अध्याय 164: रात्रि में दोनों सेनाएँ दीप जलाती हैं

वर्तमाने यथा यद्धे घोररूपे भयावहे ।
तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते

vartamāne yathā yaddhe ghorarūpe bhayāvahe |
tamasā saṃvṛte loke rajasā ca mahīpate

नापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः ।
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृधे महत्

nāpaśyanta raṇe yodhāḥ parasparamavasthitāḥ |
anumānena saṃjñābhiryuddhaṃ tadvavṛdhe mahat

नरनागाश्वमथनं परमं रोमहर्षणम् ।
द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः ।
अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम

naranāgāśvamathanaṃ paramaṃ romaharṣaṇam |
droṇakarṇakṛpā vīrā bhīmapārṣatasātyakāḥ |
anyonyaṃ kṣobhayāmāsuḥ sainyāni nṛpasattama

वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैः ।
तमसा संवृते चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः

vadhyamānāni sainyāni samantāttairmahārathaiḥ |
tamasā saṃvṛte caiva samantādvipradudruvuḥ

ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतनाः ।
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे

te sarvato vidravanto yodhā vidhvastacetanāḥ |
ahanyanta mahārāja dhāvamānāśca saṃyuge

महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवे ।
अन्ये तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते

mahārathasahasrāṇi jaghnuranyonyamāhave |
anye tamasi mūḍhāni putrasya tava mantrite

ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत ।
व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति

tataḥ sarvāṇi sainyāni senāgopāśca bhārata |
vyamuhyanta raṇe tatra tamasā saṃvṛte sati

तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम् ।
अन्धे तमसि मग्नानामासीत्किं वो मनस्तदा

teṣāṃ saṃloḍyamānānāṃ pāṇḍavairvihataujasām |
andhe tamasi magnānāmāsītkiṃ vo manastadā

कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्यस्य वा पुनः ।
बभूव लोके तमसा तथा सञ्जय संवृते

kathaṃ prakāśasteṣāṃ vā mama sainyasya vā punaḥ |
babhūva loke tamasā tathā sañjaya saṃvṛte

ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै ।
सेनागोप्तॄनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत्

tataḥ sarvāṇi sainyāni hataśiṣṭāni yāni vai |
senāgoptṝnathādiśya punarvyūhamakalpayat

द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्य--
स्तथा द्रौणिः कृतवर्मा सौबलश्च ।
स्वयं तु सर्वाणि बलानि राज--
न्राजाऽभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम्

droṇaḥ purastājjaghane tu śalya--
stathā drauṇiḥ kṛtavarmā saubalaśca |
svayaṃ tu sarvāṇi balāni rāja--
nrājā'bhyayādgopayanvai niśāyām

उवाच सर्वांश्च पदातिसङ्घा--
न्दुर्योधनः पार्थिवसान्त्वपूर्वम् ।
उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि
गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान्

uvāca sarvāṃśca padātisaṅghā--
nduryodhanaḥ pārthivasāntvapūrvam |
utsṛjya sarve paramāyudhāni
gṛhṇīta hastairjvalitānpradīpān

ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन
ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान्

te coditāḥ pārthivasattamena
tataḥ prahṛṣṭā jagṛhuḥ pradīpān

देवर्षिगन्धर्वसुरर्षिसङ्घा
विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्च ।
नागाः सयक्षोरगकिन्नराश्च
हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान्

devarṣigandharvasurarṣisaṅghā
vidyādharāścāpsarasāṃ gaṇāśca |
nāgāḥ sayakṣoragakinnarāśca
hṛṣṭā divisthā jagṛhuḥ pradīpān

दिग्धैर्वतेभ्यश्च समापतन्तो--
ऽदृश्यन्त दीपाः ससुगन्धितैलाः ।
विशेषतो नारदपर्वताभ्यां
सम्बोध्यमानाः कुरुपाण्डवार्थम्

digdhairvatebhyaśca samāpatanto--
'dṛśyanta dīpāḥ sasugandhitailāḥ |
viśeṣato nāradaparvatābhyāṃ
sambodhyamānāḥ kurupāṇḍavārtham

सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता
व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम् ।
महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः
शस्त्रैश्च दीप्तैरपि सम्पतद्भिः

sā bhūya eva dhvajinī vibhaktā
vyarocatāgniprabhayā niśāyām |
mahādhanairābharaṇaiśca divyaiḥ
śastraiśca dīptairapi sampatadbhiḥ

रथेरथे पञ्च विदीपकास्तु
प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयश्च ।
प्रत्यश्वमेकश्च महाप्रदीपः
कृतास्तु तैः पाण्डवैः कौरवेयैः

ratherathe pañca vidīpakāstu
pradīpakāstatra gaje trayaśca |
pratyaśvamekaśca mahāpradīpaḥ
kṛtāstu taiḥ pāṇḍavaiḥ kauraveyaiḥ

क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा
व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवासु

kṣaṇena sarve vihitāḥ pradīpā
vyādīpayanto dhvajinīṃ tavāsu

सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः
पदातिभिः पावकतैलहस्तैः ।
प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां
यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः

sarvāstu senā vyatisevyamānāḥ
padātibhiḥ pāvakatailahastaiḥ |
prakāśyamānā dadṛśurniśāyāṃ
yathāntarikṣe jaladāstaḍidbhiḥ

प्रकाशितायां तु ततो ध्वजिन्यां
द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन्सपत्नान् ।
रराज राजेन्दर सुवर्णवर्मा
मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली

prakāśitāyāṃ tu tato dhvajinyāṃ
droṇo'gnikalpaḥ pratapansapatnān |
rarāja rājendara suvarṇavarmā
madhyaṃ gataḥ sūrya ivāṃśumālī

जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव
निष्केषु शुद्धेषु शरासनेषु ।
पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य
प्रतिप्रभास्तत्र तदा बभूवुः

jāmbūnadeṣvābharaṇeṣu caiva
niṣkeṣu śuddheṣu śarāsaneṣu |
pīteṣu śastreṣu ca pāvakasya
pratiprabhāstatra tadā babhūvuḥ

गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा
रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः ।
प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ
पुनःपुनः सञ्जनयन्ति दीपान्

gadāśca śaikyāḥ parighāśca śubhrā
ratheṣu śaktyaśca vivartamānāḥ |
pratiprabhāraśmibhirājamīḍha
punaḥpunaḥ sañjanayanti dīpān

छत्राणि वालव्यजनानि खङ्गा
दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन् ।
व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला
व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः

chatrāṇi vālavyajanāni khaṅgā
dīptā maholkāśca tathaiva rājan |
vyāghūrṇamānāśca suvarṇamālā
vyāyacchatāṃ tatra tadā virejuḥ

शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं
दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत् ।
प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि--
र्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव

śastraprabhābhiśca virājamānaṃ
dīpaprabhābhiśca tadā balaṃ tat |
prakāśitaṃ cābharaṇaprabhābhi--
rbhṛśaṃ prakāśaṃ nṛpate babhūva

पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि
वीरावधूतानि तनुच्छदानि ।
दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र
तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे

pītāni śastrāṇyasṛgukṣitāni
vīrāvadhūtāni tanucchadāni |
dīptāṃ prabhāṃ prājanayanta tatra
tapātyaye vidyudivāntarikṣe

प्रकम्पितानामभिधातवेगै--
रभिघ्नतां चापततां जवेन ।
वक्राण्यकाशन्त तदा नराणां
वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि

prakampitānāmabhidhātavegai--
rabhighnatāṃ cāpatatāṃ javena |
vakrāṇyakāśanta tadā narāṇāṃ
vāyvīritānīva mahāmbujāni

महावने दारुमये प्रदीप्ते
यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत् ।
तथा तदाऽऽसीद्वजिनी प्रदीप्ता
महाभया भारत भीमरूपा

mahāvane dārumaye pradīpte
yathā prabhā bhāskarasyāpi naśyet |
tathā tadā''sīdvajinī pradīptā
mahābhayā bhārata bhīmarūpā

तत्संप्रदीप्तां बलमस्मदीयं
निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव ।
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा--
नचोदयंस्तेऽपि चक्रुः प्रदीपान्

tatsaṃpradīptāṃ balamasmadīyaṃ
niśāmya pārthāstvaritāstathaiva |
sarveṣu sainyeṣu padātisaṅghā--
nacodayaṃste'pi cakruḥ pradīpān

गजेगजे सप्त कृपाः प्रदीपा
रथेरथे चैव दश प्रदीपाः ।
द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये
ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये

gajegaje sapta kṛpāḥ pradīpā
ratherathe caiva daśa pradīpāḥ |
dvāvaśvapṛṣṭhe paripārśvato'nye
dhvajeṣu cānye jaghaneṣu cānye

सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये
पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्च ।
मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ता
व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम्

senāsu sarvāsu ca pārśvato'nye
paścātpurastācca samantataśca |
madhye tathā'nye jvalitāgnihastā
vyadīpayanpāṇḍusutasya senām

मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ताः
सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः

madhye tathā'nye jvalitāgnihastāḥ
senādvaye'pi sma narā viceruḥ

सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा
विमिश्रिता हस्तिरथाश्वबृन्दैः ।
व्यदीपयंस्ते ध्वजिनीं प्रदीप्ता--
स्तथा बलं पाण्डवेयाभिगुप्तम्

sarveṣu sainyeṣu padātisaṅghā
vimiśritā hastirathāśvabṛndaiḥ |
vyadīpayaṃste dhvajinīṃ pradīptā--
stathā balaṃ pāṇḍaveyābhiguptam

तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं--
बलं तवासीद्बलवद्बलेन ।
भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण
दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्तः

tena pradīptena tathā pradīptaṃ--
balaṃ tavāsīdbalavadbalena |
bhāḥ kurvatā bhānumatā graheṇa
divākareṇāgnirivābhiguptaḥ

तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं
सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः ।
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं
बभूव तेषां तव चैव सैन्यम्

tayoḥ prabhāḥ pṛthivīmantarikṣaṃ
sarvā vyatikramya diśaśca vṛddhāḥ |
tena prakāśena bhṛśaṃ prakāśaṃ
babhūva teṣāṃ tava caiva sainyam

तेन प्रकाशेन दिवं गतेन
सम्बोधिता देवगणाश्च राजन् ।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः
समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः

tena prakāśena divaṃ gatena
sambodhitā devagaṇāśca rājan |
gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghāḥ
samāgamannapsarasaśca sarvāḥ

तद्देवगन्धर्वसमाकुलं च
यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्च ।
हतैश्च शूरैर्दिवमारुहद्भि--
रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव

taddevagandharvasamākulaṃ ca
yakṣāsurendrāpsarasāṃ gaṇaiśca |
hataiśca śūrairdivamāruhadbhi--
rāyodhanaṃ divyakalpaṃ babhūva

रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं
संरब्धयोधं हतविद्रुताश्वम् ।
महद्बलं व्यूढरथाश्वनागं
सुरासुरव्यूहसमं बभूव

rathāśvanāgākuladīpadīptaṃ
saṃrabdhayodhaṃ hatavidrutāśvam |
mahadbalaṃ vyūḍharathāśvanāgaṃ
surāsuravyūhasamaṃ babhūva

तच्छक्तिसङ्घाकुलचण्‍डवातं
महारथाभ्रं गजवाजिघोषम् ।
शस्त्रौगवर्षं रुधिराम्बुधारं
निशि प्रवृत्तं रथदुर्दिनं तत्

tacchaktisaṅghākulacaṇ‍ḍavātaṃ
mahārathābhraṃ gajavājighoṣam |
śastraugavarṣaṃ rudhirāmbudhāraṃ
niśi pravṛttaṃ rathadurdinaṃ tat

तस्मिन्महाग्निप्रतिमो महात्मा
सन्तापंयन्पाण्डवान्विप्रमुख्यः ।
गभस्तिभिर्मध्यगतो यथाऽर्को
वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र

tasminmahāgnipratimo mahātmā
santāpaṃyanpāṇḍavānvipramukhyaḥ |
gabhastibhirmadhyagato yathā'rko
varṣātyaye tadvadabhūnnarendra