अध्याय 175: घटोत्कच द्वारा जटासुर-पुत्र अलम्बल का वध

दृष्ट्वा घटोत्कचं राजन्सूतपुत्ररथं प्रति ।
आयान्तं तु तथायुक्तं जिघांसुं कर्णमाहवे ।
अब्रवीत्तत्र पुत्रस्ते दुःशासनमिदं वचः

dṛṣṭvā ghaṭotkacaṃ rājansūtaputrarathaṃ prati |
āyāntaṃ tu tathāyuktaṃ jighāṃsuṃ karṇamāhave |
abravīttatra putraste duḥśāsanamidaṃ vacaḥ

एतद्रक्षो रणे तूर्णं दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् ।
अभियाति द्रुतं कर्णं तद्वारय महारथम्

etadrakṣo raṇe tūrṇaṃ dṛṣṭvā karṇasya vikramam |
abhiyāti drutaṃ karṇaṃ tadvāraya mahāratham

वृतः सैन्येन महता याहि यत्र महाबलः ।
कर्णो वैकर्तनो युद्धे राक्षसेन युयुत्सति

vṛtaḥ sainyena mahatā yāhi yatra mahābalaḥ |
karṇo vaikartano yuddhe rākṣasena yuyutsati

रक्ष कर्णं रणे यत्तो वृतः सैन्येन मानद ।
मा कर्णं राक्षसो घोरः प्रमादान्नाशयिष्यति

rakṣa karṇaṃ raṇe yatto vṛtaḥ sainyena mānada |
mā karṇaṃ rākṣaso ghoraḥ pramādānnāśayiṣyati

एतस्मिन्नन्तरे राजञ्जटासुरसुतो बली ।
दुर्योधनमुपागम्य प्राह प्रहरतां वरः

etasminnantare rājañjaṭāsurasuto balī |
duryodhanamupāgamya prāha praharatāṃ varaḥ

दुर्योधन तवामित्रान्प्रख्यातान्युद्धदुर्मदान् ।
पाण्डवान्हन्तुमिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तः सहानुगान्

duryodhana tavāmitrānprakhyātānyuddhadurmadān |
pāṇḍavānhantumicchāmi tvayā''jñaptaḥ sahānugān

जटासुरो मम पिता रक्षसां ग्रामणीः पुरा ।
प्रयुज्य कर्म रक्षोघ्नं क्षुद्रैः पार्थैर्निपातितः

jaṭāsuro mama pitā rakṣasāṃ grāmaṇīḥ purā |
prayujya karma rakṣoghnaṃ kṣudraiḥ pārthairnipātitaḥ

तस्यापचितिमिच्छामि शत्रुशोणितपूजया ।
शत्रुमांसैश्च राजेन्द्र मामनुज्ञातुमर्हसि

tasyāpacitimicchāmi śatruśoṇitapūjayā |
śatrumāṃsaiśca rājendra māmanujñātumarhasi

तमब्रवीत्ततो राजा प्रीयमाणः पुनःपुनः ।
द्रोणकर्मादिभिः सार्धं पर्याप्तोऽहं द्विषद्वधे

tamabravīttato rājā prīyamāṇaḥ punaḥpunaḥ |
droṇakarmādibhiḥ sārdhaṃ paryāpto'haṃ dviṣadvadhe

त्वं तु गच्छ मयाऽऽज्ञप्तो जहि युद्धे घटोत्कचम् ।
राक्षसं क्रूरकर्माणं रक्षोमानुषसम्भवम्

tvaṃ tu gaccha mayā''jñapto jahi yuddhe ghaṭotkacam |
rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ rakṣomānuṣasambhavam

पाण्डवानां हितं नित्यं हस्त्यश्वरथघातिनम् ।
वैहायसगतं युद्धे प्रेषयेर्यमसादनम्

pāṇḍavānāṃ hitaṃ nityaṃ hastyaśvarathaghātinam |
vaihāyasagataṃ yuddhe preṣayeryamasādanam

तथेत्युक्त्वा महाकायः समाहूय घटोत्कचम् ।
जाटासुरिर्भैमसेनिं नानाशस्त्रैरवाकिरत्

tathetyuktvā mahākāyaḥ samāhūya ghaṭotkacam |
jāṭāsurirbhaimaseniṃ nānāśastrairavākirat

अलम्बलं च कर्णं च कुरुसैन्यं च दुस्तरम् ।
हैडिम्बिः प्रममाथैको महाबातोम्बुदानिव

alambalaṃ ca karṇaṃ ca kurusainyaṃ ca dustaram |
haiḍimbiḥ pramamāthaiko mahābātombudāniva

ततो मायाबलं दृष्ट्वा रक्षस्तूर्णमलम्बलः ।
घटोत्कचं शरव्रातैर्नानालिङ्गैः समार्पयत्

tato māyābalaṃ dṛṣṭvā rakṣastūrṇamalambalaḥ |
ghaṭotkacaṃ śaravrātairnānāliṅgaiḥ samārpayat

विद्धा च बहुभिर्बाणैर्भैमसेनिं महाबलः ।
व्यद्रावयच्छरव्रातैः पाण्डवानामनीकिनीम्

viddhā ca bahubhirbāṇairbhaimaseniṃ mahābalaḥ |
vyadrāvayaccharavrātaiḥ pāṇḍavānāmanīkinīm

तेन विद्राव्यमाणानि पाण्डुसैन्यानि भारत ।
निशीथे विप्रकीर्यन्ते वातनुन्ना घना इव

tena vidrāvyamāṇāni pāṇḍusainyāni bhārata |
niśīthe viprakīryante vātanunnā ghanā iva

घटोत्कचशरैर्नुन्ना तथैव तव वाहिनी ।
निशीथे प्राद्रवद्राजन्नुत्सृज्योल्काः सहस्रशः

ghaṭotkacaśarairnunnā tathaiva tava vāhinī |
niśīthe prādravadrājannutsṛjyolkāḥ sahasraśaḥ

अलम्बलस्ततः क्रुद्धो भैमसेनिं महामृधे ।
आजघ्ने दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपम्

alambalastataḥ kruddho bhaimaseniṃ mahāmṛdhe |
ājaghne daśabhirbāṇaistotrairiva mahādvipam

तिxशस्तस्य संवाहं सूतं सर्वायुधानि च ।
घटोत्कचः प्रचिच्छेद प्रणदंश्चातिदारुणम्

tixśastasya saṃvāhaṃ sūtaṃ sarvāyudhāni ca |
ghaṭotkacaḥ praciccheda praṇadaṃścātidāruṇam

ततः कर्णं शरव्रातैः कुरूनन्यान्सहस्रशः ।
अलम्बलं चाभ्यवर्षन्मेघो मेरुमिवाचलम्

tataḥ karṇaṃ śaravrātaiḥ kurūnanyānsahasraśaḥ |
alambalaṃ cābhyavarṣanmegho merumivācalam

ततः सञ्चुक्षुभे सैन्यं कुरूणां राक्षसार्दितम् ।
उपर्युपरि चान्योन्यं चतुरङ्गं ममर्द ह

tataḥ sañcukṣubhe sainyaṃ kurūṇāṃ rākṣasārditam |
uparyupari cānyonyaṃ caturaṅgaṃ mamarda ha

जाटासुरिर्महाराज विरथो हतसारथिः ।
घटोत्कचं रणे क्रुद्धो मुष्टिनाऽभ्यहनद्दृढम्

jāṭāsurirmahārāja viratho hatasārathiḥ |
ghaṭotkacaṃ raṇe kruddho muṣṭinā'bhyahanaddṛḍham

मुष्टिनाऽभ्याहतस्तेन प्रचचाल घटोत्कचः ।
क्षितिकम्पे यथा शैलः सवृक्षस्तृणगुल्मवान्

muṣṭinā'bhyāhatastena pracacāla ghaṭotkacaḥ |
kṣitikampe yathā śailaḥ savṛkṣastṛṇagulmavān

ततः स परिघाभेन द्विट्‌सङ्घघ्नेन बाहुना ।
जाटासुरिं भैमसेनिरवधीन्मुष्टिना भृशम्

tataḥ sa parighābhena dviṭ‌saṅghaghnena bāhunā |
jāṭāsuriṃ bhaimaseniravadhīnmuṣṭinā bhṛśam

तं प्रमथ्य ततः क्रुद्धस्तूर्णं हैडिम्बिराक्षिपत् ।
दोर्भ्यामिन्द्रध्वजाभाभ्यां निष्पिपेष च भूतले

taṃ pramathya tataḥ kruddhastūrṇaṃ haiḍimbirākṣipat |
dorbhyāmindradhvajābhābhyāṃ niṣpipeṣa ca bhūtale

जाटासुरिर्मोक्षयित्वा आत्मानं च घटोत्कचात् ।
पुनरुत्थाय वेगेन घटोत्कचमुपाद्रावत्

jāṭāsurirmokṣayitvā ātmānaṃ ca ghaṭotkacāt |
punarutthāya vegena ghaṭotkacamupādrāvat

अलम्बलोऽपि विक्षिप्य समुत्क्षिप्य च राक्षसम् ।
घटोत्कचं रणे रोषान्निष्पिपेष च भूतले

alambalo'pi vikṣipya samutkṣipya ca rākṣasam |
ghaṭotkacaṃ raṇe roṣānniṣpipeṣa ca bhūtale

तयो समभवद्युद्धं गर्जतोरतिकाययोः ।
घटोत्कचालम्बलयोस्तुमुलं रोमहर्षणम्

tayo samabhavadyuddhaṃ garjatoratikāyayoḥ |
ghaṭotkacālambalayostumulaṃ romaharṣaṇam

विशेषयन्तावन्योन्यं मायाभिरतिमायिनौ ।
युयुधाते महावीर्याविन्द्रवैरोचनाविव

viśeṣayantāvanyonyaṃ māyābhiratimāyinau |
yuyudhāte mahāvīryāvindravairocanāviva

पावकाम्बुनिधी भूत्वा पुनर्गरुडतक्षकौ ।
पुनर्मेघमहाबत्तौ पुनर्वज्रमहाचलौ

pāvakāmbunidhī bhūtvā punargaruḍatakṣakau |
punarmeghamahābattau punarvajramahācalau

पुनः कुञ्जरशार्दूलौ पुनः स्वर्भानुभास्करौ ।
एवं मायाशतसृजावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।
भृशं चित्रमयुध्येतामलम्बलघटोत्कचौ

punaḥ kuñjaraśārdūlau punaḥ svarbhānubhāskarau |
evaṃ māyāśatasṛjāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau |
bhṛśaṃ citramayudhyetāmalambalaghaṭotkacau

परिघैश्च गदाभिश्च प्रासमुद्ररपट्टसैः ।
मुसलैः पर्वताग्रैश्च तावन्योन्यं विजघ्नतुः

parighaiśca gadābhiśca prāsamudrarapaṭṭasaiḥ |
musalaiḥ parvatāgraiśca tāvanyonyaṃ vijaghnatuḥ

हयाभ्यां च गजाभ्यां च रथाभ्यां च पदातिभिः ।
युयुधाते महामायौ राक्षसप्रवरौ युधि

hayābhyāṃ ca gajābhyāṃ ca rathābhyāṃ ca padātibhiḥ |
yuyudhāte mahāmāyau rākṣasapravarau yudhi

ततो घटोत्कचो राजन्नलम्बलवधेप्सया ।
उत्पतात भृशं क्रुद्धः श्येनवन्निपपात च

tato ghaṭotkaco rājannalambalavadhepsayā |
utpatāta bhṛśaṃ kruddhaḥ śyenavannipapāta ca

गृहीत्वा च महाकायं राक्षसेन्द्रमलम्बलम् ।
उद्यम्य न्यवधीद्भूमौ मयं विष्णुरिवाहवे

gṛhītvā ca mahākāyaṃ rākṣasendramalambalam |
udyamya nyavadhīdbhūmau mayaṃ viṣṇurivāhave

ततो घटोत्कचः खङ्गमुद्वृत्याद्भुतदर्शनम् ।
रौद्रस्य कायाद्वि शिरो भीमं विकृतदर्शनम्

tato ghaṭotkacaḥ khaṅgamudvṛtyādbhutadarśanam |
raudrasya kāyādvi śiro bhīmaṃ vikṛtadarśanam

स्फुरतस्तस्य समरे नदतश्चातिभैरवम् ।
निचकर्त महाराज शत्रोमितविक्रमः

sphuratastasya samare nadataścātibhairavam |
nicakarta mahārāja śatromitavikramaḥ

शिरस्तच्चापि सङ्गृह्य केशेषु रुधिरोक्षितम् ।
ययौ घटोत्कचस्तूर्णं दुर्योधनरथं प्रति

śirastaccāpi saṅgṛhya keśeṣu rudhirokṣitam |
yayau ghaṭotkacastūrṇaṃ duryodhanarathaṃ prati

द्रोणकर्णकृपान्योधानतीत्य सुमहाबलः ।
अभ्येत्य च महाबाहुः स्मयमानः स राक्षसः

droṇakarṇakṛpānyodhānatītya sumahābalaḥ |
abhyetya ca mahābāhuḥ smayamānaḥ sa rākṣasaḥ

शिरो रथेऽस्य निक्षिप्य विकृताननमूर्धजम् ।
प्राणदद्भैरवं नादं प्रावृषीव वलाहकः

śiro rathe'sya nikṣipya vikṛtānanamūrdhajam |
prāṇadadbhairavaṃ nādaṃ prāvṛṣīva valāhakaḥ

अब्रवीच्च ततो राजन्दुर्योधनमिदं वचः

abravīcca tato rājanduryodhanamidaṃ vacaḥ

एष ते निहतो बन्धुस्त्वया दृष्टोऽस्य विक्रमः ।
पुनर्द्रष्टासि कर्णस्य निष्ठामेतां तथाऽऽत्मनः

eṣa te nihato bandhustvayā dṛṣṭo'sya vikramaḥ |
punardraṣṭāsi karṇasya niṣṭhāmetāṃ tathā''tmanaḥ

स्वधर्ममर्थं कामं च त्रितयं योऽभिवाञ्छति ।
रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं ब्राह्मणं स्त्रियम् ।
तिष्ठस्व तावत्सुप्रीतो यावत्कर्णं वधाम्यहम्

svadharmamarthaṃ kāmaṃ ca tritayaṃ yo'bhivāñchati |
riktapāṇirna paśyeta rājānaṃ brāhmaṇaṃ striyam |
tiṣṭhasva tāvatsuprīto yāvatkarṇaṃ vadhāmyaham

एवमुक्त्वा ततः प्रायात्कर्णं प्रति नरेश्वरः ।
किरञ्छरगणांस्तीक्ष्णान्रुषितो रणमूर्धनि

evamuktvā tataḥ prāyātkarṇaṃ prati nareśvaraḥ |
kirañcharagaṇāṃstīkṣṇānruṣito raṇamūrdhani

ततः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
विस्मापनं महाराज नरराक्षसयोर्मृधे

tataḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
vismāpanaṃ mahārāja nararākṣasayormṛdhe