुङ्खाञ्छत्रुघ्नान्खेचरान्राक्षसान्प्रति ॥
तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् ।

suvarṇapuṅkhāñchatrughnānkhecarānrākṣasānprati ||
tadbāṇairarditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām |

सिंहेनेवार्दितं वन्यं गजानामाकुलं कुलम् ॥
विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतगजान्विभुः ।

siṃhenevārditaṃ vanyaṃ gajānāmākulaṃ kulam ||
vidhamya rākṣasānbāṇaiḥ sāśvasūtagajānvibhuḥ |

ददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये ॥
स हत्वा राक्षसीं सेनां शुशुभे सूतनन्दनः ।

dadāha bhagavānvahnirbhūtānīva yugakṣaye ||
sa hatvā rākṣasīṃ senāṃ śuśubhe sūtanandanaḥ |

पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः ॥
तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारिष ।

pureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ ||
teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu māriṣa |

नैनं निरीक्षितुमपि कश्चिच्छक्नोति पार्थिव ॥
ऋते घटोत्कचाद्राजन्राक्षसेन्द्रान्महाबलात् ।

nainaṃ nirīkṣitumapi kaścicchaknoti pārthiva ||
ṛte ghaṭotkacādrājanrākṣasendrānmahābalāt |

भीमवीर्यबलोपेतात्क्रुद्ध्द्वैवस्वतादिव ॥
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत ।

bhīmavīryabalopetātkruddhdvaivasvatādiva ||
tasya kruddhasya netrābhyāṃ pāvakaḥ samajāyata |

महोल्काभ्यां यथा राजन्सार्जिषः स्नेहबिन्दवः ॥
तलं तलेन संहत्य सन्दश्य दशनच्छदम् ।

maholkābhyāṃ yathā rājansārjiṣaḥ snehabindavaḥ ||
talaṃ talena saṃhatya sandaśya daśanacchadam |

रथमास्थाय च पुनर्मायया निर्मितं तदा ॥
युक्तं गजनिभैर्वाहैः पिशाचवदनैः खरैः ।

rathamāsthāya ca punarmāyayā nirmitaṃ tadā ||
yuktaṃ gajanibhairvāhaiḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ |

स सूतमब्रवीत्क्रुद्धः सूतपुत्राय मां वह

sa sūtamabravītkruddhaḥ sūtaputrāya māṃ vaha

स ययौ घोररूपेण रथेन रथिनां वरः ।
द्वैरथं सूतपुत्रेण पुनरेव विशाम्पते ॥
स चिक्षेप पुनः क्रुद्धः सुतपुत्राय राक्षसः ।

sa yayau ghorarūpeṇa rathena rathināṃ varaḥ |
dvairathaṃ sūtaputreṇa punareva viśāmpate ||
sa cikṣepa punaḥ kruddhaḥ sutaputrāya rākṣasaḥ |

अष्टचक्रां महाघोरामशनिं रुद्रनिर्मिताम्

aṣṭacakrāṃ mahāghorāmaśaniṃ rudranirmitām

द्वियोजनसमुत्सेधां योजनायामविस्तराम् ।
आयसीं निचितां शूलैः कदम्बमिव केशरैः

dviyojanasamutsedhāṃ yojanāyāmavistarām |
āyasīṃ nicitāṃ śūlaiḥ kadambamiva keśaraiḥ

तामवप्लुत्य जग्राह कर्णो न्यस्य महद्धनुः ।
चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवपुप्लुवे

tāmavaplutya jagrāha karṇo nyasya mahaddhanuḥ |
cikṣepa caināṃ tasyaiva syandanātso'vapupluve

साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा ।
विवेश वसुधां भित्त्वा सुरास्तत्र विसिस्मियुः

sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ bhasma kṛtvā mahāprabhā |
viveśa vasudhāṃ bhittvā surāstatra visismiyuḥ

कर्णं तु सर्वभूतानि पूजयामासुरञ्जसा ।
यदप्लुत्य जग्राह देवसृष्टां महाशनिम्

karṇaṃ tu sarvabhūtāni pūjayāmāsurañjasā |
yadaplutya jagrāha devasṛṣṭāṃ mahāśanim

एवं कृत्वा रणे कर्ण आरुरोह रथं पुनः ।
ततो मुमोच नाराचान्सूतपुत्रः परन्तपः

evaṃ kṛtvā raṇe karṇa āruroha rathaṃ punaḥ |
tato mumoca nārācānsūtaputraḥ parantapaḥ

अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु मानद ।
यदकार्षीत्तदा कर्णः सङ्ग्रामे भीमदर्शने

aśakyaṃ kartumanyena sarvabhūteṣu mānada |
yadakārṣīttadā karṇaḥ saṅgrāme bhīmadarśane

स हन्यमानो नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतः ।
गन्धर्वनगराकारः पुनरन्तरधीयत

sa hanyamāno nārācairdhārābhiriva parvataḥ |
gandharvanagarākāraḥ punarantaradhīyata

एवं स वै महाकायो मायया लाघवेन च ।
अस्त्राणि तानि दिव्यानि जघान रिपुसूदनः

evaṃ sa vai mahākāyo māyayā lāghavena ca |
astrāṇi tāni divyāni jaghāna ripusūdanaḥ

निहन्यमानेष्वस्त्रेषु मायया तेन रक्षसा ।
असम्भ्रान्तस्तदा कर्णस्तद्रक्षः प्रत्ययुध्यत

nihanyamāneṣvastreṣu māyayā tena rakṣasā |
asambhrāntastadā karṇastadrakṣaḥ pratyayudhyata

ततः क्रुद्धो महाराज भैमसेनिर्महाबलः ।
चकार बहुधाऽऽत्मानं भीषयाणो महारथान्

tataḥ kruddho mahārāja bhaimasenirmahābalaḥ |
cakāra bahudhā''tmānaṃ bhīṣayāṇo mahārathān

ततो दिग्भ्यः समापेतुः सिंहव्याघ्रतरक्षवः ।
अग्निजिह्वाश्च भुजगा विहगाश्चाप्ययोमुखाः

tato digbhyaḥ samāpetuḥ siṃhavyāghratarakṣavaḥ |
agnijihvāśca bhujagā vihagāścāpyayomukhāḥ

स कीर्यमाणो विशिखैः कर्णचापच्युतैः शरैः ।
नागराडिव दुष्प्रेक्ष्यस्तत्रैवान्तरधीयत

sa kīryamāṇo viśikhaiḥ karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ |
nāgarāḍiva duṣprekṣyastatraivāntaradhīyata

राक्षसाश्च पिशाचाश्च यातुधानास्तथैव च ।
शालावृकाश्च बहवो वृकाश्च विकृताननाः

rākṣasāśca piśācāśca yātudhānāstathaiva ca |
śālāvṛkāśca bahavo vṛkāśca vikṛtānanāḥ

ते कर्णं क्षपयिष्यन्तः सर्वतः समुपाद्रवन् ।
अथैनं वाग्भिरुग्राभिस्त्रासयाञ्चिक्रिरे तदा

te karṇaṃ kṣapayiṣyantaḥ sarvataḥ samupādravan |
athainaṃ vāgbhirugrābhistrāsayāñcikrire tadā

उद्यतैर्बहुभिर्घोरैरायुधैः शोणितोक्षितैः ।
तेषामनेकैरेकैकं कर्णो विव्याध सायकैः

udyatairbahubhirghorairāyudhaiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
teṣāmanekairekaikaṃ karṇo vivyādha sāyakaiḥ

प्रतिहत्य तु तां मायां दिव्येनास्त्रेण राक्षसीम् ।
आजघान हयानस्य शरैः सन्नतपर्वभिः

pratihatya tu tāṃ māyāṃ divyenāstreṇa rākṣasīm |
ājaghāna hayānasya śaraiḥ sannataparvabhiḥ

ते भग्ना विक्षताङ्गाश्च भिन्नपृष्ठाश्च सायकैः ।
वसुधामन्वपद्यन्त पश्यतस्तस्य रक्षसः

te bhagnā vikṣatāṅgāśca bhinnapṛṣṭhāśca sāyakaiḥ |
vasudhāmanvapadyanta paśyatastasya rakṣasaḥ

स भग्नमायो हैडिम्बिः कर्णं वैकर्तनं तदा ।
एष ते विदधे मृत्युमित्युक्त्वान्तरधीयत

sa bhagnamāyo haiḍimbiḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tadā |
eṣa te vidadhe mṛtyumityuktvāntaradhīyata