अध्याय 165: दुर्योधन का द्रोण की रक्षा का आदेश

प्रकाशिते तदा लोके रजसा तमसावृते ।
समाजग्मुरथो वीराः परस्परवधैषिणः

prakāśite tadā loke rajasā tamasāvṛte |
samājagmuratho vīrāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

ते समेत्य रणे राजञ्शस्त्रप्रासासिधारिणः ।
परस्परमुदैक्षन्त परस्परकृतागसः

te sametya raṇe rājañśastraprāsāsidhāriṇaḥ |
parasparamudaikṣanta parasparakṛtāgasaḥ

प्रदीपानां सहस्रैश्च दीप्यमानैः समन्ततः ।
रत्नाचितैः स्वर्णदण्डैर्गन्धतैलावसिञ्चितैः

pradīpānāṃ sahasraiśca dīpyamānaiḥ samantataḥ |
ratnācitaiḥ svarṇadaṇḍairgandhatailāvasiñcitaiḥ

देवगन्धर्वदीपाद्यैः प्रभाभिरधिकोज्ज्वलैः ।
विरराज तदा भूमिर्ग्रहैर्द्यौरिव भारत

devagandharvadīpādyaiḥ prabhābhiradhikojjvalaiḥ |
virarāja tadā bhūmirgrahairdyauriva bhārata

उल्काशतैः प्रज्वलितै रणभूमिर्व्यराजत ।
दह्यमानेव लोकानामभावे च वसुन्धरा

ulkāśataiḥ prajvalitai raṇabhūmirvyarājata |
dahyamāneva lokānāmabhāve ca vasundharā

व्यदीप्यन्त दिशः सर्वाः प्रदीपैस्तैः समन्ततः ।
वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्वृता वृक्षा इवाबभुः

vyadīpyanta diśaḥ sarvāḥ pradīpaistaiḥ samantataḥ |
varṣāpradoṣe khadyotairvṛtā vṛkṣā ivābabhuḥ

असज्जन्त ततो वीरा विरेष्वेव पृथक्पृथक् ।
नागा नागैः समाजग्मुस्तुरगा हयसादिभिः ।
रथा रथवरैरेव समजग्मुर्मुदा युताः

asajjanta tato vīrā vireṣveva pṛthakpṛthak |
nāgā nāgaiḥ samājagmusturagā hayasādibhiḥ |
rathā rathavaraireva samajagmurmudā yutāḥ

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे तव पुत्रस्य शासनात् ।
चतुरङ्गस्य सैन्यस्य सम्पातश्च महारनभूत्

tasminrātrimukhe ghore tava putrasya śāsanāt |
caturaṅgasya sainyasya sampātaśca mahāranabhūt

ततोऽर्जुनो महाराज कौरवाणामनीकिनीम् ।
व्यधमत्त्वरया युक्तः क्षपयन्सर्वपार्थिवान्

tato'rjuno mahārāja kauravāṇāmanīkinīm |
vyadhamattvarayā yuktaḥ kṣapayansarvapārthivān

तस्मिन्प्रविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम् ।
अमृष्यमाणे दुर्धर्षे कथमासीन्मनो हि वः

tasminpraviṣṭe saṃrabdhe mama putrasya vāhinīm |
amṛṣyamāṇe durdharṣe kathamāsīnmano hi vaḥ

किमकुर्वत सैन्यानि प्रविष्टे परषीडने ।
दुर्योधनश्च किं कृत्यं प्राप्तकालममन्यत

kimakurvata sainyāni praviṣṭe paraṣīḍane |
duryodhanaśca kiṃ kṛtyaṃ prāptakālamamanyata

के चैनं समरे वीरं प्रत्युद्ययुररिन्दमाः ।
द्रोणं च के व्यरक्षन्त प्रविष्टे श्वेतवाहने

ke cainaṃ samare vīraṃ pratyudyayurarindamāḥ |
droṇaṃ ca ke vyarakṣanta praviṣṭe śvetavāhane

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं के च द्रोणस्य सव्यतः ।
के पृष्ठतश्चाप्यभवन्वीरा वीरान्विनिघ्नतः ।
के पुरस्तादगच्छन्त निघ्नन्तः शास्त्रवान्रणे

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ ke ca droṇasya savyataḥ |
ke pṛṣṭhataścāpyabhavanvīrā vīrānvinighnataḥ |
ke purastādagacchanta nighnantaḥ śāstravānraṇe

यत्प्राविशन्महेष्वासः पाञ्चालनापराजिताः ।
नृत्यन्निव नरव्याघ्रो रथमार्गेषु वीर्यवान्

yatprāviśanmaheṣvāsaḥ pāñcālanāparājitāḥ |
nṛtyanniva naravyāghro rathamārgeṣu vīryavān

यो ददाह शरैर्द्रोणः पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
धूमकेतुरिव क्रुद्धः कथं मृत्युमुपेयिवान्

yo dadāha śarairdroṇaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān |
dhūmaketuriva kruddhaḥ kathaṃ mṛtyumupeyivān

अव्यग्रानेव हि परान्कथयस्यपराजितान् ।
हृष्टानुदीर्णान्सङ्ग्रामे न तथा सूत मामकान्

avyagrāneva hi parānkathayasyaparājitān |
hṛṣṭānudīrṇānsaṅgrāme na tathā sūta māmakān

हतांश्चैव विदीर्णांश्च विप्रकीर्णांश्च शंससि ।
रथिनो विरथांश्चैव कृतान्युद्वेषु मामकान्

hatāṃścaiva vidīrṇāṃśca viprakīrṇāṃśca śaṃsasi |
rathino virathāṃścaiva kṛtānyudveṣu māmakān

द्रोणस्य मतमाज्ञाय योद्वुकामस्य तां निशाम् ।
दुर्योधनो महाराज वश्यान्भ्रातॄनुवाच ह

droṇasya matamājñāya yodvukāmasya tāṃ niśām |
duryodhano mahārāja vaśyānbhrātṝnuvāca ha

कर्णं च वृषसेनं च मद्रराजं च कौरव ।
दुर्धर्षं दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगाः

karṇaṃ ca vṛṣasenaṃ ca madrarājaṃ ca kaurava |
durdharṣaṃ dīrghabāhuṃ ca ye ca teṣāṃ padānugāḥ

द्रोणं यत्ताः पराक्रान्ताः सर्वे रक्षन्तु पृष्ठतः ।
हार्दिक्यो दक्षिणं चक्रं शल्यश्चैवोत्तरं तथा

droṇaṃ yattāḥ parākrāntāḥ sarve rakṣantu pṛṣṭhataḥ |
hārdikyo dakṣiṇaṃ cakraṃ śalyaścaivottaraṃ tathā

त्रिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथाः ।
तांश्चैव पुरतः सर्वान्पुत्रस्ते समचोदयत्

trigartānāṃ ca ye śūrā hataśiṣṭā mahārathāḥ |
tāṃścaiva purataḥ sarvānputraste samacodayat

आचार्यो हि सुसंयत्तो भृशं यत्ताश्च पाण्डवाः ।
तं रक्षत सुसंयत्ता निघ्नन्तं शास्त्रवान्रणे

ācāryo hi susaṃyatto bhṛśaṃ yattāśca pāṇḍavāḥ |
taṃ rakṣata susaṃyattā nighnantaṃ śāstravānraṇe

द्रोणो हि बलवान्युद्धे क्षिप्रहस्तः प्रतापवान् ।
निर्जयेत्त्रिदशान्युद्धे किमु पार्थान्ससोमकान्

droṇo hi balavānyuddhe kṣiprahastaḥ pratāpavān |
nirjayettridaśānyuddhe kimu pārthānsasomakān

ते यूयं सहिताः सर्वे भृशं यत्ता महारथाः ।
द्रोणं रक्षत पाञ्चालाद्धृष्टद्युम्नान्महारथात्

te yūyaṃ sahitāḥ sarve bhṛśaṃ yattā mahārathāḥ |
droṇaṃ rakṣata pāñcālāddhṛṣṭadyumnānmahārathāt

पाण्‍डवीयेषु सैन्येषु न तं पश्याम कञ्चन ।
यो योधयेद्रणे द्रोणं धृष्टद्युम्नादृते पुमान्

pāṇ‍ḍavīyeṣu sainyeṣu na taṃ paśyāma kañcana |
yo yodhayedraṇe droṇaṃ dhṛṣṭadyumnādṛte pumān

तस्मात्सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम् ।
सुगुप्तः पाण्डवान्हन्यात्सृञ्जयांश्च ससोमकान्

tasmātsarvātmanā manye bhāradvājasya rakṣaṇam |
suguptaḥ pāṇḍavānhanyātsṛñjayāṃśca sasomakān

सृञ्जयेष्वथ सर्वेषु निहतेषु चमूमुखे ।
धृष्टद्युम्नं रमे द्रौणिर्हनिष्यति न संशयः

sṛñjayeṣvatha sarveṣu nihateṣu camūmukhe |
dhṛṣṭadyumnaṃ rame drauṇirhaniṣyati na saṃśayaḥ

तथाऽर्जुनं च राधेयो हनिष्यति महारथः ।
भीमसेनमहं चापि युद्धेजेष्यामि दीक्षितः ।
शेषांश्च पाण्डवान्योधाः प्रसभं हीनतेजसः

tathā'rjunaṃ ca rādheyo haniṣyati mahārathaḥ |
bhīmasenamahaṃ cāpi yuddhejeṣyāmi dīkṣitaḥ |
śeṣāṃśca pāṇḍavānyodhāḥ prasabhaṃ hīnatejasaḥ

सोयं मम जयो व्यक्तो दीर्घकालं भविष्यति ।
तस्माद्रक्षत सङ्ग्रामे द्रोणमेव महारथम्

soyaṃ mama jayo vyakto dīrghakālaṃ bhaviṣyati |
tasmādrakṣata saṅgrāme droṇameva mahāratham

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्याधनस्तव ।
व्यादिदेश तथा सैन्यं तस्मिंस्तमसि दारुणे

ityuktvā bharataśreṣṭha putro duryādhanastava |
vyādideśa tathā sainyaṃ tasmiṃstamasi dāruṇe

ततः प्रववृते युद्धं रात्रौ भरतसत्तम ।
उभयोः सेनयोर्घोरं परस्परजिगीषया

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ rātrau bharatasattama |
ubhayoḥ senayorghoraṃ parasparajigīṣayā

अर्जुनः कौरवं सैन्यमर्जुनं चापि कौरवाः ।
नानाशस्त्रसमावायैरन्योन्यं समपीडयन्

arjunaḥ kauravaṃ sainyamarjunaṃ cāpi kauravāḥ |
nānāśastrasamāvāyairanyonyaṃ samapīḍayan

द्रौणिः पाञ्चालराजं च भारद्वाजश्च सृञ्जयान् ।
छादयांचक्रिरे सङ्ख्ये शरैः सन्नतपर्वभिः

drauṇiḥ pāñcālarājaṃ ca bhāradvājaśca sṛñjayān |
chādayāṃcakrire saṅkhye śaraiḥ sannataparvabhiḥ

पाण्डुपाञ्चालसैन्यानां कौरवाणां च भारत ।
आसीन्निष्टानको घोरो निघ्नतामितरेतरम्

pāṇḍupāñcālasainyānāṃ kauravāṇāṃ ca bhārata |
āsīnniṣṭānako ghoro nighnatāmitaretaram

नैवास्माभिस्तथा पूर्वैर्दृष्टपूर्वं तथाविधम् ।
युद्धं यादृशमेवासीत्तां रात्रि सुभयावहम्

naivāsmābhistathā pūrvairdṛṣṭapūrvaṃ tathāvidham |
yuddhaṃ yādṛśamevāsīttāṃ rātri subhayāvaham